Księga Malachiasza

Malachiasz jest dwunastym i ostatnim z proroków mniejszych, ostatnim głosem proroczym Starego Testamentu przed Poprzednikiem Pańskim. Jego księga liczy zaledwie cztery rozdziały, a jednak Kościół czyta ją w święto Matki Bożej Gromnicznej, Sobór Trydencki opiera na niej naukę o ofierze Mszy świętej, a Ewangelia rozpoznaje w niej zapowiedź św. Jana Chrzciciela. Przychodzi po Księdze Aggeusza i Księdze Zachariasza, którzy wzywali do odbudowy świątyni: Malachiasz mówi do ludu, który ma już swój przybytek, ale szybko zmęczył się dobrą służbą Bożą. W szkole i w parafii czyta się zwykle Biblię Tysiąclecia; ma ona tylko trzy rozdziały tej księgi, bo ostatnie sześć wersetów włącza do rozdziału 3 (wyjaśniamy to niżej).

Kim był prorok Malachiasz?

O jego życiu Pismo nie mówi nic: wszystko, co o nim wiemy, zawiera się w jego przepowiadaniu i w czasach, które ono odsłania. Imię proroka podaje pierwszy werset: „Brzemię słowa Pańskiego do Izraela przez Malachiasza” (Ml 1,1). „Brzemię” to łacińskie onus, ciężar słowa Bożego, które prorok musi udźwignąć i przekazać, prawie zawsze słowo nagany albo groźby.

Co znaczy imię Malachiasz?

Malachiasz znaczy po hebrajsku mój posłaniec albo mój anioł, być może w skróconej formie od posłaniec Pański. Grecki przekład Septuaginty oddał pierwszy werset jako przez rękę jego anioła, a to samo słowo powraca w rozdziale 3: „Oto ja posyłam anioła mojego, a zgotuje drogę przed obliczem moim” (Ml 3,1). Dawna opinia żydowska, którą przytacza św. Hieronim w swoim komentarzu, utożsamiała Malachiasza z kapłanem i uczonym w Piśmie Ezdraszem. To tylko domysł; większość wykładowców uważa Malachiasza za imię własne odrębnego proroka.

Kto napisał Księgę Malachiasza?

Kościół przyjął księgę jako dzieło proroka, którego imię nosi, a ponieważ zamyka ona zbiór Dwunastu, zawsze uważano go za ostatniego proroka Starego Przymierza. Niektórzy współcześni krytycy uznali Malachiasza za tytuł wzięty z rozdziału 3 albo przypisali ostatnie wersety innej ręce. Nic nie zmusza, by iść za nimi: księga tworzy spójną całość, z jednym stylem i jedną metodą.

Kiedy powstała Księga Malachiasza?

Księga nie wymienia żadnego króla, ale jej szczegóły umieszczają ją po powrocie z Babilonu. Świątynia stoi i składa się w niej ofiary, lecz kult się rozluźnił. Krajem rządzi namiestnik perski, do którego prorok porównuje Boga: „Ofiaruj to książęciu twemu, czy mu się spodoba albo czy łaskawie cię przyjmie” (Ml 1,8). Nadużycia, które piętnuje, małżeństwa z bałwochwalczyniami, zaniedbane dziesięciny, niedbali kapłani, są dokładnie tymi, które próbował naprawić Nehemiasz: „ujrzałem Żydów, pojmujących żony Azotki, Ammonitki i Moabitki” (Ne 13,23).

Księgę datuje się więc na połowę V wieku przed Chrystusem, około 450 roku albo nieco później, na czasy misji Nehemiasza w Jerozolimie, mniej więcej dwa pokolenia po Aggeuszu i Zachariaszu. Księga nie podaje miejsca, ale mówi do kapłanów i ludu Jerozolimy, i tam zwykle umieszcza się proroka. Po nim w Izraelu nie będzie już proroka aż do Jana Chrzciciela; Pierwsza Księga Machabejska wspomni ten czas jako dzień, „którego przestano widzieć proroka w Izraelu” (1 Mch 9,27).

