Egzorcyzm i opętanie: co wolno wiernym, a co kapłanowi

Temat ten obrósł w Polsce filmami, sensacją i strachem — a wraz z nimi w praktyki, które więcej szkodzą, niż pomagają. Porządkujemy go więc od podstaw: czym jest egzorcyzm, jak odróżnić opętanie od zwykłej pokusy i od choroby, jakich modlitw o uwolnienie wolno używać świeckim, a które są zastrzeżone kapłanowi.

Zacznijmy od zdania, które trzeba postawić przed wszystkimi innymi. Diabeł istnieje, ale nie jest wszechmocny. Jest stworzeniem — upadłym aniołem — i nie może uczynić nic, na co Bóg nie pozwoli. Święty Piotr każe nam być czujnymi: „Trzeźwi bądźcie a czuwajcie, bo przeciwnik wasz diabeł jak lew ryczący krąży, szukając, kogo by pożarł" (1 P 5, 8). Ale święty Jakub dodaje zaraz: „Sprzeciwiajcie się diabłu, a ucieknie od was" (Jk 4, 7). Chrześcijanin walczy, nie drży.

Czym jest egzorcyzm

Egzorcyzm to nakaz wydany złemu duchowi w imię Chrystusa, aby opuścił osobę, miejsce lub rzecz. Kościół zna dwie jego postaci.

Egzorcyzm prosty (albo mniejszy) wchodzi w skład niektórych obrzędów — na przykład chrztu, gdzie kapłan wyrzeka się szatana w imieniu chrzczonego, oraz poświęcenia wody święconej i soli.

Egzorcyzm uroczysty to obrzęd zawarty w Rytuale Rzymskim (tytuł XII, De exorcizandis obsessis a daemonio), przeznaczony dla osób uznanych za opętane. Ten może odprawić wyłącznie kapłan, i to tylko za wyraźnym zezwoleniem biskupa, udzielanym kapłanowi odznaczającemu się pobożnością, wiedzą, roztropnością i nieskazitelnością życia. Nie jest to formalność: obrzęd zakłada rozeznanie, cierpliwość i posłuszeństwo.

Opętanie, dręczenie, pokusa — trzy rzeczy różne

Mieszanie tych trzech jest źródłem większości nieszczęść w tej dziedzinie.

Pokusa to zwykły stan każdego chrześcijanina. Kuszony był sam Chrystus na pustyni. Pokusa nie jest grzechem; grzechem jest przyzwolenie. Odpowiedzią jest spowiedź, Komunia, modlitwa i unikanie okazji — nie egzorcyzm.

Dręczenie (obsesja) to działanie z zewnątrz: natrętne myśli, gwałtowny wstręt do modlitwy i do rzeczy świętych, niepokój bez przyczyny. Bywa duchowe, częściej jednak ma przyczynę naturalną — wyczerpanie, chorobę, lęk. Odpowiedzią są sakramenty, sakramentalia, uporządkowane życie i, gdy trzeba, lekarz.

Opętanie jest rzeczą rzadką: zły duch działa wtedy w ciele człowieka, mówiąc i poruszając nim wbrew jego woli. Rytuał wylicza znaki, których łącznie należy szukać, zanim się cokolwiek orzeknie: mówienie językami nieznanymi osobie albo ich rozumienie, wiedza o rzeczach ukrytych i odległych, siła fizyczna przekraczająca wiek i stan. Żaden z tych znaków sam nie wystarcza, a Rytuał wprost przestrzega egzorcystę, by nie dał się łatwo przekonać, że ktoś jest opętany.

Zasada rozeznania, powtarzana przez wszystkich rozsądnych autorów: najpierw lekarz, potem egzorcysta. Choroba psychiczna, padaczka, uzależnienie i wyczerpanie dają obrazy, które laikowi wydają się nadprzyrodzone. Przypisanie choroby diabłu odbiera choremu leczenie — i to jest realna szkoda, nie teoretyczna.

Czego wolno używać świeckim

Rozstrzygnięcie jest jasne i warto je znać, bo w internecie krążą teksty, których używać nie wolno.

Świeckim nie wolno używać formuł egzorcyzmu uroczystego — czyli tych, w których rozkazuje się złemu duchowi. Dotyczy to również głośnego egzorcyzmu Leona XIII przeciw szatanowi z roku 1890: list Kongregacji Nauki Wiary z roku 1985 przypomniał, że nikomu nie wolno posługiwać się tą formułą bez zezwolenia biskupa, a świeckim nie wolno używać jej w żadnym wypadku. Nie chodzi o to, by odbierać wiernym broń — chodzi o to, że nakaz wydany szatanowi jest aktem władzy, a władzy tej świecki nie ma.

Wolno natomiast — i należy — używać modlitw błagalnych, czyli takich, w których prosimy Boga, a nie rozkazujemy szatanowi. Wolno wszystkiego, co następuje:

• modlitwa do świętego Michała Archanioła w krótkiej formie („Święty Michale Archaniele, broń nas w walce…"), którą Leon XIII polecił odmawiać po Mszy — zob. modlitwę do świętego Michała Archanioła;
• woda święcona, krzyż, medalik świętego Benedykta, szkaplerz — sakramentalia, których używanie jest prawem każdego ochrzczonego;
• psalm 91 („Kto mieszka w ochronie Najwyższego"), od wieków odmawiany przeciw mocom ciemności;
• różaniec i litanie, zwłaszcza litania do Krwi Chrystusa i Litania Loretańska;
• błogosławieństwo domu i pokropienie mieszkania wodą święconą — zob. błogosławieństwo domu.

