Palma wielkanocna: Symbolika Niedzieli Palmowej

Palma wielkanocna to gałązka — niegdyś prawdziwych liści palmowych, w naszym klimacie zaś wierzbowych bazi, bukszpanu i wiosennych kwiatów — którą wierni przynoszą do kościoła w Niedzielę Palmową, aby została poświęcona, a następnie niesiona w uroczystej procesji. Nie jest to ozdoba ani ludowy zwyczaj sam w sobie: palma jest znakiem, którym Kościół co roku wprowadza nas w Wielki Tydzień, przypominając triumfalny wjazd Pana naszego Jezusa Chrystusa do Jerozolimy. Kto trzyma palmę, ten staje w tłumie witającym Króla wołaniem „Hosanna".

W niniejszym artykule wyjaśnimy najpierw, co palma oznacza i skąd pochodzi ten obrzęd, przytaczając samą Ewangelię. Następnie opiszemy poświęcenie palm w dawnej liturgii oraz piękną tradycję polskiej palmy wielkanocnej.

Co oznacza palma wielkanocna i Niedziela Palmowa

Niedziela Palmowa, zwana też Niedzielą Męki Pańskiej, otwiera Wielki Tydzień. Jej nazwa pochodzi wprost od wydarzenia, które wspominamy: gdy Pan Jezus wjeżdżał do Jerozolimy na kilka dni przed swoją Męką, rzesze witały Go gałązkami palmowymi, słanymi pod nogi wraz z własnymi szatami. Opisuje to święta Ewangelia według świętego Mateusza w przekładzie ks. Jakuba Wujka:

„A rzesza bardzo wielka słała szaty swoje na drodze, a drudzy obcinali gałązki z drzew i na drodze słali. Rzesze zaś, które szły naprzód i które szły z tyłu, wołały, mówiąc: Hosanna synowi Dawidowemu! Błogosławiony, który przychodzi w imię Pańskie. Hosanna na wysokościach!" (Mt xxi, 8–9)

Palma jest więc przede wszystkim znakiem zwycięstwa i hołdu należnego Królowi. W starożytności gałąź palmową niesiono przed zwycięzcami i władcami; lud Jerozolimy oddawał w ten sposób cześć Synowi Dawidowemu jako Mesjaszowi. My, biorąc dziś palmę do ręki, wyznajemy tę samą wiarę: że Jezus jest prawdziwym Królem, który przychodzi „w imię Pańskie".

Zarazem palma kryje w sobie pewien cień. Tłum, który dziś wołał „Hosanna", za kilka dni zawoła „Ukrzyżuj Go". Dlatego Niedziela Palmowa łączy radość triumfu z zapowiedzią Męki, a poświęconą palmę przechowujemy w domu nie jako trofeum, lecz jako wezwanie do wierności aż po krzyż.

Wjazd Chrystusa do Jerozolimy: wypełnienie proroctwa

Ewangelista podkreśla, że całe to wydarzenie nie było przypadkiem, lecz wypełnieniem dawnego proroctwa. Pan Jezus posyła uczniów po oślicę i oślę, a święty Mateusz wyjaśnia:

„A to wszystko stało się, aby się wypełniło, co było powiedziane przez Proroka mówiącego: Powiedzcie córce Syjońskiej: Oto król twój idzie ku tobie cichy, siedząc na oślicy i na oślęciu, synu podjarzemnej." (Mt xxi, 4–5)

Są to słowa proroka Zachariasza: „Raduj się wielce, córko Syjon! Wykrzykuj, córko Jeruzalem! Oto król twój przyjdzie tobie sprawiedliwy i zbawiciel, on ubogi, a wsiadający na oślicę" (Zach ix, 9). Król wjeżdża nie na rumaku wojennym, lecz na pokornym ośle — przychodzi jako Książę Pokoju i jako Zbawiciel ubogi. Tę cichość i pokorę Króla powinniśmy odczytywać, ilekroć patrzymy na poświęconą palmę.

Wjazd zakończył się w świątyni: „A gdy wjechał do Jerozolimy, poruszyło się całe miasto" (Mt xxi, 10), Pan zaś oczyścił dom Boży ze sprzedających, mówiąc: „Dom mój domem modlitwy zwany będzie" (Mt xxi, 13). Tak więc procesja palmowa prowadzi nas zawsze ku świątyni i ku ołtarzowi, gdzie sprawowana jest Ofiara.