O czym jest Księga Malachiasza? Streszczenie

Malachiasz ma własny sposób przepowiadania. Bóg coś stwierdza, lud się sprzeciwia, Bóg odpowiada. Pierwsza wymiana nadaje ton całości: „Umiłowałem was, mówi Pan. I rzekliście: «W czymże nam miłość okazałeś?»” (Ml 1,2). Ten sam schemat powraca w całej księdze (Ml 1,6, 2,14, 2,17, 3,7, 3,14); mówi się często o „sporach” Boga z Jego ludem.

Miłość Boga i niegodne ofiary (rozdział 1)

Rozdział 1 zaczyna się od darmowej miłości Boga: „umiłowałem Jakuba, Ezawa zaś miałem w nienawiści” (Ml 1,2-3), a ziemia Edomu leży w gruzach. Potem Pan zwraca się do kapłanów: „Syn cześć oddaje ojcu, a sługa panu swemu; jeśli tedy ojcem ja jestem, gdzież jest cześć moja?” (Ml 1,6). Przynoszą na ołtarz zwierzęta ślepe, chrome i chore i mówią: „Stół Pański jest wzgardzony” (Ml 1,7). Bóg wolałby, żeby zamknięto wrota świątyni (Ml 1,10), i zapowiada ofiarę, która zajmie miejsce ich ofiar: „Bo od wschodu słońca aż do zachodu wielkie jest imię moje między narodami i na każdym miejscu poświęcają i składają imieniu memu ofiarę czystą” (Ml 1,11). Rozdział kończy się tytułem, który Bóg sam sobie nadaje: „Bo ja król wielki, mówi Pan zastępów” (Ml 1,14).

Przymierze z Lewim i żona młodości (rozdział 2)

Rozdział 2 grozi niewiernym kapłanom. Werset 3 brzmi surowo: „Oto ja rzucę wam łopatkę i zasypię twarze wasze nieczystością uroczystych świąt waszych” (Ml 2,3). Chodzi o nieczystości zwierząt ofiarnych z dni świątecznych, które Zakon kazał wynosić poza obóz i palić jako rzecz nieczystą: kapłani gardzący kultem zostaną potraktowani jak odpadki własnych ofiar. Prorok przypomina wzór Lewiego: „Zakon prawdy był w ustach jego, a nieprawość nie znalazła się na wargach jego” (Ml 2,6), i jednym zdaniem określa urząd kapłana: „Bo wargi kapłana będą strzec umiejętności, i o zakon pytać będą ust jego, ponieważ aniołem Pana zastępów jest” (Ml 2,7).

Następnie zwraca się do ludu: „Czyż nie jeden jest ojciec wszystkich nas? Czy nie jeden Bóg stworzył nas?” (Ml 2,10). Juda „miał córkę boga cudzego” (Ml 2,11), a mężczyźni porzucali żony, tak że ołtarz pokryty jest „łzami […] płaczem i wrzaskiem” (Ml 2,13). Bóg jest świadkiem „między tobą i żoną młodości twojej, którą ty wzgardziłeś, a ona była uczestniczką twoją i żoną przymierza twego” (Ml 2,14). Przestroga powraca z naciskiem: „żoną młodości twej nie gardź!” (Ml 2,15). Rozdział kończy się ironią ludu: „gdzie jest Bóg sądu?” (Ml 2,17).

Pan przychodzi do swego kościoła; dziesięcina i księga wspomnień (rozdział 3)

Rozdział 3 odpowiada wielką obietnicą: „Oto ja posyłam anioła mojego, a zgotuje drogę przed obliczem moim. A zaraz przyjdzie do kościoła swego Panujący, którego wy szukacie, i Anioł przymierza, którego wy pożądacie” (Ml 3,1). „Kościół” znaczy tu u Wujka świątynię. Pan przychodzi jak ogień: „on jak ogień stapiający i jak ziele wałkarza” (Ml 3,2). Oczyści synów Lewiego „i przecedzi ich jak złoto i jak srebro” (Ml 3,3), i będzie świadkiem przeciw tym, którzy krzywdzą najemnika, wdowy, sieroty i cudzoziemca (Ml 3,5).

Bóg przypomina, że się nie zmienia: „Bo ja Pan i nie odmieniam się” (Ml 3,6), i ponawia wezwanie Zachariasza: „Wróćcie się do mnie, a wrócę się do was” (Ml 3,7). Lud okrada Go „w dziesięcinach i w pierwocinach” (Ml 3,8). Werset 10, jeden z najczęściej szukanych w tej księdze, brzmi: „Wnoście wszystkie dziesięciny do gumna i niech będzie żywność w domu moim, a doświadczcie mię w tym, mówi Pan, czy wam nie otworzę upustów niebieskich i nie wyleję na was błogosławieństwa aż do obfitości” (Ml 3,10).

Tym, którzy mówią: „Marny jest, kto Bogu służy” (Ml 3,14), prorok odpowiada księgą wspomnień: „napisano księgę wspomnień przed nim dla bojących się Pana i myślących o imieniu jego” (Ml 3,16). W dniu, w którym Bóg zadziała, będą Jego własnością, a On ich oszczędzi, „jak oszczędza mąż syna swego, który mu służy” (Ml 3,17).

Dzień Pański, słońce sprawiedliwości i Eliasz (rozdział 4)

Rozdział 4, który w Biblii hebrajskiej i w Biblii Tysiąclecia jest końcem rozdziału 3 (wersety 19-24), opisuje dzień, który przyjdzie „pałający jak piec” (Ml 4,1), a pyszni będą w nim słomą. „I wzejdzie wam, bojącym się imienia mego, słońce sprawiedliwości, i zdrowie na skrzydłach jego” (Ml 4,2). Księga zamyka się dwoma wezwaniami. Pierwsze patrzy wstecz: „Pamiętajcie na zakon Mojżesza, sługi mego” (Ml 4,4). Drugie patrzy w przyszłość: „Oto ja poślę wam Eliasza proroka, pierwej niźli przyjdzie dzień Pański wielki a straszny. I nawróci serce ojców ku synom, a serce synów ku ojcom ich” (Ml 4,5-6).

Budowa Księgi Malachiasza

1. Nagłówek i miłość Boga do Jakuba (1,1-5).
2. Pierwszy spór: kapłani i niegodne ofiary; zapowiedź ofiary czystej wśród narodów (1,6-2,9).
3. Drugi spór: małżeństwa z cudzoziemkami i porzucone żony (2,10-16).
4. Trzeci spór: „gdzie jest Bóg sądu?” Anioł przygotowujący drogę i Pan w swoim kościele (2,17-3,6).
5. Czwarty spór: dziesięciny i pierwociny (3,7-12).
6. Piąty spór: „marny jest, kto Bogu służy”; księga wspomnień (3,13-18).
7. Dzień Pański, słońce sprawiedliwości, Zakon Mojżesza i powrót Eliasza (4).

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Ofiara czysta: ofiara Mszy świętej

Żaden werset Malachiasza nie był przez Kościół przytaczany częściej niż Ml 1,11. Didache, jedno z najstarszych pism chrześcijańskich, odnosi go już do niedzielnej Eucharystii (rozdział 14). Św. Ireneusz z Lyonu (Przeciw herezjom, IV, 17, 5) uczy, że Chrystus ustanowił nową ofiarę Nowego Przymierza, którą Kościół otrzymał od Apostołów i składa Bogu na całym świecie, i że zapowiedział ją Malachiasz. Sobór Trydencki przyjął ten wykład: Msza święta jest ową ofiarą czystą, której nie może skalać żadna niegodność ani złość składających, a którą Pan przez Malachiasza zapowiedział jako składaną na każdym miejscu Jego imieniu (sesja XXII, rozdział 1: haec quidem illa munda oblatio est). Jedyna ofiara Krzyża, uobecniona na wszystkich ołtarzach, jest wypełnieniem tej wyroczni. Tradycyjną formę tej ofiary pokazuje artykuł Msza trydencka.

Posłaniec i Pan świątyni

Sam Pan Jezus odniósł Ml 3,1 do św. Jana Chrzciciela. „Ten jest bowiem, o którym napisano”, mówi o nim, i przytacza proroka: „Oto ja posyłam Anioła mego przed obliczem twoim, który zgotuje drogę twą przed tobą” (Mt 11,10). Św. Marek otwiera Ewangelię tym samym cytatem, połączonym z Izajaszowym głosem wołającego na pustyni (Mk 1,2), a Zachariasz, ojciec Jana, wita syna słowami: „pójdziesz przed obliczem Pana, gotować drogi jego” (Łk 1,76). „Panujący, którego wy szukacie” i „Anioł przymierza” to jedna osoba: sam Pan przychodzi do swojej świątyni. Wchodzi do niej, gdy Maryja i Józef przynoszą Dzieciątko Jezus, by Je ofiarować; dlatego Kościół czyta Ml 3,1-4 drugiego lutego, we Mszy Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny, w Polsce zwanej świętem Matki Bożej Gromnicznej. O Poprzedniku przeczytasz w artykule św. Jan Chrzciciel.

