Kolędy polskie: teksty, pastorałki i kiedy się je śpiewa

Kolęda jest polską osobliwością, której inne narody nam zazdroszczą: kilkaset pieśni, z których najstarsze liczą sobie kilka stuleci, a najpiękniejsze pisali poeci tej miary co Franciszek Karpiński. Podajemy niżej teksty tych najczęściej szukanych, wyjaśniamy różnicę między kolędą a pastorałką i odpowiadamy na pytanie, które wraca co roku: do kiedy wolno śpiewać kolędy.

Czym różni się kolęda od pastorałki

Rozróżnienie jest proste, a mało kto je zna. Kolęda to pieśń o Bożym Narodzeniu w ścisłym sensie — mówi o Wcieleniu, o tajemnicy Boga, który staje się człowiekiem; wolno ją śpiewać w kościele. Pastorałka to pieśń o pasterzach i o okolicznościach betlejemskiej nocy, utrzymana w tonie ludowym, swojskim, często żartobliwym — z kołataniem do stajenki, z darami, z gwarą. Miejsce pastorałki jest raczej przy stole i przy szopce niż w liturgii.

Granica bywa płynna, ale zasada jest jasna: im więcej w pieśni teologii, tym bardziej kolęda; im więcej obrazka, tym bardziej pastorałka.

Teksty najstarszych kolęd polskich

Podajemy pierwsze zwrotki najpowszechniejszych kolęd — te, których szuka się najczęściej.

Bóg się rodzi — Franciszek Karpiński, 1792. Najdostojniejsza z polskich kolęd, zbudowana w całości na paradoksie Wcielenia:

Bóg się rodzi, moc truchleje, Pan niebiosów obnażony;
ogień krzepnie, blask ciemnieje, ma granice Nieskończony.
Wzgardzony — okryty chwałą, śmiertelny Król nad wiekami!
A Słowo Ciałem się stało i mieszkało między nami.

Ostatni wiersz to dosłowny cytat z Ewangelii świętego Jana (J 1, 14) — i w nim mieści się cała nauka o Wcieleniu, którą wyjaśniamy przy Bożym Narodzeniu.

Wśród nocnej ciszy:

Wśród nocnej ciszy głos się rozchodzi:
Wstańcie, pasterze, Bóg się wam rodzi!
Czym prędzej się wybierajcie, do Betlejem pospieszajcie
przywitać Pana.

W żłobie leży — kolęda przypisywana Piotrowi Skardze:

W żłobie leży, któż pobieży kolędować Małemu
Jezusowi Chrystusowi, dziś nam narodzonemu?
Pastuszkowie, przybywajcie, Jemu wdzięcznie przygrywajcie,
jako Panu naszemu.

Dzisiaj w Betlejem:

Dzisiaj w Betlejem, dzisiaj w Betlejem wesoła nowina,
że Panna czysta, że Panna czysta porodziła Syna.
Chrystus się rodzi, nas oswobodzi, anieli grają,
króle witają, pasterze śpiewają, bydlęta klękają,
cuda, cuda ogłaszają.

Gdy się Chrystus rodzi:

Gdy się Chrystus rodzi i na świat przychodzi,
ciemna noc w jasnościach promienistych brodzi.
Aniołowie się radują, pod niebiosy wyśpiewują:
Gloria, gloria, gloria in excelsis Deo!

A wczora z wieczora — jedna z najstarszych, o budowie powtórzeniowej, śpiewana od XVII wieku:

A wczora z wieczora, a wczora z wieczora
z niebieskiego dwora, z niebieskiego dwora.
Przyszła nam nowina, przyszła nam nowina:
Panna rodzi Syna, Panna rodzi Syna.

Anioł pasterzom mówił — sięga XVI wieku, tłumaczenie średniowiecznej pieśni łacińskiej:

Anioł pasterzom mówił: Chrystus się wam narodził
w Betlejem, nie bardzo podłym mieście,
narodził się w ubóstwie Pan wszego stworzenia.

Lulajże, Jezuniu — kołysanka, której melodię Chopin wplótł w Scherzo h-moll:

Lulajże, Jezuniu, moja perełko, lulaj, ulubione me pieścidełko.
Lulajże, Jezuniu, lulajże, lulaj!
A Ty Go, Matulu, w płaczu utulaj.

Mizerna, cicha:

Mizerna, cicha, stajenka licha, pełna niebieskiej chwały.
Oto leżący, przed nami śpiący w promieniach Jezus mały.

Kolędy dla dzieci i pastorałki

Dla dzieci najlepsze są pieśni o prostej melodii i wyraźnym obrazie — te, które można śpiewać przy szopce, pokazując palcem:

Pójdźmy wszyscy do stajenki — pastorałka, od której zaczyna się zwykle naukę:

Pójdźmy wszyscy do stajenki, do Jezusa i Panienki!
Powitajmy Maleńkiego i Maryję Matkę Jego.

