Wielki Post: Czas pokuty

Każdego roku Kościół wzywa nas, byśmy weszli za naszym Panem na pustynię. Wielki Post to święty czas czterdziestu dni, w którym przygotowujemy nasze dusze na uroczystość Zmartwychwstania przez pokutę, modlitwę i wyrzeczenie. Nie jest to smutek bez nadziei, lecz powrót do Boga — droga, którą Kościół przemierza wraz z nami, jak czyni to od najdawniejszych wieków.

Czym jest Wielki Post

Wielki Post jest okresem liturgicznym poświęconym pokucie, który przygotowuje wiernych do świąt paschalnych. Jego nazwa łacińska, Quadragesima, czyli "czterdziestnica", wskazuje na czterdzieści dni postu — liczbę głęboko zakorzenioną w Piśmie Świętym. Czterdzieści dni pościł Mojżesz na górze, czterdzieści dni wędrował Eliasz ku górze Bożej, czterdzieści lat lud izraelski przebywał na pustyni, a nade wszystko czterdzieści dni pościł na pustyni sam nasz Pan, zanim rozpoczął swoje publiczne nauczanie.

Kościół, ustanawiając ten święty czas, naśladuje swego Oblubieńca. Wyznajemy bowiem, że jesteśmy grzesznikami, i czyniąc pokutę za nasze przewinienia, pragniemy odnowić w sobie życie łaski. Jak naucza Dom Guéranger, "Święty świętych pozwolił złemu duchowi się zbliżyć, abyśmy z Jego przykładu nauczyli się, jak odnosić zwycięstwo w pokusie" (Dom Guéranger, Rok liturgiczny).

Kiedy zaczyna się i kiedy kończy Wielki Post

Wielki Post rozpoczyna się w Środę Popielcową i trwa aż do Wielkiego Czwartku, gdy zaczyna się Triduum Paschalne. W liturgii tradycyjnej obrzęd posypania głów popiołem otwiera ten czas słowami: "Pamiętaj, człowiecze, że prochem jesteś i w proch się obrócisz". Popiół, pochodzący ze spalonych palm z poprzedniego roku, przypomina nam o naszej śmiertelności i wzywa do nawrócenia.

Czterdziestodniowy post liczymy od Środy Popielcowej do Wielkiej Soboty, z wyłączeniem niedziel — niedziela bowiem, jako pamiątka Zmartwychwstania, nigdy nie jest dniem postu. Stąd, choć między Środą Popielcową a Wielkanocą upływa około czterdziestu sześciu dni kalendarzowych, samych dni pokutnych jest czterdzieści.

Data nie jest stała, lecz zależy od daty Wielkanocy, która przypada w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca. Dlatego Środa Popielcowa może wypaść między początkiem lutego a początkiem marca. Aby poznać dokładny dzień rozpoczęcia Wielkiego Postu w danym roku, warto sięgnąć po kalendarz liturgiczny — niżej wskazujemy, gdzie można go znaleźć.

Kiedy jest Wielki Post w najbliższych latach

Ponieważ pytanie o konkretny rok powraca co roku, podajemy daty Środy Popielcowej dla kolejnych lat: w roku 2024 wypadła ona 14 lutego, w roku 2025 — 5 marca, a w roku 2026 — 18 lutego. Wielkanoc przypada odpowiednio 31 marca 2024, 20 kwietnia 2025 i 5 kwietnia 2026. Ile dni trwa Wielki Post? Zawsze czterdzieści dni pokutnych, choć w kalendarzu między Środą Popielcową a Wielką Sobotą upływa około czterdziestu sześciu dni — różnicę stanowią niedziele, których do postu nie liczymy.

