Adwent: Przygotowanie na Boże Narodzenie

Adwent — od łacińskiego adventus, „przyjście" — to czas, w którym Kościół wychodzi naprzeciw swemu Panu. Cztery tygodnie czuwania otwierają rok liturgiczny i prowadzą nas ku stajni betlejemskiej. Na tej stronie wyjaśniamy, czym jest Adwent, ile trwa i kiedy się zaczyna, czym są typowo polskie Roraty i co oznacza wieniec adwentowy. Trzymamy się przy tym odwiecznej tradycji katolickiej.

Czym jest Adwent i co oznacza to słowo

Co oznacza słowo „Adwent"? Pochodzi ono wprost od łacińskiego adventus, co znaczy „przyjście", „przybycie". W języku rzymskim określano tym słowem uroczysty wjazd cesarza lub dostojnika do miasta. Kościół nadał mu sens nieskończenie wyższy: chodzi o przyjście samego Boga, który przychodzi do swego ludu. Stąd cały ten okres jest oczekiwaniem na adventus Domini — przyjście Pana.

Adwent jest więc okresem przygotowania i oczekiwania. Jak zauważa bł. kard. Schuster, to właśnie dziś — a nie w samo Boże Narodzenie — Mszał rzymski otwiera swój cykl liturgiczny, ponieważ Wcielenie Słowa Bożego jest prawdziwym punktem centralnym, milliarium aureum, który dzieli długi bieg wieków ludzkości. Czuwamy więc na początku roku kościelnego, bo czekamy na Tego, od którego liczy się wszystko.

Tradycja widzi w Adwencie potrójne oczekiwanie. Wspominamy najpierw wielowiekowe wyczekiwanie patriarchów i proroków na pierwsze przyjście Mesjasza w ciele. Przygotowujemy następnie własne serca na łaskę Bożego Narodzenia, które ma się odnowić w nas. Wreszcie wznosimy oczy ku ostatniemu przyjściu Pana w chwale, gdy przyjdzie sądzić żywych i umarłych. Dlatego Ewangelia pierwszej niedzieli mówi nie o żłóbku, lecz o końcu wieków: „Gdy zaś to dziać się pocznie, spojrzyjcie, a podnieście głowy wasze, bo się przybliża odkupienie wasze" (Łk 21, 28, Biblia Wujka).

W odróżnieniu od Wielkiego Postu duch tej liturgii — jak pisze Schuster — jest duchem „świętego zapału i gorącego pragnienia przyjścia Słowa Bożego". To pokuta przeniknięta radością. Szaty są fioletowe, milknie hymn Gloria, lecz śpiewy wciąż rozbrzmiewają Alleluja, bo wiemy, że Oczekiwany jest blisko.

Ile trwa Adwent i kiedy się zaczyna

Ile trwa Adwent? Kościół rzymski od wielu wieków przeznacza na ten czas cztery tygodnie, obejmujące cztery niedziele adwentowe. Co do tego, kiedy zaczyna się Adwent: rozpoczyna się on w pierwszą niedzielę Adwentu, czyli w niedzielę najbliższą uroczystości św. Andrzeja Apostoła (30 listopada). W praktyce pierwsza niedziela Adwentu wypada zawsze między 27 listopada a 3 grudnia, a okres ten kończy się o zmierzchu 24 grudnia, w wigilię Bożego Narodzenia.

Każdego roku data jest więc nieco inna, lecz reguła pozostaje ta sama. W praktyce: w roku 2025 pierwsza niedziela Adwentu przypada 30 listopada, a w roku 2024 wypadła 1 grudnia. Aby co rok dokładnie sprawdzić, kiedy zaczyna się Adwent i które dni są niedzielami adwentowymi, najprościej posłużyć się kalendarzem liturgicznym, który sam wskaże właściwą niedzielę — nie trzeba niczego liczyć, wystarczy odszukać niedzielę najbliższą 30 listopada.

Schuster przypomina, że nie zawsze tak było. Pierwsi chrześcijanie rozpoczynali swoje księgi liturgiczne wprost od Bożego Narodzenia i aż do IV wieku nie znali jeszcze okresu niedziel przygotowania. Dopiero ku połowie V wieku — w Rawennie, w Galii i w Hiszpanii — zaczął pojawiać się szczególny czas przygotowania do Bożego Narodzenia, który z czasem przyjął kształt znanych nam czterech tygodni.