Poświęcenie palm w tradycyjnej liturgii

W dawnej liturgii rzymskiej obrzęd poświęcenia palm (po łacinie benedictio palmarum) ma niezwykłą okazałość. Przed główną Mszą świętą kapłan w fioletowej kapie odmawia nad zgromadzonymi gałązkami uroczyste modlitwy, prosząc Boga o błogosławieństwo dla nich i dla tych, którzy je niosą. Obrzęd ma kształt zbliżony do samej Mszy — z antyfoną, kolektą, czytaniem, a niegdyś nawet z prefacją — dlatego dawni autorzy nazywali go „Mszą palm".

Po poświęceniu następuje rozdanie palm i wielka procesja. Lud wraz z duchowieństwem wychodzi z kościoła, niosąc poświęcone gałązki i śpiewając hymn Gloria, laus et honor („Chwała, cześć i uwielbienie"), ułożony przez świętego Teodulfa z Orleanu. Powrót procesji do kościoła i uderzenie krzyżem w zamknięte drzwi przypominają, że to Chrystus otwiera nam bramy niebieskiego Jeruzalem. Następnie odprawiana jest Msza święta z odczytaniem całej Męki Pańskiej według świętego Mateusza.

Poświęcone w ten sposób palmy stają się sakramentaliami — przedmiotami pobłogosławionymi przez Kościół. Sama modlitwa poświęcenia prosi, aby tam, gdzie palma zostanie przyniesiona, zstąpiło błogosławieństwo Boże, a wszelkie napaści złego ducha zostały oddalone. Dlatego wierni z czcią zabierają palmy do domów.

Polska tradycja palmy wielkanocnej

Ponieważ w naszym klimacie nie rosną palmy, polska pobożność od wieków zastępuje je tym, co pierwsze budzi się do życia na wiosnę. Tradycyjna polska palma wielkanocna składa się przede wszystkim z gałązek wierzby z baziami — pierwszej rośliny okrywającej się pąkami, znaku budzącego się życia, a przez to zmartwychwstania. Dodaje się do nich zimozielony bukszpan lub barwinek (znak życia, które nie ustaje), a także suszone kwiaty, zioła i kolorowe wstążki.

Z czasem rozwinęły się okazałe palmy regionalne — słynne wileńskie palmy wykonane z suszonych kwiatów i traw oraz wielometrowe palmy kurpiowskie, wite na konkursy palm w Niedzielę Palmową. Choć formy bywają różne, ich sens pozostaje jeden: jest to dar przyniesiony Królowi i znak naszej wiary.

Z poświęconymi palmami związanych jest wiele zacnych zwyczajów. Po powrocie z kościoła zatyka się palmę za świętym obrazem lub krzyżem, gdzie pozostaje przez cały rok. W dawnym obyczaju połykano niekiedy bazię „dla zdrowia", a krzyżyki uczynione z palmowych gałązek zatykano w polach, prosząc o błogosławieństwo dla zasiewów. Wreszcie — co najważniejsze — zeschłej palmy nie wyrzuca się jak zwykłego śmiecia: ponieważ jest sakramentalium, należy ją spalić. To właśnie z popiołu spalonych palm z poprzedniego roku przygotowuje się popiół na Środę Popielcową. Tak palma wielkanocna domyka cały krąg roku liturgicznego.

Jak zrobić palmę wielkanocną krok po kroku

Choć dziś łatwo kupić gotową palmę, dawny obyczaj zachęca, by przygotować ją samemu w rodzinie. Wykonanie palmy własnymi rękami nie jest sztuką dla samej sztuki — to przygotowanie daru, który złożymy Królowi, i sposobność, by wprowadzić w sens Niedzieli Palmowej także dzieci. Oto prosty sposób na tradycyjną, ręcznie robioną palmę:

1. Zbierz podstawę. Naciętą wcześniej i podsuszoną wierzbę z baziami ustaw jako trzon palmy — to one nadają jej wysokość i kształt.
2. Dodaj zieleń. Wokół wierzby ułóż gałązki zimozielonego bukszpanu lub barwinku, znak życia, które nie ustaje.
3. Ozdób kwiatami. Dołącz suszone kwiaty (kłosy zbóż, zioła, kocanki) lub kwiaty wykonane z bibuły, dobierając kolory.
4. Zwiąż całość. Spleć pęczek mocno u dołu sznurkiem lub drutem florystycznym, a następnie owiń go kolorową wstążką, formując wygodny do trzymania uchwyt.
5. Wykończ. Górę palmy możesz zwieńczyć wiązanką kwiatów lub kokardą.