Czterdzieści dni pokuty: kuszenie na pustyni

Ewangelia pierwszej niedzieli Wielkiego Postu stawia przed nami kuszenie Pana naszego. Święty Mateusz pisze w przekładzie ks. Jakuba Wujka:

"Wtedy Jezus był zaprowadzony na pustynię przez Ducha, aby był kuszony od diabła. A gdy pościł czterdzieści dni i czterdzieści nocy, potem łaknął." (Mt iv, 1–2)

Kusiciel przystąpił do Niego trzykrotnie. Najpierw chciał, by głodny Pan przemienił kamienie w chleb — lecz Chrystus odrzekł: "Nie samym chlebem żyje człowiek, ale wszelkim słowem, które pochodzi z ust Bożych" (Mt iv, 4). Następnie szatan postawił Go na ganku świątyni, wzywając, by rzucił się w dół; wreszcie ukazał Mu wszystkie królestwa świata, żądając pokłonu. Na to Pan odpowiedział słowami, które winny być i naszą tarczą: "Idź precz, szatanie! Albowiem napisane jest: Panu Bogu twemu kłaniać się będziesz i jemu samemu służyć będziesz" (Mt iv, 10).

W tych trzech pokusach rozpoznajemy, jak naucza tradycja, trzy źródła wszelkiego grzechu: pożądliwość ciała, pożądliwość oczu i pychę żywota. Nasz Zbawiciel, "który chciał być naszym wzorem we wszystkim, raczył poddać się tym trzem pokusom i je odeprzeć, pouczając nas i dodając nam otuchy" (Dom Guéranger, Rok liturgiczny). Wielki Post jest więc czasem walki duchowej, w której idziemy za Chrystusem jako pokutnicy i jako żołnierze Boży.

Post, modlitwa i jałmużna: trzy filary Wielkiego Postu

Tradycja Kościoła wskazuje trzy uczynki, które nadają pokucie wielkopostnej kształt: post, modlitwę i jałmużnę. Sam Pan poucza o nich w Kazaniu na górze, ganiąc obłudę i wzywając do czynienia dobra w skrytości.

Post umartwia ciało i podporządkowuje je duchowi. "Gdy zaś pościcie, nie bądźcie jak obłudnicy smutni... Ale ty, kiedy pościsz, namaść głowę swoją i umyj oblicze swoje" (Mt vi, 16–17). Post wielkopostny nie jest celem sam w sobie, lecz środkiem oczyszczenia serca.

Modlitwa podnosi duszę ku Bogu. "Gdy się modlić będziesz, wejdź do izdebki swojej, a zawarłszy drzwi, módl się do Ojca swego w skrytości" (Mt vi, 6). W tym czasie Kościół mnoży nabożeństwa pokutne, a wierni chętniej trwają na modlitwie.

Jałmużna jest miłością okazaną bliźniemu. "Gdy ty dajesz jałmużnę, niech nie wie lewica twoja, co prawica twoja czyni" (Mt vi, 3). To, czego sobie odmawiamy przez post, oddajemy ubogim — i tak wyrzeczenie staje się miłosierdziem.

Przez usta proroka Joela Bóg wzywa: "Nawróćcie się do mnie ze wszystkiego serca waszego w poście i w płaczu i w żalu. I rozdzierajcie serca wasze, a nie szaty wasze" (Joel ii, 12–13). Oto istota pokuty — nie zewnętrzny obrzęd, lecz przemiana serca.

Post w Wielki Piątek i Środę Popielcową

Dwa dni Wielkiego Postu mają charakter szczególnie surowy: Środa Popielcowa, która post otwiera, oraz Wielki Piątek, w którym wspominamy mękę i śmierć Pana. W tradycyjnej dyscyplinie Kościoła są to dni ścisłego postu (jeden posiłek do syta oraz dwa skromne) połączonego ze wstrzemięźliwością od pokarmów mięsnych. Wstrzemięźliwość obowiązuje ponadto we wszystkie piątki Wielkiego Postu, a dawniejszy zwyczaj rozciągał post jakościowy na cały okres czterdziestnicy.

