1 Księga Machabejska, rozdział 2

1 In diebus illis surrexit Mathathias filius Joannis filii Simeonis, sacerdos ex filiis Joarib, ab Jerusalem, et consedit in monte Modin :

1 W owe dni powstał Matatiasz, syn Jana, syna Symeona, kapłan z synów Joaryba z Jeruzalem, i osiadł na górze Modin.

2 et habebat filios quinque, Joannem, qui cognominabatur Gaddis :

2 A miał synów pięciu: Jana, którego przezwisko było Gaddis,

3 et Simonem, qui cognominabatur Thasi :

3 i Szymona, którego zwano Tasi,

4 et Judam, qui vocabatur Machabæus :

4 i Judę, którego zwano Machabeusz,

5 et Eleazarum, qui cognominabatur Abaron : et Jonathan, qui cognominabatur Apphus :

5 i Eleazara, którego zwano Abaron, i Jonatę, którego zwano Apfus.

6 hi viderunt mala, quæ fiebant in populo Juda, et in Jerusalem.

6 Ci widzieli zło, które się działo między ludem Judzkim i w Jeruzalem.

7 Et dixit Mathathias : Væ mihi ! ut quid natus sum videre contritionem populi mei, et contritionem civitatis sanctæ, et sedere illic, cum datur in manibus inimicorum ?

7 I rzekł Matatiasz: „Biada mi! Czemu się narodziłem, aby widzieć skruszenie ludu mego i skruszenie miasta świętego, i aby tam siedzieć, gdy wydane jest w ręce nieprzyjacielskie?

8 Sancta in manu extraneorum facta sunt : templum ejus sicut homo ignobilis.

8 Świętości są w rękach cudzoziemców, kościół jego jak człowiek bezecny.

9 Vasa gloriæ ejus captiva abducta sunt : trucidati sunt senes ejus in plateis, et juvenes ejus ceciderunt in gladio inimicorum.

9 Naczynia jego chwalebne zabrano w niewolę; starcy jego, pobici po ulicach, a młodzieńcy jego polegli od miecza nieprzyjacielskiego.

10 Quæ gens non hæreditavit regnum ejus et non obtinuit spolia ejus ?

10 A któryż naród nie odziedziczył królestwa jego i nie odzierżył łupów jego?

11 Omnis compositio ejus ablata est. Quæ erat libera, facta est ancilla.

11 Wszystka jego ozdoba jest odjęta, a to, które było wolne, stało się niewolnicą.

12 Et ecce sancta nostra, et pulchritudo nostra, et claritas nostra desolata est, et coinquinaverunt ea gentes.

12 A oto nasze miejsca święte i piękność nasza i chwała nasza jest spustoszona, i poganie je splugawili.

13 Quo ergo nobis adhuc vivere ?

13 Na cóż nam tedy jeszcze żyć?”

14 Et scidit vestimenta sua Mathathias, et filii ejus : et operuerunt se ciliciis, et planxerunt valde.

14 I rozdarli Matatiasz i synowie jego odzienie swoje, a oblekli się we włosiennice i bardzo płakali.

15 Et venerunt illuc qui missi erant a rege Antiocho, ut cogerent eos, qui confugerant in civitatem Modin, immolare, et accendere thura, et a lege Dei discedere.

15 I przyszli tam ci, którzy byli przysłani od króla Antiocha, żeby przymusić tych, którzy byli zbiegli do miasta Modin, ofiarować i palić kadzidło, i odstąpić od zakonu Bożego.

16 Et multi de populo Israël consentientes accesserunt ad eos : sed Mathathias et filii ejus constanter steterunt.

16 I wielu z ludu izraelskiego poddało się i przystało do nich, ale Matatiasz i synowie jego statecznie stali.

17 Et respondentes qui missi erant ab Antiocho, dixerunt Mathathiæ : Princeps, et clarissimus et magnus es in hac civitate, et ornatus filiis et fratribus :

17 A odpowiadając ci, którzy byli posłani od króla Antiocha, rzekli Matatiaszowi: „Przedniejszy i najsławniejszy i wielki jesteś w tym mieście, i ozdobiony synami i braćmi;

18 ergo accede prior, et fac jussum regis, sicut fecerunt omnes gentes, et viri Juda, et qui remanserunt in Jerusalem : et eris tu, et filii tui, inter amicos regis, et amplificatus auro, et argento, et muneribus multis.

