2 Księga Machabejska, rozdział 14

1 Sed post triennii tempus, cognovit Judas et qui cum eo erant Demetrium Seleuci cum multitudine valida et navibus per portam Tripolis ascendisse ad loca opportuna,

1 Ale po trzech latach dowiedział się Juda i ci, co z nim byli, iż Demetriusz Seleuków z potężnym wojskiem i z okrętami przez port Tripolis ciągnął na miejsce sposobne,

2 et tenuisse regiones adversus Antiochum, et ducem ejus Lysiam.

2 i przeciwko Antiochowi i wodzowi jego Lizjaszowi zajął ziemię.

3 Alcimus autem quidam, qui summus sacerdos fuerat, sed voluntarie coinquinatus est temporibus commistionis, considerans nullo modo sibi esse salutem neque accessum ad altare,

3 A niejaki Alcimus, który był najwyższym kapłanem, ale się był dobrowolnie splugawił w czasie pomieszania, widząc, że w żaden sposób nie mógł pozostać przy życiu ani mieć przystępu do ołtarza,

4 venit ad regem Demetrium centesimo quinquagesimo anno, offerens ei coronam auream et palmam, super hæc et thallos, qui templi esse videbantur. Et ipsa quidem die siluit.

4 przyszedł do króla Demetriusza roku setnego pięćdziesiątego, ofiarując mu koronę złotą i palmę, i ponadto zielone gałązki, które się zdały być kościelne. A tego dnia milczał.

5 Tempus autem opportunum dementiæ suæ nactus, convocatus a Demetrio ad consilium, et interrogatus quibus rebus et consiliis Judæi niterentur,

5 Potem upatrzywszy czas dla szaleństwa swego sposobny, gdy został przez Demetriusza wezwany do rady i pytano go, na jakich rzeczach i zamysłach Żydzi się opierali,

6 respondit : Ipsi qui dicuntur Assidæi Judæorum, quibus præest Judas Machabæus, bella nutriunt, et seditiones movent, nec patiuntur regnum esse quietum :

6 odpowiedział: „Ci, których między Żydami zowią Asydejczykami, których wodzem jest Juda Machabeusz, podtrzymują wojny i rozruchy wzniecają, a nie dopuszczają królestwu zostawać w pokoju.

7 nam et ego defraudatus parentum gloria (dico autem summo sacerdotio) huc veni :

7 Bo i ja, złupiony z chwały przodków moich (najwyższego kapłaństwa, mówię), tu się uciekłem,

8 primo quidem utilitatibus regis fidem servans, secundo autem etiam civibus consulens : nam illorum pravitate universum genus nostrum non minime vexatur.

8 naprzód dochowując wiary pożytkom królewskim, a potem też troszcząc się o dobro ziomków; bo dla ich przewrotności wszystek naród nasz niemało jest utrapiony.

9 Sed oro his singulis, o rex, cognitis, et regioni et generi, secundum humanitatem tuam pervulgatam omnibus, prospice :

9 Ale proszę, królu, te wszystkie rzeczy poznawszy, o ziemi i o narodzie według twej ludzkości, wszystkim znajomej, obmyślaj;

10 nam, quamdiu superest Judas, impossibile est pacem esse negotiis.

10 bo póki Juda żyje, nie podobna, aby rzeczy były w pokoju.”

11 Talibus autem ab hoc dictis, et ceteri amici hostiliter se habentes adversus Judam, inflammaverunt Demetrium.

11 Gdy to on powiedział, również inni przyjaciele, wrogo usposobieni do Judy, podszczuli Demetriusza.

12 Qui statim Nicanorem præpositum elephantorum ducem misit in Judæam :

12 Ten natychmiast Nikanora, przełożonego nad słoniami, posłał jako wodza do Judzkiej ziemi,

13 datis mandatis ut ipsum quidem Judam caperet : eos vero qui cum illo erant, dispergeret, et constitueret Alcimum maximi templi summum sacerdotem.

13 z rozkazem, aby Judę pojmał, tych zaś, którzy z nim byli, rozproszył, a Alcima najwyższym kapłanem wielkiego kościoła ustanowił.

14 Tunc gentes quæ de Judæa fugerant Judam, gregatim se Nicanori miscebant, miserias et clades Judæorum prosperitates rerum suarum existimantes.

14 Wtedy poganie, którzy byli w Żydowskiej ziemi, przed Judą uciekli, kupami się do Nikanora przyłączali, mniemając, że nędza i klęski Żydów ich szczęściem będą.

15 Audito itaque Judæi Nicanoris adventu, et conventu nationum, conspersi terra rogabant eum qui populum suum constituit, ut in æternum custodiret, quique suam portionem signis evidentibus protegit.

15 A tak Żydzi, usłyszawszy o przyjściu Nikanora i o zgromadzeniu narodów, ziemią się posypawszy prosili tego, który lud swój założył i który cząstkę swoją jawnymi cudami broni, aby go strzegł na wieki.

16 Imperante autem duce, statim inde moverunt, conveneruntque ad castellum Dessau.

16 A na rozkaz wodza zaraz stamtąd ruszyli i ściągnęli się do miasteczka Dessau.

17 Simon vero frater Judæ commiserat cum Nicanore : sed conterritus est repentino adventu adversariorum.

17 A Szymon, brat Judy, stoczył bitwę z Nikanorem, ale się przeląkł nagłego przybycia nieprzyjaciół.

18 Nicanor tamen, audiens virtutem comitum Judæ, et animi magnitudinem quam pro patriæ certaminibus habebant, sanguine judicium facere metuebat.

18 Wszakże Nikanor, słysząc o męstwie towarzyszów Judy i o wielkiej odwadze, jaką mieli bijąc się za ojczyznę, bał się krwią rozstrzygnięcia szukać.

19 Quam ob rem præmisit Posidonium, et Theodotium, et Matthiam, ut darent dextras atque acciperent.

19 Przeto posłał przed sobą Possydoniusza, Teodocjusza i Matiasza, aby dali prawicę i przyjęli.

20 Et cum diu de his consilium ageretur, et ipse dux ad multitudinem retulisset, omnium una fuit sententia amicitiis annuere.

20 A gdy się o to długo umawiali i sam wódz przed ludem rzecz przedłożył, wszystkich jedno było zdanie, aby zgodzić się na przyjaźń.

21 Itaque diem constituerunt, qua secreto inter se agerent : et singulis sellæ prolatæ sunt, et positæ.

21 A tak naznaczyli dzień, w którym mieli z sobą na osobności mówić, i dla każdego wyniesiono siedzenie i postawiono.

22 Præcepit autem Judas armatos esse locis opportunis, ne forte ab hostibus repente mali aliquid oriretur : et congruum colloquium fecerunt.

22 A Juda rozkazał, aby zbrojni byli na miejscach sposobnych, by snadź znienacka nieprzyjaciele czego złego nie zaczęli; i mieli stosowną rozmowę.

23 Morabatur autem Nicanor Jerosolymis, nihilque inique agebat : gregesque turbarum quæ congregatæ fuerant, dimisit.

23 A Nikanor mieszkał w Jeruzalem i nic niesprawiedliwie nie czynił, i gromady gminu, które się były zebrały, rozpuścił.

24 Habebat autem Judam semper carum ex animo, et erat viro inclinatus.

24 I zawsze był mu z serca miły Juda, i był mężowi przychylny.

25 Rogavitque eum ducere uxorem, filiosque procreare. Nuptias fecit : quiete egit, communiterque vivebant.

25 I prosił go, aby żonę pojął i synów zrodził. Pojął żonę i mieszkał spokojnie, i żyli razem.

26 Alcimus autem, videns caritatem illorum ad invicem et conventiones, venit ad Demetrium, et dicebat Nicanorem rebus alienis assentire, Judamque regni insidiatorem successorem sibi destinasse.

26 Lecz Alcimus, widząc między nimi wzajemną miłość i umowy, przyszedł do Demetriusza i oznajmił mu, iż Nikanor na rzeczy szkodliwe się zgodził, a Judę zdrajcę królestwa, następcą swoim naznaczył.

27 Itaque rex exasperatus, et pessimis hujus criminationibus irritatus, scripsit Nicanori, dicens graviter quidem se ferre de amicitiæ conventione, jubere tamen Machabæum citius vinctum mittere Antiochiam.

27 Król tedy rozjątrzony i złośliwymi potwarzami jego rozdrażniony, napisał do Nikanora, mówiąc, że mu niemiło, iż przyjaźń zawarł; wszakże rozkazuje, aby co rychlej Machabeusza związanego do Antiochii posłał.

28 Quibus cognitis, Nicanor consternabatur, et graviter ferebat, si ea quæ convenerant irrita faceret, nihil læsus a viro :

28 Zrozumiawszy to Nikanor zląkł się i było mu ciężko złamać to, na czym było stanęło, nie będąc w niczym obrażonym od męża.

29 sed quia regi resistere non poterat, opportunitatem observabat qua præceptum perficeret.

29 Ale iż się królowi nie mógł sprzeciwiać, upatrywał stosownej pory, w której by rozkaz wypełnił.

30 At Machabæus, videns secum austerius agere Nicanorem, et consuetum occursum ferocius exhibentem, intelligens non ex bono esse austeritatem istam, paucis suorum congregatis, occultavit se a Nicanore.

30 Lecz Machabeusz widząc, że się z nim Nikanor ostrzej obchodził i przy zwykłym spotkaniu srożej mu się stawiał, rozumiejąc, iż ta srogość nie z dobrego pochodziła, zebrawszy trochę ludu swego schronił się przed Nikanorem.

31 Quod cum ille cognovit, fortiter se a viro præventum, venit ad maximum et sanctissimum templum : et sacerdotibus solitas hostias offerentibus, jussit sibi tradi virum.