Tak przygotowaną palmę przynosimy do kościoła w Niedzielę Palmową, aby została poświęcona. Najważniejsze jest jednak nie wykonanie, lecz duch: bierzmy palmę do ręki z tą samą wiarą, z jaką lud jerozolimski wołał „Hosanna".

Naturalna palma wielkanocna z wierzby

Najbardziej tradycyjna i najprostsza palma to palma naturalna z wierzby. Gałązki wierzby z baziami (kotkami) są w polskiej pobożności pierwszym wyborem, ponieważ to wierzba najwcześniej budzi się na wiosnę i okrywa srebrzystymi pąkami. Bazie są przez to znakiem budzącego się życia, a zatem zmartwychwstania.

Gałązki wierzby najlepiej naciąć kilka–kilkanaście dni przed Niedzielą Palmową i wstawić do wody lub podsuszyć, by bazie się rozwinęły. Do wierzby dodaje się zwykle bukszpan, barwinek oraz suszone kwiaty i zioła. Palma w pełni naturalna — bez tworzyw sztucznych — najlepiej odpowiada duchowi tego znaku: jest darem z tego, co pierwsze rodzi ziemia po zimie.

Palma wielkanocna z bibuły i krepiny

Tam, gdzie palmy mają być okazałe i barwne, kwiaty wykonuje się z bibuły (krepiny). To z bibuły powstają charakterystyczne kolorowe róże, maki i astry, którymi zdobione są zwłaszcza palmy regionalne. Wykonanie kwiatów z bibuły jest proste i wdzięczne: paski bibuły marszczy się i nawija na drucik, formując płatki, a gotowe kwiaty mocuje się wzdłuż trzonu palmy.

Palma z bibuły nie jest mniej godna od naturalnej — barwne kwiaty wyrażają radość triumfu Chrystusa Króla. Dobrze jednak, by trzon takiej palmy stanowiła prawdziwa zieleń (wierzba, bukszpan), a bibuła pozostała ozdobą, nie zaś całością.

Palma wielkanocna z bukszpanu

Bukszpan to drugi po wierzbie filar polskiej palmy. Jako roślina zimozielona, która nie traci liści, jest od dawna znakiem życia wiecznego i nieustającego. Gałązki bukszpanu wkłada się gęsto wokół wierzbowego trzonu, tworząc zielone tło dla kwiatów i bazi. W wielu domach to właśnie pęczek bukszpanu, wraz z wierzbą, stanowi całą palmę — skromną, lecz w pełni tradycyjną. Tam, gdzie bukszpan jest trudno dostępny, zastępuje się go barwinkiem, cisem lub jałowcem.

Palma wielkanocna z żywych kwiatów

Coraz częściej spotyka się palmy zdobione żywymi kwiatami — wiosennymi gałązkami, baziami, a niekiedy ciętymi kwiatami. Taka palma jest piękna, lecz nietrwała: żywe kwiaty szybko więdną. Pamiętajmy, że palma jest sakramentalium, które przechowujemy przez cały rok, dlatego trzon powinny stanowić rośliny trwałe (wierzba, bukszpan), a żywe kwiaty pozostać dodatkiem na sam dzień Niedzieli Palmowej.

Duże palmy regionalne i konkursy palm

Z polskiej pobożności wyrosły okazałe palmy regionalne, które wykonuje się na konkursy palm w Niedzielę Palmową. Najsłynniejsze są:

• Palmy wileńskie — niewielkie, lecz misternie wykonane z suszonych kwiatów, traw i mchów, układanych w barwne, geometryczne wzory.
• Palmy kurpiowskie i z Lipnicy Murowanej — wielometrowe palmy wite z wikliny, bazi i bibułowych kwiatów, sięgające kilkunastu, a nawet ponad trzydziestu metrów wysokości.

Konkursy na najpiękniejszą i najwyższą palmę są od dawna częścią ludowej obchodów Niedzieli Palmowej. Warto jednak pamiętać o właściwej kolejności: choć duża, ozdobna palma cieszy oko, jej sens pozostaje jeden — to dar przyniesiony Królowi i wyznanie wiary, nie zaś wyłącznie popis rękodzieła.