Przybieżeli do Betlejem:

Przybieżeli do Betlejem pasterze, grając skocznie Dzieciąteczku na lirze.
Chwała na wysokości, chwała na wysokości, a pokój na ziemi.

Do tego dochodzą Jezus malusieńki, Oj, maluśki, maluśki w gwarze podhalańskiej oraz cały skarbiec pastorałek góralskich. Śpiewanie ich z dziećmi przy szopce jest najlepszą katechezą Bożego Narodzenia, jaką znamy: dziecko zapamiętuje melodię i obraz na całe życie, a przez nie — treść.

Kolędy maryjne i kolędy w kościele

Wiele kolęd zwraca się wprost do Matki Bożej, bo betlejemskiej nocy nie da się opowiedzieć bez Niej: Lulajże, Jezuniu jest kołysanką Matki, a Gdy śliczna Panna — pieśnią o Jej macierzyństwie. Nie należy ich mylić z pieśniami maryjnymi we właściwym sensie, śpiewanymi przez cały rok; te zebraliśmy osobno przy pieśniach maryjnych.

W kościele kolędy śpiewa się po Pasterce i przez cały okres Bożego Narodzenia, zwykle po Komunii i na zakończenie Mszy. Pastorałek w liturgii się nie śpiewa — ich miejsce jest przy szopce i przy stole wigilijnym.

Do kiedy śpiewa się kolędy

To pytanie wraca co roku, a odpowiedź tradycyjna jest jednoznaczna: do 2 lutego, do święta Ofiarowania Pańskiego (Matki Bożej Gromnicznej), którym kończy się cykl Bożego Narodzenia. Tego dnia w polskich domach rozbierano choinkę i chowano szopkę.

Krótsze granice, spotykane dziś częściej, to 6 stycznia (Trzech Króli) albo niedziela Chrztu Pańskiego. Nie są błędne — wyznaczają koniec ściślejszego okresu świątecznego. Ale zwyczaj polski był zawsze hojniejszy: czterdzieści dni śpiewania, tyle, ile Dziecię czekało na przyniesienie do świątyni. Zob. Matkę Bożą Gromniczną.

Warto dodać rzecz, o której się zapomina: kolęd nie śpiewa się w Adwencie. Adwent ma własne pieśni — przede wszystkim Rorate caeli, „Spuśćcie nam na ziemskie niwy" — a wcześniejsze śpiewanie kolęd zjada świętowanie, zanim się zacznie. Zob. Adwent i roraty.

Często zadawane pytania

Czym różni się kolęda od pastorałki?

Kolęda mówi o tajemnicy Wcielenia i wolno ją śpiewać w kościele. Pastorałka opowiada o pasterzach i okolicznościach betlejemskiej nocy, w tonie ludowym i często żartobliwym; jej miejsce jest przy szopce i przy stole, nie w liturgii.

Jaka jest najstarsza polska kolęda?

Do najstarszych należą Anioł pasterzom mówił (XVI wiek, tłumaczenie pieśni łacińskiej) i A wczora z wieczora (XVII wiek). Najdostojniejszą jest Bóg się rodzi Franciszka Karpińskiego z roku 1792.

Do kiedy śpiewa się kolędy?

Według tradycji polskiej do 2 lutego, do święta Ofiarowania Pańskiego (Matki Bożej Gromnicznej) — czterdzieści dni. Dziś częściej kończy się je 6 stycznia albo w niedzielę Chrztu Pańskiego; obie granice są dopuszczalne, ale zwyczaj polski był hojniejszy.

Czy można śpiewać kolędy w Adwencie?

Tradycja mówi: nie. Adwent ma własne pieśni, przede wszystkim Rorate caeli — „Spuśćcie nam na ziemskie niwy". Śpiewanie kolęd przed Wigilią zjada świętowanie, zanim się ono zacznie.

Jakie kolędy śpiewać z dziećmi?

Te o prostej melodii i wyraźnym obrazie: Pójdźmy wszyscy do stajenki, Przybieżeli do Betlejem, Jezus malusieńki, Lulajże, Jezuniu. Śpiewane przy szopce są najlepszą katechezą Bożego Narodzenia.

Jaki jest tekst kolędy „A wczora z wieczora"?

„A wczora z wieczora, a wczora z wieczora z niebieskiego dwora, z niebieskiego dwora. Przyszła nam nowina, przyszła nam nowina: Panna rodzi Syna, Panna rodzi Syna." Kolęda ma budowę powtórzeniową i śpiewana jest od XVII wieku.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, litanie i nowenny, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Franciszek Karpiński, Pieśni nabożne (1792); kancjonały polskie XVII-XIX w.; Mszał Rzymski, oktawa Bożego Narodzenia i święto Ofiarowania Pańskiego (2 lutego); Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Łk 2, 1-20; J 1, 14).