Księga Joela

Księga Joela należy do najkrótszych w Starym Testamencie: trzy rozdziały i siedemdziesiąt trzy wersety w Wulgacie. A jednak niewielu proroków rozbrzmiewa w Kościele tak często. Jego „rozdzierajcie serca wasze, a nie szaty wasze” otwiera co roku Wielki Post; jego obietnica Ducha była tekstem pierwszego kazania św. Piotra w dniu Zesłania Ducha Świętego; jego dolina Jozafata stała się w tradycji chrześcijańskiej miejscem Sądu Ostatecznego. Oto, co wiemy o proroku i jego imieniu, o jego czasach, o treści księgi i o tym, jak czytał ją Kościół.

Kim był prorok Joel?

Pierwszy werset mówi wszystko, co Pismo pozwala nam wiedzieć o jego osobie: „Słowo Pańskie, które się stało do Joela, syna Fatuela” (Jl 1,1). O jego ojcu Fatuelu nie wiemy nic, a Biblia nie opowiada żadnych epizodów z jego życia, inaczej niż w przypadku Jeremiasza czy Ezechiela. Prorok kryje się za słowem, które głosi.

Księga pozwala jednak domyślić się, gdzie pełnił posługę. Joel mówi do Judy i Jerozolimy, do synów Syjonu, nigdy do królestwa północnego. Ciągle wraca do świątyni, ofiar i ołtarza, i zwraca się wprost do duchowieństwa: „Przepaszcie się i płaczcie, kapłani, wyjcie słudzy ołtarza” (Jl 1,13). Z tego naciskania wielu wykładowców wnioskowało, że żył w Jerozolimie, a może sam pochodził z rodu kapłańskiego; to tylko przypuszczenie i trzeba je podawać jako takie.

Co znaczy imię Joel?

Joel to hebrajskie Jo'el, złożone z dwóch imion Bożych: Jo, skrótu imienia Jahwe objawionego Mojżeszowi, i El, Bóg. Znaczy więc Pan jest Bogiem: wyznanie wiary zamknięte w jednym słowie, to samo, które w odwrotnym porządku brzmi w imieniu Eliasza, moim Bogiem jest Pan. Imię nie było w Izraelu rzadkie. Nosi je w Biblii kilka postaci, między innymi pierworodny syn proroka Samuela: „A imię syna jego pierworodnego było Joel” (1 Sm 8,2). Kto dziś daje dziecku imię Joel, daje mu imię biblijne, które mówi, do kogo ono należy.

Kto napisał Księgę Joela?

Kościół zawsze przyjmował to proroctwo jako dzieło Joela, syna Fatuela, którego imię otwiera księgę. Zajmuje ona drugie miejsce wśród dwunastu proroków mniejszych, po Ozeaszu i przed Amosem: „mniejszych” z powodu krótkości pism, nie z powodu mniejszego autorytetu. Joela i Amosa łączy jedno zdanie, które u Joela pada w ostatnim rozdziale, a Księgę Amosa otwiera: „A Pan z Syjonu zaryczy i z Jeruzalem wyda głos swój” (Jl 3,16); „Pan z Syjonu zaryczy, a z Jeruzalem wyda głos swój” (Am 1,2).

Kiedy powstała Księga Joela?

Joel nie wymienia żadnego króla ani żadnego wydarzenia, które dałoby się datować; data jest więc najbardziej dyskutowaną sprawą tej księgi.

Dawni komentatorzy, idąc za św. Hieronimem, umieszczali ją w VIII wieku przed Chrystusem, w czasach Ozeasza i Amosa. Kierowali się dwoma względami: miejscem księgi między dwoma prorokami z czasów Ozjasza oraz listą nieprzyjaciół, których wymienia: Tyr, Sydon, Filistyni, Egipt i Idumea (Jl 3,4 i 3,19), bez słowa o Asyrii, którą późniejsi prorocy piętnują bez przerwy. Inni proponowali czasy małoletności króla Joasa w IX wieku, co tłumaczyłoby brak króla i rolę kapłanów; wielu współczesnych umieszcza księgę po wygnaniu, z powodu dziedzictwa Izraela, które narody „rozproszyli między narody” (Jl 3,2). Kościół niczego tu nie rozstrzygnął. Można iść za św. Hieronimem i przyjąć datę wczesną, uznając, że żaden z tych argumentów nie jest rozstrzygający.