Ogień oczyszczający

Św. Augustyn w Państwie Bożym (XX, 25) odczytuje wersety 3,2-3 w świetle sądu: Pan przyjdzie jak ogień złotnika, a niektórzy doznają kar oczyszczających. Ten fragment należy więc do tekstów, które tradycja łączy z nauką o czyśćcu, wyraźniej jeszcze wyłożoną w Drugiej Księdze Machabejskiej.

Małżeństwo

„Żoną młodości twej nie gardź!” Wulgata, a za nią Wujek, oddaje werset 2,16 tak, że przytacza wymówkę tego, kto oddalał żonę: „Gdy nienawidzić będziesz, opuść, mówi Pan, Bóg izraelski; a okryje nieprawość odzienie jego” (Ml 2,16). Przekłady z hebrajskiego czytają w tym miejscu, że Bóg nienawidzi oddalenia żony. W obu wypadkach prorok potępia odprawianie żony, które Zakon Mojżeszowy jeszcze tolerował. Pan Jezus pójdzie dalej i przywróci małżeństwu to, co było na początku: „Co więc Bóg złączył, człowiek niech nie rozłącza” (Mt 19,6). Zob. artykuł Sakrament małżeństwa.

Dziesięcina

Ml 3,8-10 jest klasycznym tekstem o dziesięcinie. Winą ludu było odmawianie Bogu tego, z czego żyła Jego świątynia, kapłani i ubodzy. Obiecane błogosławieństwo nie jest ceną w handlu z Bogiem, lecz Jego odpowiedzią na wierność. Kościół zawsze uczył wiernych, by według swoich możliwości wspierali potrzeby kultu i jego sług.

Słońce sprawiedliwości

Kościół odnosi Ml 4,2 do Chrystusa. Wielka adwentowa antyfona do Magnificat z 21 grudnia wita Go słowami O Oriens, splendor lucis aeternae, et sol justitiae: o Wschodzie, blasku światła wiecznego i słońce sprawiedliwości. W święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (8 września) responsorium Jutrzni śpiewa do Matki Bożej: ex te enim ortus est sol justitiae, Christus Deus noster, z Ciebie bowiem wzeszło słońce sprawiedliwości, Chrystus, Bóg nasz.

Eliasz przed sądem

Anioł zapowiada Zachariaszowi, że jego syn „pójdzie przed nim w duchu i mocy Eliaszowej, aby zwrócić serca ojców ku dzieciom” (Łk 1,17), a Pan Jezus mówi o Janie: „on jest Eliaszem, który ma przyjść” (Mt 11,14). Po Przemienieniu jednak dodaje: „Eliasz wprawdzie przyjdzie, i naprawi wszystko” (Mt 17,11). Ojcowie wyprowadzili stąd podwójne wypełnienie: Jan przyszedł w duchu Eliasza przed pierwszym przyjściem Chrystusa, a sam Eliasz, wzięty żywcem do nieba (2 Krl 2,11; u Wujka IV Księga Królewska), wróci przed powtórnym. Św. Augustyn pisze, że wśród wiernych powszechne jest przekonanie, iż w czasach ostatecznych Żydzi uwierzą w prawdziwego Chrystusa dzięki przepowiadaniu tego proroka (Państwo Boże, XX, 29). Już Mądrość Syracha czekała na Eliasza, który ma „pojednać serce ojca ze synem” (Syr 48,10).