Post w Wielki Piątek nie jest jedynie przepisem, lecz wyrazem żałoby Kościoła nad ukrzyżowanym Oblubieńcem. W tym dniu nie sprawuje się Mszy świętej — odprawia się Liturgię Męki Pańskiej z adoracją Krzyża. Powściągliwość ciała łączymy więc z modlitwą i czuwaniem przy grobie Pańskim. Kto z powodu wieku, choroby lub ciężkiej pracy nie może zachować pełnego postu, niech zastąpi go inną pokutą i dziełem miłosierdzia, zachowując ducha tego świętego dnia.

Litania na Wielki Post

Czas pokuty sprzyja modlitwie błagalnej. Wśród litanii zatwierdzonych przez Kościół najściślej z duchem Wielkiego Postu wiąże się Litania do Najświętszego Imienia Jezus oraz Litania do Męki Pańskiej. Tradycyjnie odmawia się także w tym czasie psalmy pokutne wraz z wezwaniami błagalnymi. Oto skrócony wzór wezwań litanijnych na czas pokuty:

Kyrie elejson. Chryste elejson. Kyrie elejson.
Chryste, usłysz nas. Chryste, wysłuchaj nas.
Jezu, dla nas cierpiący — zmiłuj się nad nami.
Jezu, dla nas ubiczowany — zmiłuj się nad nami.
Jezu, cierniem ukoronowany — zmiłuj się nad nami.
Jezu, dla nas ukrzyżowany — zmiłuj się nad nami.
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata — przepuść nam, Panie.
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata — wysłuchaj nas, Panie.
Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata — zmiłuj się nad nami.

Te wezwania można łączyć z rozważaniem stacji Drogi Krzyżowej lub z Gorzkimi Żalami. W aplikacji Iter Fidei znajdziemy pełne teksty litanii zatwierdzonych przez Kościół, po łacinie i po polsku.

Postanowienia na Wielki Post

Wejście w czterdziestnicę domaga się konkretnego postanowienia. Tradycja wskazuje trzy kierunki, odpowiadające trzem filarom pokuty. W dziedzinie postu: odmówić sobie czegoś, co miłe ciału — słodyczy, mięsa poza dniami nakazanymi, używek, próżnej rozrywki. W dziedzinie modlitwy: codziennie odprawić Drogę Krzyżową lub dziesiątek Różańca, czytać Pismo Święte, uczestniczyć we Mszy także w dni powszednie. W dziedzinie jałmużny: oddać ubogim to, czego sobie odmówiliśmy, odwiedzić chorego, przebaczyć krzywdę.

Dobre postanowienie wielkopostne jest jedno, możliwe do wytrwania i wymierzone w nasz główny grzech. Lepiej dochować jednego niż porywać się na wiele i porzucić wszystko. Niech towarzyszy mu spowiedź na początku postu, oczyszczająca duszę, oraz Akt skruchy, odnawiany każdego wieczora.

Cytaty na Wielki Post

Słowo Boże i nauczanie Ojców dostarczają zdań, którymi warto karmić rozmyślanie tego czasu:

"Pamiętaj, człowiecze, że prochem jesteś i w proch się obrócisz." (Rdz iii, 19 — formuła posypania popiołem)

"Nawróćcie się do mnie ze wszystkiego serca waszego... I rozdzierajcie serca wasze, a nie szaty wasze." (Joel ii, 12–13)

"Nie samym chlebem żyje człowiek, ale wszelkim słowem, które pochodzi z ust Bożych." (Mt iv, 4)

"Oto teraz czas pożądany, oto teraz dzień zbawienia." (2 Kor vi, 2)

Dom Guéranger przypomina zaś, że post jest "bronią, jaką Kościół podaje swym dzieciom do walki z nieprzyjacielem zbawienia" (Rok liturgiczny). Te słowa mogą służyć za hasło na czas czterdziestnicy.

Wystrój kościoła i kolor szat w Wielkim Poście

Sam wygląd świątyni głosi pokutę. W całym Wielkim Poście liturgia przybiera kolor fioletowy — barwę żalu i błagania. Taki jest kolor ornatu, stuły i zasłon. Z ołtarzy znika kwiecie, milknie organowa radość poza akompaniamentem śpiewu, a od piątej niedzieli (Niedzieli Męki Pańskiej) krzyże i obrazy zasłania się fioletowymi welonami, które pozostają zakryte aż do liturgii Wielkiego Tygodnia. Tabernakulum i ołtarz pozbawia się zbędnej ozdoby.

