Bogurodzica: tekst, znaczenie i dzieje najstarszej polskiej pieśni

Bogurodzica jest najstarszą polską pieśnią religijną i zarazem najstarszym zabytkiem polskiej poezji. Śpiewano ją pod Grunwaldem i pod Warną; otwierała zbiór praw Królestwa; przez wieki była nieformalnym hymnem Polski. Podajemy niżej tekst dwóch najstarszych zwrotek, tłumaczymy słowa dziś niezrozumiałe i wyjaśniamy, o co w tej pieśni właściwie chodzi.

Bogurodzica — tekst oryginalny

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,
u twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!
Zyszczy nam, spuści nam.
Kyrieleison.

Twego dziela Krzciciela, bożycze,
usłysz głosy, napełń myśli człowiecze.
Słysz modlitwę, jąż nosimy,
a dać raczy, jegoż prosimy:
a na świecie zbożny pobyt,
po żywocie rajski przebyt.
Kyrieleison.

W późniejszych wiekach dopisywano dalsze zwrotki — o Adamie, o świętych, o śmierci — ale te dwie stanowią rdzeń najstarszy i to one mają wartość zabytku.

Objaśnienie dawnych słów

Bez tego pieśń pozostaje niezrozumiała. Kolejno:

• Bogurodzica — Rodzicielka Boga, polski odpowiednik greckiego Theotokos, tytułu ogłoszonego na soborze w Efezie w roku 431;
• Bogiem sławiena — przez Boga wysławiona;
• Gospodzina — Pana (dawna forma; stąd „gospodarz");
• matko zwolena — matko wybrana;
• zyszczy nam — pozyskaj nam (Syna); spuści nam — zeszlij nam, wyjednaj;
• Twego dziela Krzciciela — przez wzgląd na Twojego Chrzciciela, to jest świętego Jana;
• bożycze — Synu Boga (wołacz od „bożyc");
• jąż nosimy — którą zanosimy;
• zbożny pobyt — pobożne, dostatnie życie; rajski przebyt — przebywanie w raju.

O co prosi ta pieśń

Budowa jest dwuczłonowa i teologicznie bardzo precyzyjna, co przy tak dawnym tekście zdumiewa.

Pierwsza zwrotka zwraca się do Maryi i prosi Ją o jedno: zyszczy nam, spuści nam — pozyskaj nam Syna. Nie prosi Jej o łaski wprost; prosi, by wyjednała je u Syna. Jest to dokładnie ta nauka o wstawiennictwie, którą Kościół wykłada w traktatach: Maryja nie jest źródłem łaski, lecz Tą, która o nią prosi.

Druga zwrotka zwraca się do Chrystusa („bożycze") — przez wzgląd na świętego Jana Chrzciciela, największego z proroków. I prosi o dwie rzeczy, w tej właśnie kolejności: zbożny pobyt na ziemi i rajski przebyt po śmierci. Życie uczciwe tutaj, zbawienie tam. Cały porządek chrześcijańskiej nadziei zmieszczony w dwóch wierszach.

Warto zauważyć, czego w tej pieśni nie ma: nie ma prośby o zwycięstwo, o bogactwo ani o pomyślność narodu. Rycerstwo, które śpiewało ją przed bitwą, prosiło o dobre życie i o niebo — a nie o głowy nieprzyjaciół.

Wiek i pochodzenie

Najstarszy zachowany zapis pochodzi z roku 1407 (kodeks krakowski), lecz sama pieśń jest znacznie starsza — językoznawcy datują jej rdzeń na XIII, a niektórzy nawet na koniec XII wieku. Tradycja przypisywała jej autorstwo świętemu Wojciechowi (zm. 997); jest to legenda, bo język pieśni jest późniejszy, ale świadczy o tym, jak dawno ją uważano za starożytną. Zob. świętego Wojciecha.

Melodia i budowa wskazują na związek z pieśnią liturgiczną — powtarzane Kyrieleison („Panie, zmiłuj się") jest wołaniem z liturgii greckiej, obecnym we Mszy rzymskiej do dziś; zob. Mszę trydencką.

Bogurodzica w dziejach Polski

Jan Długosz zapisał, że rycerstwo polskie zaśpiewało Bogurodzicę przed bitwą pod Grunwaldem w roku 1410, nazywając ją carmen patrium — pieśnią ojczystą. Śpiewano ją także pod Warną i pod Wiłkomierzem. W roku 1506 otwiera ona Statut Łaskiego, pierwszy drukowany zbiór praw Królestwa Polskiego — rzecz w Europie niespotykana, by kodeks prawa zaczynał się od pieśni maryjnej.

Przez stulecia pełniła rolę hymnu: śpiewano ją przy koronacjach, przy pogrzebach królewskich i w chwilach ciężkich. Jest w tym coś, co mówi o Polsce więcej niż niejeden traktat: narodowa pieśń nie sławi tu narodu, lecz prosi Bogarodzicę o zbawienie.

Kto chce poznać dalsze polskie pieśni maryjne, znajdzie ich przegląd przy pieśniach maryjnych; o Maryi jako Królowej Polski piszemy przy Matce Bożej Częstochowskiej i przy Jasnej Górze.

Często zadawane pytania

Jaki jest tekst Bogurodzicy?

„Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, u twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja! Zyszczy nam, spuści nam. Kyrieleison." Pełne dwie najstarsze zwrotki wraz z objaśnieniem dawnych słów podajemy wyżej.

Co znaczy „zyszczy nam, spuści nam"?

Pozyskaj nam (Syna) i zeszlij nam, wyjednaj. Jest to prośba do Maryi o wstawiennictwo, nie o łaskę wprost — dokładnie ta nauka, którą Kościół wykłada o pośrednictwie Matki Bożej.

Kto napisał Bogurodzicę?

Autor nie jest znany. Tradycja przypisywała ją świętemu Wojciechowi (zm. 997), lecz język pieśni jest późniejszy — jej rdzeń datuje się na XIII, może koniec XII wieku. Najstarszy zapis pochodzi z roku 1407.

Kiedy śpiewano Bogurodzicę?

Przed bitwami — Długosz zapisał jej śpiew pod Grunwaldem w roku 1410 — przy koronacjach i pogrzebach królewskich. W roku 1506 otwiera Statut Łaskiego, pierwszy drukowany zbiór praw Królestwa Polskiego.

O co prosi Bogurodzica?

O dwie rzeczy, w tej kolejności: zbożny pobyt — uczciwe życie na ziemi — i rajski przebyt, czyli zbawienie. Nie ma w niej prośby o zwycięstwo ani o pomyślność.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, litanie i nowenny, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Najstarszy zapis Bogurodzicy — kodeks krakowski z 1407 r.; Jan Długosz, Roczniki (o śpiewie pod Grunwaldem); Statut Łaskiego (1506), gdzie pieśń otwiera zbiór praw; kancjonały polskie XVI w.; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Łk 1, 28; J 1, 29).