Najważniejsze wersety Księgi Malachiasza

• Ml 1,2-3: „umiłowałem Jakuba, Ezawa zaś miałem w nienawiści”. Św. Paweł przytacza te słowa w Liście do Rzymian, by pokazać darmowość Bożego wybrania (Rz 9,13).
• Ml 1,11: „na każdym miejscu poświęcają i składają imieniu memu ofiarę czystą”.
• Ml 2,7: „wargi kapłana będą strzec umiejętności”.
• Ml 2,10: „Czyż nie jeden jest ojciec wszystkich nas?”
• Ml 3,1: „zaraz przyjdzie do kościoła swego Panujący, którego wy szukacie”.
• Ml 3,6: „ja Pan i nie odmieniam się”.
• Ml 3,10: „Wnoście wszystkie dziesięciny do gumna i niech będzie żywność w domu moim”.
• Ml 4,2: „wzejdzie wam, bojącym się imienia mego, słońce sprawiedliwości” (w Biblii Tysiąclecia Ml 3,20).
• Ml 4,5: „Oto ja poślę wam Eliasza proroka” (w Biblii Tysiąclecia Ml 3,23).

Księga Malachiasza w kanonie i w liturgii

Malachiasz zamyka księgę Dwunastu w Biblii hebrajskiej, w Septuagincie i w Wulgacie, a Sobór Trydencki (sesja IV, 1546) wymienia go jako ostatniego z proroków mniejszych w dekrecie o kanonie. Jest to księga protokanoniczna, obecna we wszystkich Bibliach, katolickich, prawosławnych i protestanckich. Tekst hebrajski i Biblia Tysiąclecia dzielą ją na trzy rozdziały; Septuaginta, Wulgata i Wujek robią z ostatnich sześciu wersetów rozdział czwarty. Ml 4,1-6 u Wujka to więc Ml 3,19-24 w Biblii Tysiąclecia, a reszta numeracji jest taka sama.

W Biblii Tysiąclecia, jak w większości nowych wydań katolickich, Księga Malachiasza jest ostatnią, czterdziestą szóstą księgą Starego Testamentu, bo Księgi Machabejskie stoją tam wśród ksiąg historycznych, po Księdze Estery. W Wulgacie i u Wujka po Malachiaszu następują jeszcze Pierwsza i Druga Księga Machabejska. W Bibliach protestanckich Malachiasz kończy Stary Testament, bo Księgi Machabejskie należą do ksiąg deuterokanonicznych, które odrzucili reformatorzy. Różne polskie przekłady omawia artykuł Która Biblia katolicka?.

W Mszale z 1962 roku Ml 3,1-4 jest lekcją Mszy Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny 2 lutego. Introit Objawienia Pańskiego, Ecce advenit dominator Dominus, nawiązuje do Panującego zapowiedzianego w Ml 3,1; ten sam introit ma 13 stycznia, wspomnienie Chrztu Pańskiego (zob. Objawienie Pańskie). W II niedzielę Adwentu Ewangelia (Mt 11,2-10) kończy się właśnie cytatem z Malachiasza, który Pan Jezus odnosi do Jana Chrzciciela, a Ewangelia wigilii Narodzenia św. Jana Chrzciciela, 23 czerwca (Łk 1,5-17), kończy się słowami anioła o duchu Eliasza, wziętymi z Ml 4,6.

Introit św. Ireneusza (3 lipca), Lex veritatis fuit in ore ejus, to Ml 2,6. W Brewiarzu pierwsze wersety Malachiasza (1,1-11) czyta się w Jutrzni (Matutinum) w sobotę ostatniego tygodnia przed Adwentem, dzień po Zachariaszu, gdy oficjum jest z dnia powszedniego; tak kończy się czytanie proroków przed rozpoczęciem nowego roku liturgicznego. Święta i ich czytania znajdziesz w kalendarzu liturgicznym.

Przepowiednia Malachiasza o papieżach nie pochodzi z tej księgi

Kto szuka hasła Malachiasz ostatni papież, trafia na tekst, który z tą księgą nie ma nic wspólnego: tak zwaną przepowiednię o papieżach, szereg krótkich łacińskich sentencji przypisywanych św. Malachiaszowi, arcybiskupowi Armagh w Irlandii, który zmarł w 1148 roku w Clairvaux na rękach św. Bernarda; Bernard napisał potem jego żywot. Św. Malachiasz z Armagh to zupełnie inny człowiek, żyjący prawie szesnaście wieków po proroku. Lista papieży ukazała się po raz pierwszy w 1595 roku w dziele Lignum vitae benedyktyna Arnolda Wiona; św. Bernard nic o niej nie wie, a krytyka historyczna uważa ją za utwór powstały około tej daty. Kościół nigdy jej nie uznał. Proroctwo proroka Malachiasza to cztery rozdziały, które znajdziesz na tej stronie: Pan przychodzący do swojej świątyni, ofiara czysta, słońce sprawiedliwości.

