Św. Jan Chrzciciel — życie, patronat i modlitwa

Św. Jan Chrzciciel to Poprzednik Pański, syn Zachariasza i Elżbiety, ostatni z proroków Starego Przymierza, który wskazał Izraelowi Chrystusa słowami „Oto Baranek Boży" i oddał życie za prawdę z rozkazu Heroda. Kościół obchodzi jego Narodzenie 24 czerwca jako święto I klasy, a jego męczeństwo, czyli Ścięcie, 29 sierpnia. Poniżej podajemy jego życiorys według Ewangelii i tradycji, jego patronaty i atrybuty oraz modlitwy, którymi czci go liturgia z 1962 roku.

Kim był św. Jan Chrzciciel

Wszystko, co wiemy pewnego o życiu św. Jana, zawierają cztery Ewangelie. Jego ojciec, Zachariasz, był kapłanem, a matka, Elżbieta, pochodziła z rodu Aarona; Pismo mówi o obojgu, że byli sprawiedliwi przed Bogiem, lecz nie mieli dzieci, bo Elżbieta była niepłodna i oboje byli już w podeszłym wieku. Gdy Zachariasz sprawował w świątyni służbę kadzenia, ukazał mu się anioł Gabriel:

I rzekł do niego Anioł: Nie bój się Zachariaszu, bo wysłuchana została prośba twoja i żona twoja Elżbieta urodzi ci syna, a nazwiesz imię jego Jan. A ty będziesz miał wesele i radość i wielu będzie się radować z narodzenia jego. Albowiem będzie wielki przed Panem, i wina i sycery pić nie będzie, i będzie napełniony Duchem Świętym jeszcze w żywocie matki swojej. (Łk 1, 13-15)

Zachariasz zwątpił i oniemiał aż do narodzin syna. W szóstym miesiącu Elżbietę nawiedziła jej krewna, Najświętsza Maryja Panna, niosąca już w łonie Syna Bożego; na głos Jej pozdrowienia „skoczyło dzieciątko" w łonie Elżbiety. Tradycja Kościoła, za św. Augustynem i wieloma teologami, widzi w tej chwili uświęcenie Jana przed narodzeniem. Dlatego — wyjątkowo — Kościół obchodzi nie tylko dzień jego śmierci, ale i dzień jego ziemskich narodzin, jak czyni to jedynie z Panem Jezusem i Matką Bożą. Wydarzenie to rozważamy w święcie Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny.

Gdy dziecię się narodziło, krewni chcieli nazwać je imieniem ojca, lecz Elżbieta odpowiedziała: „Wcale nie, ale nazwany będzie Janem". Zachariasz zażądał tabliczki i napisał: „Jan jest imię jego" (Łk 1, 63). Natychmiast odzyskał mowę i zaintonował pieśń Benedictus — „Błogosławiony Pan Bóg Izraela" — którą Kościół śpiewa co rano w Laudesach Brewiarza. Ewangelia kończy opowieść o dzieciństwie zdaniem: „A dzieciątko rosło, i umacniało się duchem, i było na pustynnych miejscach aż do czasu ukazania się swego przed Izraelem" (Łk 1, 80).

Kim była matka Jana Chrzciciela

Matką Jana była św. Elżbieta, krewna Najświętszej Maryi Panny, żona kapłana Zachariasza. To ona jako pierwsza, napełniona Duchem Świętym, pozdrowiła Maryję słowami: „Błogosławionaś ty między niewiastami, i błogosławiony owoc żywota twojego" (Łk 1, 42) — słowami, które powtarzamy w każdym Zdrowaś Maryjo.

Co głosił św. Jan Chrzciciel

Około piętnastego roku panowania cesarza Tyberiusza Jan wystąpił nad Jordanem. Św. Mateusz streszcza jego przepowiadanie w jednym wezwaniu:

W owe zaś dni przyszedł Jan Chrzciciel, każąc na pustyni judzkiej, i mówiąc: Czyńcie pokutę; albowiem przybliżyło się królestwo niebieskie. (Mt 3, 1-2)

Udzielał chrztu w Jordanie tym, którzy spowiadali się ze swoich grzechów — stąd jego przydomek Chrzciciel. Nie był to jeszcze sakrament chrztu świętego, który ustanowił Chrystus, lecz znak pokuty przygotowujący dusze na przyjście Odkupiciela.