Liturgia i teksty Adwentu: prorok Izajasz

Sercem Adwentu jest Pismo Święte, a pośród ksiąg natchnionych — prorok Izajasz. Jak pisze Dom Guéranger, w Oficjum nocnym „Kościół rozpoczyna czytanie Księgi Izajasza, który ze wszystkich Proroków najwyraźniej przepowiedział Mesjasza, i kontynuuje je aż do dnia Bożego Narodzenia włącznie" (Dom Guéranger, Rok liturgiczny). Dom Pius Parsch nazywa go wręcz „księciem proroków i ewangelistą Starego Testamentu", ponieważ najwyraźniej kreśli Odkupiciela i najlepiej wyraża tęsknotę ludzkości za odkupieniem.

To z Izajasza płyną najpiękniejsze teksty adwentowe. Słyszymy zapowiedź Dziewicy Matki: „Oto panna pocznie i porodzi syna i nazwą imię jego Emanuel" (Iz 7, 14). Słyszymy proroctwo o Narodzonym: „Albowiem Maluczki narodził się nam, i Syn jest nam dany... i nazwą imię jego: Przedziwny, Radny, Bóg, Mocny, Ojciec przyszłego wieku, Książę pokoju" (Iz 9, 6). I słyszymy głos, który nadaje całemu Adwentowi jego ton: „Głos wołającego na puszczy: Gotujcie drogę Pańską, proste czyńcie na puszczy ścieżki Boga naszego" (Iz 40, 3).

Tej samej myśli służy Epistoła pierwszej niedzieli, wezwanie św. Pawła, które można uczynić rozważaniem na cały okres: „Noc przeminęła, dzień zaś się przybliżył. Odrzućmy więc uczynki ciemności i obleczmy się w zbroję światłości" (Rz 13, 12). Adwent jest właśnie tym przejściem od nocy do dnia.

Roraty: Msza maryjna o świcie

Pośród wszystkich nabożeństw adwentowych Polska ma swój własny, niezrównany skarb — Roraty. Jest to wotywna Msza święta o Najświętszej Maryi Pannie, odprawiana w dni powszednie Adwentu wczesnym rankiem, jeszcze przed świtem. Nazwa pochodzi od pierwszych słów introitu: Rorate caeli desuper — „Spuśćcie rosę, niebiosa, z wierzchu".

Roraty głęboko odpowiadają duchowi tego okresu. Guéranger podkreśla, że cały Cykl rozpoczyna się „pod auspicjami Maryi", a Parsch dopowiada obraz: „Maryja, Matka Boża, wychodzi nam naprzeciw, przygotowując żłóbek dla swego Syna i prowadząc nas w modlitwie ku ołtarzowi". Roraty czynią z tego obrazu codzienne doświadczenie. Wierni przychodzą do kościoła nocą, najdłuższą w roku, niosąc zapalone świece i lampiony, i razem z Maryją czekają, aż wzejdzie prawdziwa Światłość świata.

Tradycja zna tu piękny zwyczaj roratki — świecy ozdobionej białą wstęgą, symbolizującej Najświętszą Pannę, która jak jutrzenka poprzedza wschód Słońca-Chrystusa. W mroku porannego kościoła jej płomień głosi to, co śpiewa cały Adwent: że Oczekiwany jest już blisko.

Wieniec adwentowy

Drugim znakiem, który wszedł do polskich domów i kościołów, jest wieniec adwentowy. To krąg z gałązek wiecznie zielonego drzewa, w który wpleciono cztery świece. Wieczna zieleń oznacza życie i nadzieję, która nie usycha; okrągły kształt bez początku i końca — wieczność Boga; cztery świece — cztery niedziele i cztery tygodnie oczekiwania.

Świece wieńca adwentowego zapala się kolejno: jedną w pierwszą niedzielę, dwie w drugą, trzy w trzecią, a wszystkie cztery w ostatnią. Z każdym tygodniem przybywa światła — widzialny znak tego, że zbliża się dzień Narodzenia Pańskiego, gdy „noc przeminęła, dzień zaś się przybliżył". Tę samą prawdę wyśpiewuje Psalmista, wzywając, by świat otworzył się na nadchodzącego Króla: „Podnieście, książęta, bramy wasze, i podnieście się, bramy wieczne, a wnijdzie król chwały!" (Ps 23, 7).

Wieniec, jak i adwentowy lampion czy domowy kalendarz adwentowy, to pobożne pomoce, nie obowiązek. Ich wartość polega na tym, że uczą dzieci i dorosłych odmierzać czas oczekiwania i przygotowywać serce — bo to ono ma być prawdziwym żłóbkiem dla Pana. Owocem tego przygotowania jest wieczerza wigilijna, którą rozpoczyna dzielenie się opłatkiem — ostatni znak adwentowego oczekiwania, zanim zabrzmi anielskie Gloria.