18 przystąp tedy pierwszy i spełń rozkaz królewski, jak uczyniły wszystkie narody i mężowie judzcy i ci, którzy zostali w Jeruzalem; a będziesz ty i synowie twoi między przyjaciółmi królewskimi, i będziesz ubogacony złotem i srebrem i licznymi upominkami.”

19 Et respondit Mathathias, et dixit magna voce : Etsi omnes gentes regi Antiocho obediunt, ut discedat unusquisque a servitute legis patrum suorum, et consentiat mandatis ejus :

19 I odpowiedział Matatiasz, i rzekł głosem wielkim: „Choć wszystkie narody króla Antiocha słuchają, tak iż każdy odstępuje od religii zakonu ojców swoich, a poddaje się rozkazowi jego,

20 ego et filii mei, et fratres mei, obediemus legi patrum nostrorum :

20 ja i synowie moi i bracia moi będziemy posłuszni zakonowi ojców naszych.

21 propitius sit nobis Deus : non est nobis utile relinquere legem, et justitias Dei :

21 Niech nam Bóg będzie miłościw! Nie jest nam pożytecznie odstępować zakonu i sprawiedliwości Bożej;

22 non audiemus verba regis Antiochi, nec sacrificabimus transgredientes legis nostræ mandata, ut eamus altera via.

22 nie usłuchamy słów króla Antiocha ani nie będziemy ofiarować przestępując przykazania zakonu naszego, abyśmy mieli inną drogą chodzić.”

23 Et ut cessavit loqui verba hæc, accessit quidam Judæus in omnium oculis sacrificare idolis super aram in civitate Modin, secundum jussum regis :

23 A gdy przestał mówić, przystąpił pewien Żyd przed oczyma wszystkich, aby ofiarować bałwanom na ołtarzu w mieście Modin według rozkazu królewskiego.

24 et vidit Mathathias, et doluit, et contremuerunt renes ejus, et accensus est furor ejus secundum judicium legis, et insiliens trucidavit eum super aram :

24 I ujrzał Matatiasz, i zabolał, i zadrżały nerki jego, i rozpaliła się zapalczywość jego według sądu zakonu, i przyskoczywszy zamordował go na ołtarzu;

25 sed et virum, quem rex Antiochus miserat, qui cogebat immolare, occidit in ipso tempore, et aram destruxit :

25 ale i męża, którego był król Antioch posłał, który przymuszał ofiarować, zabił tegoż czasu i ołtarz rozwalił.

26 et zelatus est legem, sicut fecit Phinees Zamri filio Salomi.

26 I zapalczywie pomścił się zakonu, jak uczynił Finees Zamremu, synowi Saloma.

27 Et exclamavit Mathathias voce magna in civitate, dicens : Omnis qui zelum habet legis, statuens testamentum, exeat post me.

27 I zawołał Matatiasz głosem wielkim w mieście mówiąc: „Każdy, kto gorliwie miłuje zakon zachowując przymierze, niech wyjdzie ze mną!”

28 Et fugit ipse, et filii ejus in montes, et reliquerunt quæcumque habebant in civitate.

28 I uciekł on sam i synowie jego w góry, i opuścili, cokolwiek mieli w mieście.

29 Tunc descenderunt multi quærentes judicium, et justitiam, in desertum :

29 Wtedy wielu szukających sądu i sprawiedliwości poszło na puszczę

30 et sederunt ibi ipsi, et filii eorum, et mulieres eorum, et pecora eorum : quoniam inundaverunt super eos mala.

30 i mieszkali tam oni i synowie ich, i niewiasty ich, i bydło ich, gdyż się wylało na nich nieszczęście.

31 Et renuntiatum est viris regis, et exercitui qui erat in Jerusalem civitate David, quoniam discessissent viri quidam, qui dissipaverunt mandatum regis, in loca occulta in deserto, et abiissent post illos multi.

31 I dano znać mężom królewskim i wojsku, które było w Jeruzalem, w mieście Dawidowym, iż niektórzy mężowie, którzy udaremnili rozkaz królewski, wycofali się do kryjówek na puszczy i poszło za nimi wielu.

32 Et statim perrexerunt ad eos, et constituerunt adversus eos prælium in die sabbatorum,

32 I zaraz puścili się do nich i zgotowali im bitwę w dzień sabatu.

33 et dixerunt ad eos : Resistitis et nunc adhuc ? exite, et facite secundum verbum regis Antiochi, et vivetis.

33 I rzekli do nich: „A jeszcze i teraz się sprzeciwiacie? Wyjdźcie i uczyńcie według słowa króla Antiocha, a żywi zostaniecie.”