Jakie wskazówki pozostawił św. Jan Chrzciciel słuchającym go tłumom

Ewangelia według św. Łukasza przekazuje, czego Jan wymagał od różnych stanów. Jego odpowiedzi są do dziś prostym rachunkiem sumienia:

• tłumom: „Kto ma dwie suknie niech da nie mającemu, a kto ma żywność, niech tak samo uczyni" (Łk 3, 11);
• celnikom: „Nic więcej nie czyńcie nad to, co wam postanowiono" (Łk 3, 13);
• żołnierzom: „Nikogo nie bijcie, ani nie potwarzajcie, ale na żołdzie waszym poprzestawajcie" (Łk 3, 14).

Jak św. Jan Chrzciciel nazywał faryzeuszów i saduceuszów

Wobec faryzeuszów i saduceuszów, którzy przychodzili do chrztu bez szczerego nawrócenia, Jan nie przebierał w słowach: „Plemię żmijowe! Któż wam pokazał, że unikniecie przyszłego gniewu?" (Mt 3, 7). Żądał od nich „godnych owoców pokuty", a nie powoływania się na pochodzenie od Abrahama.

Jakie świadectwo o Chrystusie dał Jan Chrzciciel

Gdy z Jerozolimy przysłano do niego kapłanów i lewitów z pytaniem, kim jest, Jan „wyznał, a nie zaparł się; i wyznał: Że nie jestem ja Chrystusem" (J 1, 20). Nazwał siebie „głosem wołającego na pustyni". Nazajutrz, widząc nadchodzącego Jezusa, dał świadectwo, które Kościół powtarza przy każdej Mszy świętej:

Nazajutrz ujrzał Jan Jezusa idącego do siebie, i rzekł: Oto Baranek Boży, oto który gładzi grzech świata. (J 1, 29)

Ochrzcił samego Pana w Jordanie i ujrzał Ducha Świętego zstępującego na Niego jak gołębica: „A ja widziałem, i dałem świadectwo, że ten jest Synem Bożym" (J 1, 34). Wskazał też Chrystusa swoim uczniom; dwaj z nich poszli za Jezusem, a jednym był św. Andrzej Apostoł. Cała duchowość Poprzednika mieści się w jego słowach: „On ma wzrastać, a ja się umniejszać" (J 3, 30).

Jakie odzienie nosił Jan Chrzciciel

Ewangelia opisuje jego wygląd dokładnie: „Sam zaś Jan miał odzienie z sierści wielbłądziej i pas skórzany około bioder swoich, pokarmem zaś jego były szarańcze i miód leśny" (Mt 3, 4). Ten surowy strój — taki sam, jaki nosił prorok Eliasz — stał się jego stałym znakiem w sztuce.

Jak zginął św. Jan Chrzciciel

Herod Antypas, tetrarcha Galilei, porzucił prawowitą żonę i żył z Herodiadą, żoną swego brata Filipa. Jan publicznie mu to wyrzucał. Herodiada nie spoczęła, dopóki nie dopięła swego. Św. Marek opowiada:

Albowiem sam Herod posłał, i pojmał był Jana, i związał go w więzieniu z powodu Herodiady, żony Filipa, brata swego, że ją był pojął. Jan bowiem mówił Herodowi: Nie godzi się tobie mieć żony brata twego. (Mk 6, 17-18)

Jan był więziony, według Józefa Flawiusza, w twierdzy Macheront nad Morzem Martwym. W dzień swoich urodzin Herod wyprawił ucztę; córka Herodiady zatańczyła przed gośćmi, a król przysiągł dać jej, o cokolwiek poprosi. