Krzyż Święty: Znak naszego Odkupienia

Czym jest Krzyż Święty

Krzyż Święty to narzędzie męki, na którym Pan nasz Jezus Chrystus oddał życie za zbawienie świata — a zarazem znak naszego Odkupienia. To, co w oczach starożytnych było hańbiącą szubienicą dla zbrodniarzy, stało się dla nas tronem chwały i bramą życia. Na Krzyżu dokonało się pojednanie człowieka z Bogiem; dlatego Kościół od początku otacza Krzyż najgłębszą czcią.

Święty Paweł streszcza całą tę tajemnicę w jednym zdaniu. Pisze do Koryntian: „Albowiem nauka krzyża tym co giną, jest głupstwem; tym zaś, co zbawienia dostępują, to jest nam, jest mocą bożą" (1 Kor 1, 18). I dodaje: „my zaś opowiadamy Chrystusa ukrzyżowanego: dla żydów wprawdzie zgorszenie, a dla pogan głupstwo, dla tych zaś, co są wezwani (...) Chrystusa — moc bożą i mądrość bożą" (1 Kor 1, 23–24).

Oto serce wiary: Krzyż nie jest klęską, lecz zwycięstwem. To na nim Chrystus „uniżył sam siebie, stawszy się posłusznym aż do śmierci, a śmierci krzyżowej" (Flp 2, 8) — i dlatego właśnie Bóg Go wywyższył, „aby na imię Jezusowe klękało wszelkie kolano" (Flp 2, 10).

Cześć dla Krzyża — czy to nie zabobon

Tu trzeba odpowiedzieć wprost, bo zarzut powraca często: czcząc Krzyż, czy nie czcimy kawałka drewna? Czy nie jest to zabobon albo bałwochwalstwo?

Odpowiedź Kościoła jest jednoznaczna: nie. Cześć, którą oddajemy Krzyżowi, nie zatrzymuje się na materiale, lecz przechodzi na Tego, który na Krzyżu zawisł. Jak uczył już święty Tomasz z Akwinu, obraz czcimy ze względu na Pierwowzór; gdy klękamy przed Krzyżem, nie wielbimy belek, lecz Chrystusa ukrzyżowanego. Krzyż jest niejako otwartą księgą, w której odczytujemy miłość Boga aż do końca.

Dlatego cześć dla Krzyża nie ma nic wspólnego z magią ani z wiarą w „moc przedmiotu" działającą sama z siebie. Moc Krzyża to moc Odkupienia, którą Bóg w nim złożył. Zabobon przypisywałby skutek samej rzeczy; wiara odnosi wszystko do Boga. Gdy więc nosimy krzyżyk, czynimy znak krzyża czy całujemy Krzyż w Wielki Piątek, wyznajemy ufność nie w drewno, ale w Tego, który nas tym Krzyżem odkupił.

Święty Paweł, który dobrze znał tę pokusę pogardy dla Krzyża, sam pisał z dumą: „Ja zaś, nie daj Boże, abym się miał chlubić jak tylko w krzyżu Pana naszego Jezusa Chrystusa" (Ga 6, 14).

Krzyż jako znak Odkupienia

Aby zrozumieć, dlaczego Krzyż jest znakiem Odkupienia, trzeba spojrzeć na Pismo z wiarą. Sam Pan zapowiedział swoją śmierć obrazem ze Starego Testamentu: „A jak Mojżesz podwyższył węża na pustyni, tak trzeba, aby podwyższony był Syn Człowieczy: aby wszelki, który weń wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne" (J 3, 14–15).

Jak niegdyś Izraelici, ukąszeni przez węże, dostępowali uzdrowienia, patrząc na wywyższony znak, tak my dostępujemy zbawienia, patrząc z wiarą na Chrystusa wywyższonego na Krzyżu. Krzyż jest więc znakiem skutecznym: wskazuje na cenę, jaką został okupiony rodzaj ludzki — Najdroższą Krew Baranka, przelaną na drzewie Krzyża.

Pamiętamy o tym szczególnie w święcie Podwyższenia Krzyża Świętego, 14 września, gdy Kościół uroczyście wynosi i wysławia drzewo zbawienia. Cały rok liturgiczny zmierza zaś ku Wielkiemu Piątkowi, w którym tajemnica Krzyża jaśnieje najpełniej.

Adoracja Krzyża w Wielki Piątek

Najwznioślejszą formą czci, jaką Kościół oddaje Krzyżowi, jest Adoracja Krzyża w liturgii Wielkiego Piątku. Tego dnia, w czasie nabożeństwa Męki Pańskiej, kapłan stopniowo odsłania Krzyż, śpiewając trzykrotnie wezwanie:

Ecce lignum Crucis, in quo salus mundi pependit.
„Oto drzewo Krzyża, na którym zawisło zbawienie świata."

A wierni odpowiadają: „Pójdźcie, pokłońmy się." Następnie wszyscy — kapłani i lud — podchodzą, by uczcić odsłonięty Krzyż, zwykle przez przyklęknięcie i pocałunek. Jest to chwila wyjątkowa: w roku liturgicznym to jedyny dzień, w którym oddajemy taką cześć samemu Krzyżowi, ponieważ w nim kontemplujemy dokonane Odkupienie.

Adoracja Krzyża nie jest aktem smutku bez nadziei. Choć opłakujemy grzechy, które przybiły Pana do drzewa, czcimy zarazem narzędzie naszego ocalenia. Tradycyjnie towarzyszą jej śpiewy Improperia (Skargi Pana) oraz hymn Crux fidelis — „Krzyżu wierny, drzewo jedyne szlachetne między wszystkimi".

Moc Krzyża w życiu chrześcijanina

Krzyż nie jest jedynie przedmiotem czci w świątyni — ma być wpisany w całe nasze życie. Pan powiedział: „Jeśli kto chce iść za mną, niech sam siebie zaprze, i weźmie krzyż swój, a naśladuje mnie" (Mt 16, 24).

Stąd dawna pobożność uczy nas, byśmy:

• żegnali się znakiem Krzyża rano i wieczorem, przed pracą, modlitwą i posiłkiem, oddając się pod opiekę Trójcy Świętej;
• nosili krzyżyk lub szkaplerz jako wyznanie wiary i tarczę przeciw pokusom;
• rozważali Mękę Pańską w nabożeństwie Drogi Krzyżowej, idąc za Panem od skazania aż po złożenie do grobu;
• przyjmowali własne krzyże — choroby, trudy, przeciwności — łącząc je z ofiarą Chrystusa.

W tym sensie „moc Krzyża" działa w nas nieustannie: nie jako magiczna siła, lecz jako łaska płynąca z Odkupienia, która przemienia cierpienie w drogę zbawienia. To Chrystus „nam się stał mądrością od Boga i sprawiedliwością i uświęceniem i odkupieniem" (1 Kor 1, 30).

Krótka modlitwa do Krzyża Świętego

Pobożność tradycyjna przekazuje nam liczne krótkie modlitwy do Krzyża Świętego, którymi możemy uczcić drzewo zbawienia w ciągu dnia, zwłaszcza w piątek. Najprostszą jest antyfona śpiewana podczas Adoracji Krzyża, którą każdy może powtórzyć przy domowym krucyfiksie:

Crucem tuam adoramus, Domine, et sanctam resurrectionem tuam laudamus et glorificamus.
„Krzyżowi Twojemu kłaniamy się, Panie, i święte zmartwychwstanie Twoje wysławiamy i wielbimy."

Tradycyjną modlitwą uwielbienia jest też potrójne wezwanie, którym Kościół pozdrawia Krzyż:

„O Krzyżu, bądź pozdrowiony, nasza jedyna nadziejo." (O Crux, ave, spes unica.)

Ta ostatnia linijka pochodzi z hymnu Vexilla Regis — „Króla wznoszą się znamiona" — śpiewanego w czasie Wielkiego Tygodnia. Modlitwy te nie są zaklęciami: są wyznaniem ufności w Chrystusa, który przez Krzyż zbawił świat.

Relikwie Krzyża Świętego

Cześć dla Krzyża obejmuje także relikwie drzewa Krzyża Świętego, czyli cząstki tego drewna, na którym, według starożytnej tradycji, zawisł Pan. Kościół przechowuje je z czcią od czasów świętej Heleny, matki cesarza Konstantyna, której tradycja przypisuje odnalezienie Krzyża w Jerozolimie w IV wieku — wydarzenie upamiętniane dawniej w święcie Znalezienia Krzyża Świętego (3 maja).

Cześć dla relikwii Krzyża rządzi się tym samym prawem co cześć dla samego Krzyża: nie czcimy drewna dla niego samego, lecz Chrystusa, którego dotknęło. Relikwia nie jest amuletem ani talizmanem; nie działa „sama z siebie". Przypisywanie cząstce drewna mocy magicznej byłoby zabobonem. Wiara natomiast widzi w relikwii widzialne przypomnienie ceny naszego Odkupienia i pobudkę do wdzięczności. W Polsce najbardziej znanym miejscem czci tej relikwii pozostaje od wieków klasztor na Łysej Górze w Górach Świętokrzyskich, od którego cała kraina wzięła nazwę.

Noszenie krzyżyka — wyznanie, nie talizman

Wielu chrześcijan nosi przy sobie krzyżyk lub medalik. Dawna pobożność widzi w tym dobry zwyczaj — pod warunkiem, że rozumiemy jego sens. Krzyżyk noszony na piersi jest publicznym wyznaniem wiary: znakiem, że należymy do Chrystusa ukrzyżowanego i nie wstydzimy się Jego Krzyża, zgodnie ze słowami świętego Pawła: „abym się miał chlubić jak tylko w krzyżu Pana naszego Jezusa Chrystusa" (Ga 6, 14).

Trzeba jednak strzec się odwrócenia tego znaku w przesąd. Krzyżyk nie jest „szczęśliwym przedmiotem" ani ochroną działającą automatycznie, niezależnie od stanu duszy. Jego wartość nie leży w metalu, lecz w wierze, którą wyraża, i w łasce Odkupienia, ku której kieruje. Noszony z wiarą, krzyżyk przypomina nam przez cały dzień, do Kogo należymy; noszony jako amulet, staje się zabobonem, przed którym Kościół zawsze przestrzegał.

Często zadawane pytania

Czym jest Krzyż Święty i dlaczego go czcimy?

Krzyż Święty to drzewo męki, na którym Chrystus dokonał Odkupienia, i zarazem znak naszego zbawienia. Czcimy go nie dla samego materiału, lecz ze względu na Chrystusa, który na nim umarł. Jak pisze święty Paweł, „nauka krzyża (...) jest mocą bożą" (1 Kor 1, 18).

Czy cześć dla Krzyża to zabobon lub bałwochwalstwo?

Nie. Cześć oddawana Krzyżowi przechodzi na Tego, kogo on przedstawia — na Chrystusa ukrzyżowanego. Nie wierzymy w „moc drewna" samą w sobie; cała moc Krzyża pochodzi z Odkupienia dokonanego przez Boga. To wiara, a nie zabobon, który przypisywałby skutek samej rzeczy.

Na czym polega adoracja Krzyża w Wielki Piątek?

W liturgii Wielkiego Piątku kapłan odsłania Krzyż, śpiewając „Oto drzewo Krzyża, na którym zawisło zbawienie świata", a wierni podchodzą, by go uczcić przez przyklęknięcie i pocałunek. Jest to jedyny dzień w roku, w którym Kościół oddaje taką cześć samemu Krzyżowi.

Co znaczą słowa świętego Pawła, że krzyż jest „głupstwem"?

Święty Paweł mówi, że dla niewierzących nauka o ukrzyżowanym Bogu wydaje się głupstwem i zgorszeniem (1 Kor 1, 23). Lecz dla wierzących ten sam Krzyż jest „mocą bożą i mądrością bożą" (1 Kor 1, 24), ponieważ przez pozorną klęskę Bóg dokonał zwycięstwa nad grzechem i śmiercią.

Jak czcić Krzyż na co dzień?

Najprostszym sposobem jest znak krzyża, czyniony z wiarą rano i wieczorem oraz w ciągu dnia. Pomocne są też noszenie krzyżyka, rozważanie Męki w Drodze Krzyżowej oraz cierpliwe przyjmowanie własnych krzyży w łączności z Chrystusem.

Jaka jest krótka modlitwa do Krzyża Świętego?

Najkrótszą jest antyfona Adoracji Krzyża: „Krzyżowi Twojemu kłaniamy się, Panie, i święte zmartwychwstanie Twoje wysławiamy i wielbimy" (Crucem tuam adoramus, Domine). Tradycyjne jest też wezwanie z hymnu Vexilla Regis: „O Krzyżu, bądź pozdrowiony, nasza jedyna nadziejo." Modlitwy te wyznają ufność w Chrystusa, nie są zaklęciami.

Czy relikwie Krzyża Świętego mają moc samą w sobie?

Nie. Cząstka drzewa Krzyża nie jest amuletem ani talizmanem i nie działa „sama z siebie". Czcimy ją ze względu na Chrystusa, którego dotknęła, a nie dla samego drewna. Przypisywanie jej mocy magicznej byłoby zabobonem; wiara widzi w niej widzialne przypomnienie ceny naszego Odkupienia.

Czy noszenie krzyżyka chroni jak amulet?

Nie. Krzyżyk noszony na piersi jest wyznaniem wiary — znakiem przynależności do Chrystusa ukrzyżowanego — a nie „szczęśliwym przedmiotem" działającym automatycznie. Jego wartość leży w wierze, którą wyraża, i w łasce Odkupienia, ku której kieruje, a nie w metalu. Noszony jako amulet, staje się zabobonem.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, psalmy i nabożeństwa, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (1 Kor 1; Ga 6, 14; Flp 2, 8–10; J 3, 14–15; Mt 16, 24); Mszał Rzymski — liturgia Wielkiego Piątku (Adoracja Krzyża, antyfona Crucem tuam adoramus, Improperia, hymny Crux fidelis i Vexilla Regis); św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae (o czci obrazów, Krzyża i relikwii); tradycja liturgiczna Kościoła rzymskiego (święta Znalezienia i Podwyższenia Krzyża).