Pieśni i piosenki na Adwent

Adwent ma własny, niepowtarzalny śpiew. Pieśni na Adwent różnią się nastrojem od kolęd: nie głoszą jeszcze radości narodzenia, lecz tęsknotę i wołanie o przyjście Zbawiciela. Najstarsze i najgodniejsze są te zaczerpnięte wprost z liturgii.

Pierwsze miejsce zajmuje „Spuśćcie nam na ziemskie niwy" — polska pieśń rorat, której refren „Spuśćcie rosę, niebiosa" jest tłumaczeniem introitu Rorate caeli. To ona najwierniej oddaje ducha porannych Rorat. Obok niej śpiewa się „Archanioł Boży Gabryjel", opowiadający zwiastowanie, oraz „Po upadku człowieka grzesznego" i „Oto Pan Bóg przyjdzie". Z tradycji łacińskiej pochodzą hymn Veni, veni Emmanuel (oparty na wielkich antyfonach „O") i Creator alme siderum („Stwórco gwiazd świecących"), hymn nieszporów adwentowych.

Wśród rodzin i w katechezie znane są też prostsze piosenki adwentowe dla dzieci, towarzyszące zapalaniu świec wieńca. Wartość każdej z tych pieśni mierzy się jednym: czy uczy nas razem z Maryją wyczekiwać Pana. Kolędy zaś — „Wśród nocnej ciszy", „Bóg się rodzi" — należą do Bożego Narodzenia i tradycyjnie zaczynają rozbrzmiewać dopiero w noc wigilijną, a nie w czasie Adwentu.

Lampion adwentowy na Roraty

Lampion adwentowy to nieodłączny znak polskich Rorat. Dzieci niosą do ciemnego, jeszcze nocnego kościoła własnoręcznie wykonane lampiony — papierowe latarenki, w których pali się świeca lub światełko. Ich blask w mroku porannej Mszy ma głęboki sens: jest obrazem duszy czuwającej, która „z zapalonymi lampami" wychodzi naprzeciw przychodzącemu Panu (por. Mt 25, 1–13, przypowieść o mądrych pannach).

Wykonanie lampionu jest też prostą formą rodzinnego przygotowania do Adwentu. Nie jest to obowiązek liturgiczny, lecz pobożny zwyczaj, który uczy najmłodszych prawdy całego okresu: że idziemy ku Światłości, która ma się narodzić. Płomień lampionu i płomień roratki mówią to samo — Lumen Christi, Światło Chrystusa, jest już blisko.

Kalendarz adwentowy

Kalendarz adwentowy to pomoc, która pozwala odmierzać dni dzielące nas od Bożego Narodzenia. W swej pierwotnej, pobożnej postaci nie jest to zbiór słodyczy, lecz narzędzie modlitwy: każdy dzień kryje krótki werset z Pisma, postanowienie lub uczynek miłosierdzia. Tak rozumiany kalendarz adwentowy odpowiada dawnemu zwyczajowi liczenia dni oczekiwania — od pierwszej niedzieli aż do wigilii.

Najpełniejszym „kalendarzem" Adwentu pozostaje sama liturgia. Jej szczytem są ostatnie dni przed świętami, od 17 do 23 grudnia, gdy Kościół śpiewa wielkie antyfony „O" (O Sapientia, O Adonai, O Radix Iesse, O Clavis David, O Oriens, O Rex gentium, O Emmanuel). Każdego wieczoru przed Magnificat wzywają one Mesjasza nowym imieniem zaczerpniętym z proroctw, a ich pierwsze litery, czytane wspak, układają łacińskie ERO CRAS — „Jutro przybędę". To najpiękniejszy odliczany kalendarz Adwentu, jaki dała nam tradycja.

Rekolekcje adwentowe

Tradycja zaleca, by w Adwencie przeżyć rekolekcje — kilka dni skupienia, nauk i spowiedzi, które pomagają „przygotować drogę Panu" we własnym sumieniu. Rekolekcje adwentowe są praktyką duszpasterską, nie częścią liturgii, lecz odpowiadają samej istocie tego okresu, który jest czasem pokuty i nawrócenia.

Ich serce stanowi dobra spowiedź. Adwentowe wezwanie „Gotujcie drogę Pańską, proste czyńcie ścieżki" (Iz 40, 3) jest przede wszystkim wezwaniem do oczyszczenia serca. Kto nie może uczestniczyć w parafialnych rekolekcjach, może odprawić je niejako prywatnie: codzienna lektura proroka Izajasza, krótkie rozważanie, post i jałmużna oraz przystąpienie do sakramentów wystarczą, by ten czas stał się prawdziwym przygotowaniem.