Księga Joela 3,1-5 czy 2,28-32? Uwaga o numeracji

Wulgata i Wujek liczą trzy rozdziały, a Biblie idące za tekstem hebrajskim, w tym Biblia Tysiąclecia czytana w szkołach i parafiach, liczą cztery. Ich rozdział 3 to nasze wersety 2,28-32, a ich rozdział 4 to nasz rozdział 3. Kto szuka „Joela 3,1-5”, czyli obietnicy wylania Ducha, znajdzie ją tutaj w Jl 2,28-32; kto szuka „Joela 4”, doliny Jozafata, znajdzie ją w rozdziale 3. Tekst jest ten sam, zmienia się tylko numeracja.

O czym jest Księga Joela? Streszczenie

Księga ma dwa zbocza. Pierwsze (Jl 1,2 - 2,17) zapowiada dzień sądu i wzywa do pokuty; drugie (Jl 2,18 - 3,21) odpowiada na tę pokutę dniem łaski.

Szarańcza i żałoba kraju (rozdział 1)

Rozdział 1 otwiera klęska bez precedensu: „Czy stało się to za dni waszych albo za dni ojców waszych?” (Jl 1,2). Cztery plagi przyszły jedna po drugiej: „Co zostało po gąsienicy, zjadła szarańcza, co zostało po szarańczy, zjadł chrząszcz, a co zostało po chrząszczu, zjadła rdza” (Jl 1,4). Winnica jest spustoszona, figi obłupione, zboże, wino i oliwa przepadły. Najcięższa jest szkoda religijna: „Zaginęła obiata i płynna ofiara z domu Pańskiego” (Jl 1,9), bo nie ma już czego ofiarować. Joel wskazuje lekarstwo: „Poświęćcie post, zwołajcie gromadę” (Jl 1,14), i w obecnym nieszczęściu rozpoznaje znak: „Bo blisko jest dzień Pański” (Jl 1,15). Susza i ogień dopełniają obrazu, aż po zwierzęta polne, które „jak pole spragnione deszczu spoglądały do ciebie” (Jl 1,20).

Czy szarańcza jest prawdziwa, czy obrazowa? Kilku Ojców, w tym św. Hieronim, widziało w niej także figurę kolejnych najazdów na Judę; większość komentatorów katolickich uważa, że chodzi o prawdziwą plagę, opisaną jak wojsko, od której prorok przechodzi do większego sądu, którego jest ona figurą. Te dwie lektury się nie wykluczają.

Wojsko Pańskie i wezwanie do postu (rozdział 2,1-17)

Rozdział 2 podejmuje ten obraz: „Trąbcie w trąbę na Syjonie” (Jl 2,1). Rój staje się wojskiem w szyku, które wspina się na mury i wdziera do domów: „oknami jak złodziej wejdą” (Jl 2,9); przed nim „słońce i księżyc zaćmiły się” (Jl 2,10). To wojsko samego Boga, i pada pytanie: „albowiem wielki dzień Pański i straszny bardzo, kto go zniesie?” (Jl 2,11).

Wtedy przychodzi serce księgi, wezwanie do nawrócenia (Jl 2,12-17): „Nawróćcie się do mnie ze wszystkiego serca waszego w poście i w płaczu i w żalu” (Jl 2,12). „I rozdzierajcie serca wasze, a nie szaty wasze, nawróćcie się do Pana, Boga waszego, bo dobrotliwy i miłosierny jest, cierpliwy i wielkiego miłosierdzia” (Jl 2,13). Zwołany jest cały lud, od starców po „ssących piersi”, a nawet oblubieńcy mają opuścić komnatę (Jl 2,16). Kapłani modlą się w najświętszym miejscu: „Między przysionkiem a ołtarzem będą płakać kapłani, słudzy Pańscy, i będą mówić: «Przepuść, Panie, przepuść ludowi twemu»” (Jl 2,17). Kościół zachował te słowa w antyfonie Środy Popielcowej Inter vestibulum et altare, a znany śpiew wielkopostny Parce, Domine uczynił z nich swój refren.