34 Et dixerunt : Non exibimus, neque faciemus verbum regis, ut polluamus diem sabbatorum.

34 I rzekli: „Nie wyjdziemy ani nie spełnimy słowa królewskiego, abyśmy mieli zgwałcić dzień sabatu.”

35 Et concitaverunt adversus eos prælium.

35 I wszczęli przeciwko nim bitwę.

36 Et non responderunt eis, nec lapidem miserunt in eos, nec oppilaverunt loca occulta,

36 I nie odpowiedzieli im, ani kamienia nie rzucili na nich, ani nie zagrodzili kryjówek,

37 dicentes : Moriamur omnes in simplicitate nostra : et testes erunt super nos cælum et terra, quod injuste perditis nos.

37 mówiąc: „Pomrzyjmy wszyscy w prostocie naszej, a będą nam świadkami niebo i ziemia, że nas niesprawiedliwie tracicie.”

38 Et intulerunt illis bellum sabbatis : et mortui sunt ipsi, et uxores eorum, et filii eorum, et pecora eorum usque ad mille animas hominum.

38 I wszczęli wojnę przeciw nim w sabaty, i polegli oni i żony ich, i synowie ich, i bydło ich, aż do tysiąca dusz ludzkich.

39 Et cognovit Mathathias et amici ejus, et luctum habuerunt super eos valde.

39 I dowiedział się Matatiasz i przyjaciele jego, i płakali nad nimi bardzo.

40 Et dixit vir proximo suo : Si omnes fecerimus sicut fratres nostri fecerunt, et non pugnaverimus adversus gentes pro animabus nostris et justificationibus nostris, nunc citius disperdent nos a terra.

40 I rzekł mąż jeden do drugiego: „Jeśli wszyscy uczynimy, jak bracia nasi uczynili, a nie będziemy walczyć przeciw poganom za dusze nasze i za prawo nasze, teraz prędzej nas wygubią z ziemi.”

41 Et cogitaverunt in die illa, dicentes : Omnis homo, quicumque venerit ad nos in bello die sabbatorum, pugnemus adversus eum : et non moriemur omnes, sicut mortui sunt fratres nostri in occultis.

41 I postanowili owego dnia mówiąc: „Ktokolwiek przyjdzie do nas na wojnę w dzień sabatu, potykajmy się z nim, a nie pomrzemy wszyscy, jak pomarli bracia nasi w kryjówkach.”

42 Tunc congregata est ad eos synagoga Assidæorum fortis viribus ex Israël, omnis voluntarius in lege :

42 Wtedy przyłączył się do nich poczet Asydejczyków, mocnych siłą spośród Izraela, każdy miłośnik zakonu;

43 et omnes, qui fugiebant a malis, additi sunt ad eos, et facti sunt illis ad firmamentum.

43 i wszyscy, którzy uciekali przed złem, przyłączyli się do nich i przysporzyli im posiłków.

44 Et collegerunt exercitum, et percusserunt peccatores in ira sua, et viros iniquos in indignatione sua : et ceteri fugerunt ad nationes, ut evaderent.

44 I zebrali wojsko, i porazili grzeszników w gniewie swoim, i mężów bezbożnych w oburzeniu swoim, a inni uciekli do pogan, aby się uratować.

45 Et circuivit Mathathias et amici ejus, et destruxerunt aras :

45 A Matatiasz i przyjaciele jego obchodzili i rozwalali ołtarze,

46 et circumciderunt pueros incircumcisos quotquot invenerunt in finibus Israël : et in fortitudine.

46 i obrzezali nawet siłą dzieci nieobrzezane, ile ich znaleźli w granicach izraelskich.

47 Et persecuti sunt filios superbiæ, et prosperatum est opus in manibus eorum :

47 I prześladowali synów pychy, i szczęściło się dzieło w rękach ich.

48 et obtinuerunt legem de manibus gentium, et de manibus regum, et non dederunt cornu peccatori.

48 I odzierżyli zakon z rąk pogańskich i z rąk królewskich, i nie dali rogu grzesznikowi.

49 Et appropinquaverunt dies Mathathiæ moriendi, et dixit filiis suis : Nunc confortata est superbia, et castigatio, et tempus eversionis, et ira indignationis.

49 Gdy zbliżył się dzień śmierci Matatiasza, rzekł synom swoim: „Teraz wzięła moc pycha i karanie, i czas to zaburzeń i wybuch gniewu.