Jak ubrać kościół na Adwent

Wystrój kościoła w Adwencie rządzi się powściągliwością, która sama jest kazaniem. Kolorem okresu jest fiolet — barwa pokuty i oczekiwania; w nią ubrane są ornat i stuła kapłana oraz nakrycia. Zgodnie z dawną rubryką w Adwencie milczą organy (poza akompaniamentem do śpiewu) i nie zdobi się ołtarza kwiatami, by całość wyrażała wstrzemięźliwość czuwania.

Wyjątkiem jest trzecia niedziela, Gaudete („Radujcie się"), gdy wolno użyć szat różowych, zagrać na organach i przyozdobić ołtarz kwiatami — Kościół pozwala wówczas na chwilę radości, bo Pan jest już bliski. W praktyce parafialnej i domowej do wystroju należą też wieniec adwentowy, świece i — od 17 grudnia — przygotowanie żłóbka, który jednak pozostaje pusty aż do nocy Bożego Narodzenia. Wszystko to ma jeden cel: by sam wygląd świątyni mówił, że jeszcze czekamy.

Jak przeżyć Adwent: krótkie rozważania

Adwent nie jest tylko ozdobą kalendarza; jest wezwaniem do nawrócenia. Św. Paweł stawia nam zegar przed oczy: „A tak znając czas, że jest pora, abyśmy już ze snu powstali; teraz bowiem bliższe jest nasze zbawienie, niż gdyśmy uwierzyli" (Rz 13, 11). Oto pierwsze rozważanie: obudzić się.

Jak więc owocnie przeżyć ten czas? Tradycja podpowiada drogę prostą i wypróbowaną:

• Udział w Roratach. Jeśli to możliwe, choćby kilka razy w tygodniu — wstać przed świtem i czekać z Maryją.
• Cisza i wyczekiwanie. Mniej hałasu i pośpiechu przedświątecznego, więcej milczenia, w którym słychać „głos wołającego na puszczy".
• Pokuta i spowiedź. „Gotujcie drogę Pańską" — wyprostować to, co kręte w sumieniu, zanim przyjdzie Pan.
• Lektura Izajasza. Choćby kilka wersetów dziennie, by razem z prorokiem tęsknić za Odkupicielem.
• Uczynki miłosierdzia. Przygotować Panu żłóbek w ubogim i potrzebującym.

Tak rozumiany Adwent staje się tym, czym był od początku: świętym oczekiwaniem, w którym — słowami Parscha — „jest tak, jakby Bóg i człowiek wędrowali sobie naprzeciw".

Adwent w polskim domu

Adwent ma w Polsce własne nabożeństwo, własne pieśni i własnych patronów.

Rano odprawia się roraty — Mszę ku czci Matki Bożej przy świecach. 6 grudnia przypada wspomnienie świętego Mikołaja, którego prawdziwą postać odzyskujemy spod handlowego przebrania. Wieniec i świece opisujemy przy wieńcu adwentowym. Kolęd w Adwencie się nie śpiewa — o tym, kiedy się zaczyna i kończy kolędowanie, piszemy przy kolędach; sam dzień Narodzenia — przy Bożym Narodzeniu i opłatku.

Często zadawane pytania

Co to jest Adwent?

Adwent (z łac. adventus, „przyjście") to okres przygotowania i oczekiwania na Boże Narodzenie, otwierający rok liturgiczny Kościoła. To czas pokuty przeniknięty radością, w którym wspominamy oczekiwanie na pierwsze przyjście Chrystusa i czuwamy w nadziei na Jego przyjście w chwale.

Ile trwa Adwent?

W tradycji rzymskiej Adwent trwa cztery tygodnie, obejmujące cztery niedziele adwentowe, i kończy się w wigilię Bożego Narodzenia, 24 grudnia. Kościół przeznacza te cztery tygodnie na przygotowanie serca na przyjście Pana.

Kiedy zaczyna się Adwent?

Adwent zaczyna się w pierwszą niedzielę Adwentu — niedzielę najbliższą uroczystości św. Andrzeja Apostoła (30 listopada). Wypada ona zawsze pomiędzy 27 listopada a 3 grudnia, dlatego dokładna data zmienia się co roku.

Czym są Roraty?

Roraty to wotywna Msza święta o Najświętszej Maryi Pannie, odprawiana w dni powszednie Adwentu wczesnym rankiem, przed świtem. Nazwa pochodzi od introitu Rorate caeli. Wierni przychodzą z zapalonymi świecami, oczekując razem z Maryją na narodzenie Chrystusa.

Co oznacza wieniec adwentowy?

Wieniec adwentowy to krąg z wiecznie zielonych gałązek z czterema świecami. Zieleń oznacza nadzieję i życie, okrąg — wieczność Boga, a cztery świece — cztery tygodnie Adwentu. Świece zapala się kolejno, tydzień po tygodniu, by ukazać, że zbliża się dzień Narodzenia Pańskiego.

Co oznacza słowo „Adwent"?

Słowo „Adwent" pochodzi od łacińskiego adventus, czyli „przyjście", „przybycie". W starożytnym Rzymie oznaczało uroczysty wjazd władcy do miasta. Kościół odniósł je do przyjścia samego Boga, dlatego cały ten okres jest oczekiwaniem na przyjście Pana — adventus Domini.

Jakie pieśni śpiewa się na Adwent?

Najważniejsze pieśni na Adwent to „Spuśćcie nam na ziemskie niwy" (pieśń rorat oparta na introicie Rorate caeli), „Archanioł Boży Gabryjel", „Oto Pan Bóg przyjdzie" i „Po upadku człowieka grzesznego", a z tradycji łacińskiej hymny Veni, veni Emmanuel oraz Creator alme siderum. Kolędy należą dopiero do Bożego Narodzenia i tradycyjnie śpiewa się je od wigilii, nie w czasie Adwentu.

Czym jest lampion adwentowy?

Lampion adwentowy to latarenka, którą dzieci niosą na Roraty do ciemnego, jeszcze nocnego kościoła. Jego płomień jest obrazem duszy czuwającej, która z zapaloną lampą wychodzi naprzeciw przychodzącemu Panu (por. Mt 25, 1–13). To pobożny zwyczaj, nie obowiązek liturgiczny.

Czym jest kalendarz adwentowy?

Kalendarz adwentowy pomaga odmierzać dni do Bożego Narodzenia. W swej pobożnej postaci kryje na każdy dzień werset Pisma, postanowienie lub uczynek miłosierdzia, a nie słodycze. Jego liturgicznym szczytem są wielkie antyfony „O", śpiewane od 17 do 23 grudnia, których pierwsze litery czytane wspak układają ERO CRAS — „Jutro przybędę".

Czym są rekolekcje adwentowe?

Rekolekcje adwentowe to kilka dni skupienia, nauk i spowiedzi, pomagających przygotować serce na przyjście Pana. Nie są częścią liturgii, lecz praktyką duszpasterską odpowiadającą pokutnemu duchowi Adwentu. Ich sercem jest dobra spowiedź, zgodnie z wezwaniem „Gotujcie drogę Pańską" (Iz 40, 3).

Jak ubrać kościół na Adwent?

W Adwencie używa się szat i nakryć w kolorze fioletowym (barwa pokuty), milkną organy poza akompaniamentem, a ołtarza nie zdobi się kwiatami. Wyjątkiem jest trzecia niedziela Gaudete, gdy wolno użyć szat różowych, zagrać na organach i przyozdobić ołtarz — na znak bliskiej już radości.

Modlitwa i rozważanie na Adwent

Adwent otwiera cały rok liturgiczny — zobacz nasz przewodnik po wszystkich jego okresach. Po nim, gdy nadejdzie Boże Narodzenie, krąg roku prowadzi dalej ku pokucie Wielkiego Postu i radości Wielkanocy.

Adwent najlepiej przeżywa się z modlitwą Kościoła w ręku. Dla pogłębienia tego czasu pomocne będą inne nasze strony: o różańcu i jego tajemnicach radosnych, gdzie rozważamy zwiastowanie i narodzenie Pana; o modlitwie Pod Twoją obronę i Zdrowaś Maryjo, którymi towarzyszymy Maryi w oczekiwaniu; a także o Litanii loretańskiej, w której wzywamy Tę, co jak jutrzenka poprzedza wschód prawdziwego Słońca.

Aplikacja Iter Fidei zawiera kalendarz liturgiczny, modlitwy i psalmy, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Dom Prosper Guéranger, Rok liturgiczny (pierwsza niedziela Adwentu); bł. kard. Ildefons Schuster, Liber Sacramentorum; Dom Pius Parsch, Rok Łaski Kościoła; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Iz 7, 14; 9, 6; 40, 3; Łk 21, 28; Rz 13, 11–12; Ps 23, 7).