Palma wielkanocna dla dzieci

Wykonanie palmy to znakomity sposób, by przybliżyć dzieciom tajemnicę Niedzieli Palmowej. Dla najmłodszych dobrze sprawdza się mała palma z kilku gałązek wierzby i bukszpanu, ozdobiona kilkoma kwiatami z bibuły i kolorową wstążką — łatwa do wykonania i wygodna do trzymania w dziecięcej dłoni.

Pomocny bywa też rysunek palmy wielkanocnej: dzieci mogą narysować palmę, bazie i procesję, ucząc się przy tym, że Pan Jezus wjechał do Jerozolimy, a tłum witał Go gałązkami i wołał „Hosanna". Rękodzieło i rysunek stają się wtedy nie zabawą, lecz pierwszą katechezą o Wielkim Tygodniu.

Często zadawane pytania

Co oznacza palma wielkanocna?

Palma jest znakiem triumfu Chrystusa Króla i hołdu, jaki oddały Mu rzesze przy wjeździe do Jerozolimy. Symbolizuje zwycięstwo życia nad śmiercią; w polskiej tradycji bazie wierzbowe wyrażają budzące się życie i zmartwychwstanie.

Dlaczego święci się palmy w Niedzielę Palmową?

Poświęcenie palm upamiętnia powitanie Pana Jezusa gałązkami przy Jego wjeździe do Jerozolimy (Mt xxi, 8–9). Przez błogosławieństwo Kościoła palma staje się sakramentalium, a procesja z palmami otwiera obchody Wielkiego Tygodnia.

Z czego robi się polską palmę wielkanocną?

Z gałązek wierzby z baziami, do których dodaje się zimozielony bukszpan lub barwinek, suszone kwiaty, zioła i kolorowe wstążki — związane razem w pęczek. W niektórych regionach powstają z nich wysokie, ozdobne palmy.

Jak zrobić palmę wielkanocną w domu?

Trzonem uczyń gałązki wierzby z baziami, dołącz wokół bukszpan, dodaj suszone kwiaty lub kwiaty z bibuły, zwiąż całość mocno u dołu i owiń wstążką. Palma naturalna jest najprostsza i najbardziej tradycyjna; bibuła i kwiaty są ozdobą.

Jak zrobić kwiaty z bibuły na palmę?

Paski bibuły (krepiny) marszczy się i nawija na drucik, formując kolejne płatki, a gotowe kwiaty mocuje się wzdłuż trzonu palmy. Barwne kwiaty wyrażają radość triumfu Chrystusa Króla.

Jaka jest tradycyjna palma wielkanocna?

Tradycyjna palma to przede wszystkim wierzba z baziami i bukszpan, uzupełnione suszonymi kwiatami i wstążką. Bazie wierzbowe są znakiem budzącego się życia i zmartwychwstania, a zimozielony bukszpan — życia, które nie ustaje.

Jak zrobić palmę wielkanocną z dziećmi?

Najlepsza dla dzieci jest mała palma z kilku gałązek wierzby i bukszpanu, ozdobiona paroma kwiatami z bibuły i wstążką. Wykonanie lub rysunek palmy to dobra sposobność, by opowiedzieć o wjeździe Pana Jezusa do Jerozolimy i o Wielkim Tygodniu.

Co zrobić ze starą, poświęconą palmą?

Ponieważ jest to przedmiot poświęcony, nie wyrzuca się jej do śmieci. Zeschłą palmę należy z czcią spalić; tradycyjnie z popiołu spalonych palm sporządza się popiół święcony w Środę Popielcową.

Kiedy obchodzimy Niedzielę Palmową?

Niedziela Palmowa przypada w niedzielę poprzedzającą Wielkanoc i rozpoczyna Wielki Tydzień. Po niej następują dni Triduum Paschalnego, prowadzące do Niedzieli Zmartwychwstania.

Powiązane artykuły

• Wielki Tydzień: dni Męki Pańskiej
• Wielkanoc: Zmartwychwstanie Pańskie
• Wielki Post: czas pokuty i nawrócenia
• Środa Popielcowa: początek Wielkiego Postu
• Rok liturgiczny: przewodnik po okresach

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, psalmy i nabożeństwa, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Mateusza xxi; Księga Zachariasza ix); Mszał Rzymski, obrzęd poświęcenia palm i procesji Niedzieli Palmowej (benedictio palmarum); bł. kard. I. Schuster, Liber Sacramentorum; tradycyjna pobożność polska.