50 Nunc ergo, o filii, æmulatores estote legis, et date animas vestras pro testamento patrum vestrorum,

50 Przeto teraz, o synowie, bądźcie miłośnikami zakonu i dajcie dusze wasze za przymierze ojców waszych!

51 et mementote operum patrum, quæ fecerunt in generationibus suis : et accipietis gloriam magnam, et nomen æternum.

51 I pomnijcie na czyny ojców, które spełnili w pokoleniach swoich, a otrzymacie sławę wielką i imię wieczne.

52 Abraham nonne in tentatione inventus est fidelis, et reputatum est ei ad justitiam ?

52 Czyż Abraham nie był znaleziony wiernym w doświadczeniu i nie poczytano mu ku sprawiedliwości?

53 Joseph in tempore angustiæ suæ custodivit mandatum, et factus est dominus Ægypti.

53 Józef czasu ucisku swego zachował przykazanie, i stał się panem Egiptu.

54 Phinees pater noster, zelando zelum Dei, accepit testamentum sacerdotii æterni.

54 Finees, ojciec nasz, zapalony zapalczywością Bożą, otrzymał przymierze kapłaństwa wiecznego.

55 Jesus dum implevit verbum, factus est dux in Israël.

55 Jezus, gdy wypełnił słowo, stał się wodzem w Izraelu.

56 Caleb dum testificatur in ecclesia, accepit hæreditatem.

56 Kaleb, gdy dawał świadectwo w zebraniu, otrzymał dziedzictwo.

57 David in sua misericordia consecutus est sedem regni in sæcula.

57 Dawid w miłosierdziu swym dostąpił stolicy królewskiej na wieki.

58 Elias, dum zelat zelum legis, receptus est in cælum.

58 Eliasz, gdy się zapalił gorliwością o zakon, został wzięty do nieba.

59 Ananias et Azarias et Misaël credentes, liberati sunt de flamma.

59 Ananiasz i Azariasz i Misael wierząc wybawieni zostali z płomienia.

60 Daniel in sua simplicitate liberatus est de ore leonum.

60 Daniel w swej prostocie wybawiony został z paszczęki lwów.

61 Et ita cogitate per generationem et generationem : quia omnes qui sperant in eum, non infirmantur.

61 I tak rozmyślajcie z pokolenia w pokolenie, że wszyscy, którzy w nim nadzieję pokładają, nie słabną.

62 Et a verbis viri peccatoris ne timueritis, quia gloria ejus stercus et vermis est :

62 A nie bójcie się słów człowieka grzesznego, bo chwała jego, to gnój i robactwo;

63 hodie extollitur, et cras non invenietur : quia conversus est in terram suam, et cogitatio ejus periit.

63 dziś się wywyższa, a jutro się go nie znajdzie, gdyż się obrócił w ziemię swą, a myśl jego zginęła.

64 Vos ergo filii, confortamini, et viriliter agite in lege : quia in ipsa gloriosi eritis.

64 A przeto wy, synowie, wzmocnijcie się i postępujcie mężnie według zakonu, bo w nim sławni będziecie.

65 Et ecce Simon frater vester, scio quod vir consilii est : ipsum audite semper, et ipse erit vobis pater.

65 A oto Szymon, brat wasz, wiem, że jest człowiekiem do rady; słuchajcie go zawsze, a on wam będzie ojcem.

66 Et Judas Machabæus, fortis viribus a juventute sua, sit vobis princeps militiæ, et ipse aget bellum populi.

66 A Juda Machabeusz, mocny siłą od młodości swej, niech będzie wodzem rycerstwa i on będzie prowadził walkę ludu.

67 Et adducetis ad vos omnes factores legis : et vindicate vindictam populi vestri.

67 I zbierzecie do siebie wszystkich, którzy pełnią zakon, i dokonajcie pomsty ludu swojego.

68 Retribuite retributionem gentibus, et intendite in præceptum legis.

68 Oddawajcie wzajem poganom, a pilnujcie przykazań zakonu.”

69 Et benedixit eos, et appositus est ad patres suos.

69 I dał im błogosławieństwo, i dołączony został do ojców swoich.

70 Et defunctus est anno centesimo et quadragesimo sexto : et sepultus est a filiis suis in sepulchris patrum suorum in Modin, et planxerunt eum omnis Israël planctu magno.

70 I umarł roku setnego czterdziestego szóstego; a pogrzebany został przez synów swoich w Modin i płakał go wszystek Izrael płaczem wielkim.