Surowość ta nie jest zubożeniem, lecz wymową: kościół sam wkłada szatę pokutną wraz z wiernymi. Stąd tradycyjny wystrój wielkopostny unika przepychu — fiolet, prostota, zasłonięte wizerunki, ewentualnie symbole męki. Jedyny wyłom czyni czwarta niedziela, Laetare, gdy dopuszcza się kolor różowy i skromne kwiaty, jako zapowiedź bliskiej już radości paschalnej. Ten rytm barw i prostoty winien przyświecać każdej, kto przygotowuje wystrój kościoła czy domowego ołtarzyka na ten czas.

Wielki Post po angielsku

Polskiej nazwie Wielki Post odpowiada w języku angielskim słowo Lent. Środa Popielcowa to Ash Wednesday, Wielki Piątek — Good Friday, a Wielkanoc — Easter. Łacińska nazwa okresu brzmi Quadragesima ("czterdziestnica"), od której pochodzą formy w językach romańskich (włoskie Quaresima, hiszpańskie Cuaresma). Angielskie Lent ma natomiast inne źródło — staroangielskie lencten, oznaczające wiosnę, porę, w której post przypada.

Nabożeństwa i pieśni na Wielki Post

Czas pokuty obfituje w nabożeństwa, które karmią pobożność wiernych. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje Droga Krzyżowa, czternaście stacji rozważających mękę Pana, odprawiana zwłaszcza w piątki. W polskiej tradycji niezrównane są również Gorzkie Żale, śpiewane w niedziele Wielkiego Postu — rozważanie męki Chrystusa w przejmujących pieśniach, których nie znajdziemy nigdzie indziej w takiej postaci.

Pieśni wielkopostne mają charakter rzewny i poważny. W liturgii milknie radosne Alleluja, a barwa szat staje się fioletowa. Wszystko to ma jeden cel: usposobić nasze serca do żalu za grzechy i do oczekiwania na radość Zmartwychwstania.

Rozważania na czas Wielkiego Postu

Każda niedziela Wielkiego Postu — jak zauważa Dom Guéranger — "przedstawia naszemu rozważaniu fragment Ewangelii zgodny z uczuciami, jakimi Kościół pragnie nas napełnić". Warto towarzyszyć liturgii własnym rozmyślaniem: nad kuszeniem na pustyni, nad Przemienieniem, nad uzdrowieniem duszy z grzechu, a w miarę zbliżania się Wielkanocy — nad męką Pańską.

Wielki Post jest jednym z okresów roku liturgicznego; zaczyna go Środa Popielcowa, a wieńczy Wielki Tydzień i poranek Wielkanocy, ku któremu cała ta droga zmierza.

Pomocą w tym rozmyślaniu są psalmy pokutne. Psalm 90, przytoczony przez szatana podczas kuszenia, powraca w tekstach Mszy pierwszej niedzieli jakby w zadośćuczynieniu za świętokradczą podszeptę; wyraża on ufność duszy powracającej do Boga. Sięgnijmy też po inne modlitwy żalu — przede wszystkim po Akt skruchy, który winien towarzyszyć każdej spowiedzi tego czasu, a także po Psalm 91, pieśń ufności w Bożą opiekę. Codzienne odmawianie Różańca, zwłaszcza tajemnic bolesnych, prowadzi nas drogą męki.

W tym okresie odmawia się zwłaszcza nabożeństwa pasyjne: koronkę do Ran Pana Jezusa oraz piętnaście modlitw świętej Brygidy.

Nabożeństwa Wielkiego Postu

Post nie jest tylko wstrzemięźliwością — jest czterdziestoma dniami wypełnionymi nabożeństwami, których nie odprawia się w żadnym innym okresie.