31 A gdy on się o tym dowiedział, iż był od męża mocno uprzedzony, wszedł do wielkiego i najświętszego kościoła, i gdy kapłani zwykłe ofiary sprawowali, rozkazał im, aby męża wydali.

32 Quibus cum juramento dicentibus nescire se ubi esset qui quærebatur, extendens manum ad templum,

32 Lecz gdy oni pod przysięgą powiedzieli, iż nie wiedzą, gdzieby był ten, którego szukano, wyciągnąwszy rękę ku kościołowi,

33 juravit, dicens : Nisi Judam mihi vinctum tradideritis, istud Dei fanum in planitiem deducam, et altare effodiam, et templum hoc Libero patri consecrabo.

33 przysiągł mówiąc: „Jeśli mi Judy związanego nie wydacie, ten kościół Boży zrównam z ziemią i ołtarz rozwalę, i ten kościół poświęcę Bachusowi.”

34 Et his dictis abiit. Sacerdotes autem protendentes manus in cælum, invocabant eum qui semper propugnator esset gentis ipsorum, hæc dicentes :

34 I to rzekłszy, odszedł precz. Lecz kapłani podniósłszy ręce w niebo wzywali tego, który zawsze był obrońcą ich narodu, mówiąc:

35 Tu, Domine universorum, qui nullius indiges, voluisti templum habitationis tuæ fieri in nobis.

35 „Ty, Panie wszech rzeczy, który niczego nie potrzebujesz, chciałeś, aby kościół mieszkania twego był między nami.

36 Et nunc, Sancte sanctorum, omnium Domine, conserva in æternum impollutam domum istam, quæ nuper mundata est.

36 A teraz, święty wszystkich świętych Panie, zachowaj na wieki niesplugawionym ten dom, który niedawno został oczyszczony!”

37 Razias autem quidam de senioribus ab Jerosolymis delatus est Nicanori, vir amator civitatis, et bene audiens : qui pro affectu pater Judæorum appellabatur.

37 A niejaki Razjasz, ze starszych w Jeruzalem, mąż miłośnik miasta i dobrą sławę mający, który dla życzliwości nazywany był ojcem Żydów, został oskarżony przed Nikanorem.

38 Hic multis temporibus continentiæ propositum tenuit in Judaismo, corpusque et animam tradere contentus pro perseverantia.

38 Ten przez wiele czasów trzymał się zasad powściągliwości według judaizmu, gotów wydać ciało i duszę za wytrwanie.

39 Volens autem Nicanor manifestare odium quod habebat in Judæos, misit milites quingentos ut eum comprehenderent.

39 A Nikanor chcąc okazać nienawiść, jaką miał ku Żydom, posłał pięciuset żołnierzy, aby go pojmali;

40 Putabat enim, si illum decepisset, se cladem Judæis maximam illaturum.

40 bo mniemał, że jeżeliby go uwiódł, wielką zadałby klęskę Żydom.

41 Turbis autem irruere in domum ejus, et januam dirumpere : atque ignem admovere cupientibus, cum jam comprehenderetur, gladio se petiit,

41 Lecz gdy tłum chciał wtargnąć do domu jego, drzwi wybić i ogień podłożyć, gdy go już pojmać mieli, przebił się mieczem,

42 eligens nobiliter mori potius quam subditus fieri peccatoribus, et contra natales suos indignis injuriis agi.

42 woląc raczej szlachetnie umrzeć, niźli poddać się grzesznikom i cierpieć krzywdy, nieprzystojne rodowi swemu.

43 Sed cum per festinationem non certo ictu plagam dedisset, et turbæ intra ostia irrumperent, recurrens audacter ad murum præcipitavit semetipsum viriliter in turbas :

43 Ale gdy w pośpiechu niepewnym uderzeniem ranę sobie zadał, a tłum się we drzwi wdzierał, wbiegłszy śmiało na mur, mężnie się z góry rzucił na ludzi,

44 quibus velociter locum dantibus casui ejus, venit per mediam cervicem.

44 którzy prędko zostawili miejsce na upadek jego, i spadł na szyję.

45 Et cum adhuc spiraret, accensus animo, surrexit, et cum sanguis ejus magno fluxu deflueret, et gravissimis vulneribus esset saucius, cursu turbam pertransiit :

45 A gdy jeszcze dyszał, zapaliwszy się sercem powstał; a chociaż krew z niego wielkim strumieniem ciekła i choć był ciężko zraniony, przeszedł w skok przez lud,

46 et stans supra quamdam petram præruptam, et jam exsanguis effectus, complexus intestina sua, utrisque manibus projecit super turbas, invocans dominatorem vitæ ac spiritus ut hæc illi iterum redderet : atque ita vita defunctus est.

46 i stanąwszy na pewnej urwistej skale, gdy go już krew uchodziła, uchwycił obiema rękoma wnętrzności swe, rzucił je na lud wzywając tego, który jest Panem życia i ducha, aby mu je znowu przywrócił. I tym sposobem umarł.