Jak czytać Księgę Malachiasza?

Cztery rozdziały przeczytasz w kwadrans: przeczytaj je najpierw jednym tchem. Potem wróć do Księgi Aggeusza i do ostatniego rozdziału Księgi Nehemiasza, żeby poznać wspólnotę, do której mówi Malachiasz. Rozdział 1 przeczytaj przed Mszą świętą, myśląc o ofierze czystej, która zaraz będzie złożona; rozdział 3 w święto Matki Bożej Gromnicznej i w Adwencie; rozdział 4 razem z pierwszym rozdziałem Ewangelii według św. Łukasza, gdzie anioł powtarza ostatni werset proroka.

Często zadawane pytania

Kim był prorok Malachiasz?

Prorokiem z czasów Nehemiasza, z którego Pismo zachowało tylko przepowiadanie. Jego imię, znaczące mój posłaniec, stoi w pierwszym wersecie księgi. Dawna opinia żydowska, przytoczona przez św. Hieronima, utożsamiała go z Ezdraszem, ale to tylko domysł. Nie należy go mylić ze św. Malachiaszem z Armagh, irlandzkim biskupem z XII wieku.

O czym jest Księga Malachiasza?

To proroctwo w czterech rozdziałach, skierowane do Żydów, którzy wrócili z Babilonu, w V wieku przed Chrystusem. Gani kapłanów za niegodne ofiary, a lud za małżeństwa z bałwochwalczyniami, porzucanie żon i zatrzymywanie dziesięcin. Zapowiada ofiarę czystą składaną wśród narodów, przyjście Pana do świątyni poprzedzone przez posłańca, dzień sądu i powrót Eliasza.

Ile rozdziałów ma Księga Malachiasza?

Cztery w Wulgacie, w Septuagincie i u Wujka, razem 55 wersetów. Biblia hebrajska i Biblia Tysiąclecia liczą trzy rozdziały: ich Ml 3,19-24 to rozdział 4 Wulgaty, z obietnicą słońca sprawiedliwości i powrotu Eliasza.

Co Malachiasz mówi o dziesięcinie (Ml 3,10)?

W Ml 3,8-10 Bóg zarzuca ludowi, że okrada Go „w dziesięcinach i w pierwocinach”, i pyta: „czy wam nie otworzę upustów niebieskich”, jeśli lud wniesie wszystkie dziesięciny do gumna. Dziesięcina utrzymywała świątynię, kapłanów i ubogich: była obowiązkiem religijnym, a nie sposobem na kupienie sobie u Boga powodzenia.

Co znaczy werset Ml 1,11?

Zapowiada, że od wschodu do zachodu słońca, na każdym miejscu, narody będą składać imieniu Pana „ofiarę czystą”, a nie tylko w świątyni jerozolimskiej. Od Didache i św. Ireneusza Kościół widzi w niej ofiarę Mszy świętej, a Sobór Trydencki (sesja XXII, rozdział 1) naucza, że Msza jest właśnie tą ofiarą czystą.

Czy Księga Malachiasza mówi o ostatnim papieżu?

Nie. Tak zwana przepowiednia o papieżach przypisywana jest św. Malachiaszowi z Armagh, irlandzkiemu biskupowi zmarłemu w 1148 roku, a nie prorokowi. Ukazała się po raz pierwszy w 1595 roku, historycy uważają ją za utwór z tego czasu, a Kościół nigdy jej nie uznał. W Księdze Malachiasza nie ma o papieżach ani słowa.

Czy Księga Malachiasza to ostatnia księga Starego Testamentu?

W Biblii Tysiąclecia i w Bibliach protestanckich tak: jest czterdziestą szóstą, ostatnią księgą Starego Testamentu. W Wulgacie i u Wujka Malachiasz jest ostatnim z proroków, ale po nim stoją jeszcze dwie Księgi Machabejskie, które Sobór Trydencki uznał za kanoniczne. W Biblii hebrajskiej ostatnią księgą są Księgi Kronik (u Wujka Paralipomenon).