Otwiera go Środa Popielcowa. W piątki odprawia się Drogę Krzyżową, w niedziele — Gorzkie żale, polską osobliwość z XVIII wieku. Rozważaniom Męki służą też koronka do Ran Pana Jezusa i piętnaście modlitw świętej Brygidy. Post prowadzi do Wielkiego Tygodnia i do Wielkiego Piątku.

Często zadawane pytania

Czym jest Wielki Post?

Wielki Post to czterdziestodniowy okres liturgiczny poświęcony pokucie, który przygotowuje wiernych na święta Zmartwychwstania. Jego trzema filarami są post, modlitwa i jałmużna, a wzorem — czterdziestodniowy post Chrystusa na pustyni.

Kiedy zaczyna się Wielki Post?

Wielki Post rozpoczyna się w Środę Popielcową, której data zależy od daty Wielkanocy. Może ona wypaść między początkiem lutego a początkiem marca. Dokładny dzień najlepiej sprawdzić w kalendarzu liturgicznym danego roku.

Ile trwa Wielki Post i kiedy się kończy?

Wielki Post trwa czterdzieści dni pokutnych, liczonych od Środy Popielcowej, i kończy się w Wielki Czwartek wieczorem, gdy rozpoczyna się Triduum Paschalne. Niedziele nie są wliczane do dni postu.

Co czynimy w Wielkim Poście?

Kościół wzywa do trzech uczynków: postu, który umartwia ciało; modlitwy, która podnosi duszę ku Bogu; oraz jałmużny, czyli miłosierdzia wobec bliźnich. Towarzyszą im nabożeństwa takie jak Droga Krzyżowa i Gorzkie Żale.

Czy w Wielkim Poście obowiązuje post?

Tak. Tradycja Kościoła nakazuje post i wstrzemięźliwość, w szczególny sposób w Środę Popielcową i w Wielki Piątek. Post zewnętrzny jest jednak tylko znakiem postu wewnętrznego — przemiany serca, do której wzywa prorok Joel.

Jaki post obowiązuje w Wielki Piątek?

W Wielki Piątek zachowuje się post ścisły — jeden posiłek do syta i dwa skromne — oraz wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych. Jest to dzień męki i śmierci Pana, w którym nie sprawuje się Mszy, lecz Liturgię Męki Pańskiej z adoracją Krzyża. Wstrzemięźliwość obowiązuje także we wszystkie piątki Wielkiego Postu.

Jakie postanowienia podjąć na Wielki Post?

Najlepsze jest jedno postanowienie, możliwe do wytrwania i wymierzone w nasz główny grzech. Tradycja wskazuje trzy kierunki: wyrzeczenie (post), wzmożoną modlitwę (Droga Krzyżowa, Różaniec, Pismo Święte) oraz jałmużnę. Warto poprzedzić je spowiedzią na początku postu.

Jaki kolor szat obowiązuje w Wielkim Poście?

Przez cały Wielki Post liturgia używa koloru fioletowego — barwy pokuty. Wyjątkiem jest czwarta niedziela (Laetare), gdy dopuszcza się róż. Od piątej niedzieli krzyże i obrazy w kościele zasłania się fioletowymi welonami aż do Wielkiego Tygodnia.

Jak nazywa się Wielki Post po angielsku?

Wielki Post to po angielsku Lent. Środa Popielcowa to Ash Wednesday, Wielki Piątek — Good Friday, a Wielkanoc — Easter. Łacińska nazwa okresu to Quadragesima, czyli "czterdziestnica".

Wielki Post jest darem. Jest czasem łaski, w którym, jak naucza święty Leon, wszyscy wierni są wezwani do poprawy swego życia. Wejdźmy więc za naszym Panem na pustynię, byśmy razem z Nim mogli dojść do chwały poranka wielkanocnego.

Aplikacja Iter Fidei zawiera kalendarz liturgiczny, modlitwy i psalmy, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Dom Guéranger, Rok liturgiczny; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Mateusza; Księga Joela); Bł. Kard. Schuster, Liber Sacramentorum; Dom Pius Parsch, Rok Łaski Kościoła.