Odpowiedź Boga: odnowiona ziemia (rozdział 2,18-27)

Zwrot jest nagły: „Gorliwie ujął się Pan za ziemią swoją i przepuścił ludowi swemu” (Jl 2,18). Bóg obiecuje pszenicę, wino i oliwę, oddala „tego, który jest z północy” (Jl 2,20) i daje deszcz jesienny i wiosenny. Werset 23 mówi, że Bóg „wam dał nauczyciela sprawiedliwości” (Jl 2,23): Wulgata ma tu doctorem justitiae, a kilku Ojców czytało w tym zapowiedź Chrystusa, Nauczyciela uczącego sprawiedliwości. Bóg zwraca nawet stracony czas: „I oddam wam lata, które zjadła szarańcza, chrząszcz i rdza i gąsienica” (Jl 2,25).

Wylanie Ducha (rozdział 2,28-32)

Potem spojrzenie sięga czasów ostatecznych: „I będzie potem: Wyleję ducha mego na wszelkie ciało i prorokować będą synowie wasi i córki wasze; starcom waszym sny się śnić będą, a młodzieńcy wasi widzenia oglądać będą” (Jl 2,28). Znaki poprzedzają „dzień Pański wielki i straszny” (Jl 2,31), a zbawienie jest ofiarowane wszystkim: „Każdy, kto będzie wzywał imienia Pańskiego, zbawiony będzie” (Jl 2,32).

Sąd narodów w dolinie Jozafata (rozdział 3)

Rozdział 3 gromadzi ludy na sąd: „zgromadzę wszystkie narody i sprowadzę je na dolinę Jozafata, i będę się tam z nimi rozprawiał o lud mój” (Jl 3,2). Jozafat znaczy Pan sądzi. Winy zostają wymienione, aż po sprzedawanie synów Judy „synom Greków” (Jl 3,6). Wyrocznia Izajasza zostaje odwrócona: „Przekujcie pługi wasze na miecze, a motyki wasze na włócznie!” (Jl 3,10). Żniwo świata dojrzało: „Zapuśćcie sierpy, bo dojrzało żniwo” (Jl 3,13). Lecz dla ludu Bożego koniec jest pokojem i obfitością: „góry będą sączyć słodkość, a pagórki popłyną mlekiem […] a źródło z domu Pańskiego wyjdzie” (Jl 3,18). Księga zamyka się obecnością: „a Pan będzie mieszkał na Syjonie” (Jl 3,21).

Plan Księgi Joela

1. Plaga szarańczy i susza; wezwanie kapłanów do żałoby i postu (rozdz. 1).
2. Dzień Pański jako najazd wojska; wezwanie do nawrócenia serca i modlitwa kapłanów (2,1-17).
3. Bóg lituje się nad ludem i odnawia ziemię (2,18-27).
4. Wylanie Ducha na wszelkie ciało i znaki dnia Pańskiego (2,28-32; w Biblii Tysiąclecia rozdz. 3).
5. Sąd narodów w dolinie Jozafata i błogosławieństwo Syjonu (rozdz. 3; w Biblii Tysiąclecia rozdz. 4).

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Prawdziwa pokuta

Joel nie przeciwstawia obrzędu sercu: żąda postu, zgromadzenia, łez kapłanów, a zarazem serca rozdartego. To dokładnie pedagogia Wielkiego Postu, w którym Kościół posypuje głowy popiołem, przypominając, że Bóg patrzy w głąb. Racją nadziei jest samo imię Boże, „dobrotliwy i miłosierny […] cierpliwy i wielkiego miłosierdzia”, formuła z Księgi Wyjścia, którą powtórzy Jonasz: „wiem, że ty jesteś Bogiem łaskawym i miłościwym, cierpliwym i wielkiego miłosierdzia” (Jon 4,2). Pytanie „Kto wie, czy się nie wróci i nie odpuści” (Jl 2,14) nie jest wątpieniem: to pokora pokutnika, który niczego nie żąda.

Zesłanie Ducha Świętego

W dniu, w którym Duch Święty zstąpił na Apostołów, św. Piotr wyjaśnił to wydarzenie słowami Joela: „ale to jest, co powiedziane było przez proroka Joela” (Dz 2,16), i przytoczył cały fragment. Kościół czyta więc Jl 2,28-32 jako wypełnione w Wieczerniku i trwające w sakramentach, zwłaszcza w bierzmowaniu; o samym święcie mówi nasz artykuł o Zesłaniu Ducha Świętego. Św. Paweł podejmuje ostatni werset, by ogłosić, że zbawienie jest ofiarowane Żydom i poganom: „Wszelki bowiem, który by wzywał imienia Pańskiego, zbawiony będzie” (Rz 10,13).

Dzień Pański i Sąd

Zaćmienie słońca i księżyca powraca w mowie Pana Jezusa o końcu czasów: „słońce się zaćmi i księżyc nie da światłości swojej” (Mt 24,29). Apokalipsa podejmuje szarańcze „podobne z wyglądu do koni gotowych do bitwy” (Ap 9,7) i sierp żniwa (Ap 14,15). Stąd narodziła się tradycja, która umieszcza Sąd Ostateczny w dolinie Jozafata, utożsamianej od starożytności chrześcijańskiej z doliną Cedronu pod murami Jerozolimy. Nauka wiary nie zależy od tej lokalizacji: imię doliny mówi przede wszystkim, że Bóg osądzi wszystkie narody. Więcej o tym w naszym artykule o Sądzie Ostatecznym.

Źródło ze świątyni

Źródło wypływające z domu Pańskiego (Jl 3,18) zapowiada potok Ezechiela (Ez 47) i rzekę życia z Apokalipsy. Ojcowie widzieli w nim łaskę płynącą od Chrystusa i rozlewającą się przez sakramenty.

Najważniejsze wersety Księgi Joela

• Jl 1,14: „Poświęćcie post, zwołajcie gromadę, zbierzcie starców i wszystkich mieszkańców ziemi do domu Boga waszego, a wołajcie do Pana”.
• Jl 2,12: „Nawróćcie się do mnie ze wszystkiego serca waszego w poście i w płaczu i w żalu”.
• Jl 2,13: „I rozdzierajcie serca wasze, a nie szaty wasze”. Przekłady współczesne mówią podobnie; to zdanie wielu pamięta z Mszy w Środę Popielcową.
• Jl 2,17: „Przepuść, Panie, przepuść ludowi twemu, a nie wydawaj dziedzictwa twego na hańbę”.
• Jl 2,25: „I oddam wam lata, które zjadła szarańcza”. Bóg nie tylko kończy plagę, ale zwraca to, co przepadło; wielu modli się tym wersetem jako obietnicą naprawienia straconego albo zranionego czasu.
• Jl 2,28: „Wyleję ducha mego na wszelkie ciało” (w Biblii Tysiąclecia Jl 3,1).
• Jl 3,12: „Niech powstaną i przyciągną narody na dolinę Jozafata, bo tam siedzieć będę, aby sądzić wszystkie narody okoliczne”.
• Jl 3,16: „a Pan nadzieją ludu swego i mocą synów Izraelowych”.

Księga Joela w kanonie i w liturgii

Księga Joela jest protokanoniczna, przyjmowana przez Żydów i wszystkich chrześcijan. Sobór Trydencki na IV sesji (1546) wymienia ją wśród dwunastu proroków mniejszych.

W rycie z 1962 roku Joel otwiera Wielki Post. W Środę Popielcową, podczas posypywania głów popiołem, chór śpiewa antyfony Immutemur habitu, opartą na Jl 2,13, i Inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes, wziętą z Jl 2,17, a po nich responsorium Emendemus in melius, w którego tytule Mszał wskazuje Księgę Estery i Joela; lekcją Mszy jest Jl 2,12-19. W Suche Dni po Zesłaniu Ducha Świętego Mszał czyta Joela w piątek (Jl 2,23-24 i 26-27) i w sobotę (Jl 2,28-32), a pierwszą lekcją środy jest mowa św. Piotra, który przytacza proroka (Dz 2,14-21).

Hymn Jutrzni Zesłania Ducha Świętego, Jam Christus astra ascenderat, przypomina, że Piotr odparł zarzut pijaństwa, Joele teste comprobans, czyli powołując się na świadectwo Joela. W Brewiarzu rzymskim Joela czyta się w Jutrzni w listopadzie, zaraz po Ozeaszu, gdy rok liturgiczny zwraca się ku rzeczom ostatecznym. Każdy z tych dni wskaże ci kalendarz liturgiczny, a czytania Oficjum znajdziesz w Brewiarzu.

Jak czytać Księgę Joela?

Księgę czyta się jednym tchem w kwadrans i przynajmniej raz trzeba ją tak przeczytać: jej ruch, od spustoszenia przez pokutę do miłosierdzia, jest jej orędziem. Rozdział 1 czytaj jako opowieść o prawdziwym nieszczęściu; rozdział 2 obok drugiego rozdziału Dziejów Apostolskich; rozdział 3 z myślą o Sądzie. W Środę Popielcową przeczytaj Jl 2,12-19 przed Mszą. Łacina obok pozwala odnaleźć słowo w słowo to, co się śpiewa: scindite corda vestra, parce, Domine, parce populo tuo. Aby iść dalej szeregiem proroków, przejdź do Amosa albo wróć do spisu ksiąg Biblii.

Często zadawane pytania

Kim był Joel w Biblii?

Prorokiem z Judy, synem Fatuela, drugim z dwunastu proroków mniejszych. Pismo nie opowiada nic o jego życiu: znamy tylko jego słowo. Prorokował prawdopodobnie w Jerozolimie, a jego stała troska o świątynię i kapłanów kazała przypuszczać, że pochodził z rodu kapłańskiego.

Co znaczy imię Joel?

Joel, po hebrajsku Jo'el, znaczy Pan jest Bogiem: łączy skrót imienia Bożego Jahwe ze słowem El, Bóg. Jest to imię teoforyczne, czyli zawierające imię Boga; w Biblii nosi je kilka postaci, między innymi pierworodny syn proroka Samuela.

Kiedy powstała Księga Joela?

Księga nie podaje żadnej daty. Św. Hieronim i dawni komentatorzy umieszczali ją w VIII wieku przed Chrystusem, w czasach Ozeasza i Amosa; inni proponowali panowanie Joasa albo czasy po wygnaniu. Żadna hipoteza nie jest dowiedziona, a Kościół niczego nie rozstrzygnął.

O czym jest Księga Joela?

Wychodzi od plagi szarańczy i suszy, które pustoszą Judę, i widzi w nich zapowiedź dnia Pańskiego. Wzywa cały lud do postu i nawrócenia serca. Bóg odpowiada odnową kraju, obietnicą Ducha wylanego na wszelkie ciało i sądem narodów w dolinie Jozafata.

Ile rozdziałów ma Księga Joela?

Trzy rozdziały i siedemdziesiąt trzy wersety w Wulgacie i u Wujka. Biblie idące za tekstem hebrajskim, jak Biblia Tysiąclecia, dzielą ten sam tekst na cztery rozdziały, wydzielając wersety 2,28-32 jako rozdział 3. Treść jest ta sama, zmienia się tylko numeracja.

Co łączy Joela z Zesłaniem Ducha Świętego?

W dniu Zesłania Ducha Świętego św. Piotr wyjaśnił zstąpienie Ducha, przytaczając Jl 2,28-32 (w Biblii Tysiąclecia Jl 3,1-5): „Wyleję ducha mego na wszelkie ciało”. Kościół widzi w tym proroctwo wypełnione w Wieczerniku i dlatego Mszał z 1962 roku czyta Joela w Suche Dni po Zesłaniu Ducha Świętego.

Dlaczego Joela czyta się w Środę Popielcową?

Bo Jl 2,12-19 jest najwyraźniejszym w Starym Testamencie wezwaniem do publicznego postu połączonego z wewnętrznym nawróceniem. Z tego fragmentu pochodzi lekcja Mszy Środy Popielcowej, a antyfona Inter vestibulum et altare śpiewana przy posypywaniu popiołem powtarza modlitwę kapłanów z wersetu 17.