Modlitwa poranna o ochronę przed złem

To, czego szuka się pod nazwą „egzorcyzm poranny", jest zwykle właśnie taką modlitwą błagalną. Oto jej prosta postać:

Boże, Ojcze wszechmogący, oddaję Ci ten dzień. Osłoń mnie i moją rodzinę Krwią Twojego Syna. Odsuń ode mnie wszelkie działanie złego ducha, wszelką pokusę i wszelkie niebezpieczeństwo duszy i ciała.

Święty Michale Archaniele, broń nas w walce. Aniele Boży, Stróżu mój, czuwaj nade mną tego dnia. Najświętsza Panno, weź nas pod swoją obronę. Amen.

Modlitwę o ochronę rodziny przed złem rozszerza się o imiona bliskich; jej pełniejszą postać podajemy przy modlitwie o ochronę rodziny.

Modlitwa o uwolnienie z nałogu i od lęku

Nałóg i lęk są w większości wypadków chorobą, nie opętaniem — i tak trzeba je traktować. Modlitwa towarzyszy leczeniu:

Panie Jezu, Ty wyzwalałeś ludzi z niewoli, w której sami nie umieli sobie pomóc. Wejrzyj na mnie (na N.), skrępowanego nałogiem, którego nie potrafię zerwać. Daj mi poznać prawdę o sobie, daj odwagę prosić o pomoc i wytrwałość w leczeniu. Uwolnij mnie od lęku, który mnie do niego popycha. Amen.

Czego się wystrzegać

• Sensacji. Filmy, „nagrania z egzorcyzmów", opowieści o znakach — karmią ciekawość, a nie wiarę. Kościół zaleca w tej dziedzinie milczenie i dyskrecję.
• Samozwańczych uwalniaczy. Ludzi, którzy za opłatą „zdejmują klątwy", „odczyniają uroki", diagnozują opętanie po zdjęciu albo przez telefon. To wróżbiarstwo, grzech przeciw pierwszemu przykazaniu — nawet gdy posługuje się językiem pobożnym.
• Szukania diabła wszędzie. Kto w każdej chorobie, kłótni i niepowodzeniu widzi działanie złego ducha, przypisuje mu władzę, której nie ma, i zaniedbuje zwykłe środki: lekarza, przebaczenie, pracę nad sobą.
• Okultyzmu w każdej postaci — wróżb, tarota, spirytyzmu, „bioenergoterapii", amuletów. To one najczęściej otwierają drogę dręczeniu, o którym potem mowa.

Uczniowie pytali kiedyś Pana, dlaczego sami nie zdołali wyrzucić złego ducha. Odpowiedział krótko: „Ten rodzaj żadnym sposobem wyjść nie może, jeno przez modlitwę i post" (Mk 9, 28). To nadal cała metoda: modlitwa, post, sakramenty, posłuszeństwo Kościołowi — reszta jest dodatkiem.

Często zadawane pytania

Czy świecki może odmawiać egzorcyzm?

Nie — formuły egzorcyzmu uroczystego, w których rozkazuje się złemu duchowi, są zastrzeżone kapłanowi za zezwoleniem biskupa. Dotyczy to również egzorcyzmu Leona XIII przeciw szatanowi; list Kongregacji Nauki Wiary z roku 1985 wprost tego zabrania świeckim. Wolno natomiast używać modlitw błagalnych, w których prosimy Boga.

Jakie są objawy opętania?

Rytuał Rzymski wymienia trzy, których należy szukać łącznie: mówienie nieznanymi językami lub ich rozumienie, wiedza o rzeczach ukrytych i odległych, siła przekraczająca wiek i stan. Żaden z nich sam nie wystarcza, a Rytuał przestrzega, by nie dać się łatwo przekonać. Najpierw należy wykluczyć przyczyny naturalne — chorobę psychiczną, padaczkę, wyczerpanie.

Czym różni się opętanie od dręczenia?

Dręczenie działa z zewnątrz: natrętne myśli, wstręt do modlitwy, niepokój bez przyczyny — i najczęściej ma przyczynę naturalną. Opętanie jest rzadkie: zły duch działa w ciele człowieka, mówiąc i poruszając nim wbrew jego woli.

Czy modlitwa do świętego Michała Archanioła jest egzorcyzmem?

Krótka modlitwa „Święty Michale Archaniele, broń nas w walce" jest modlitwą błagalną, którą wolno odmawiać każdemu; Leon XIII polecił ją odmawiać po Mszy. Czym innym jest jego długi egzorcyzm z roku 1890 — ten jest zastrzeżony.

Do kogo się zwrócić, podejrzewając działanie złego ducha?

Najpierw do lekarza, aby wykluczyć przyczyny naturalne, i do spowiednika. Dopiero on, jeśli uzna to za potrzebne, skieruje do egzorcysty wyznaczonego przez biskupa. Nigdy do osób oferujących „zdejmowanie klątw" — to wróżbiarstwo, także wtedy, gdy mówi językiem pobożnym.

Czy woda święcona chroni przed złym duchem?

Jest sakramentaliom — znakiem, przy którym Kościół prosi o ochronę, a nie amuletem działającym sam z siebie. Używa się jej z modlitwą i ze znakiem krzyża. Skuteczna jest wiara Kościoła i łaska Boża, nie sama woda.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, litanie i nowenny, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Rytuał Rzymski, tytuł XII: De exorcizandis obsessis a daemonio; Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1172 (zezwolenie ordynariusza na egzorcyzm uroczysty); list Kongregacji Nauki Wiary Inde ab aliquot annis (1985); Katechizm św. Piusa X, o pierwszym przykazaniu i o zabobonie; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mk 9, 28; Ef 6, 11-12; 1 P 5, 8; Jk 4, 7).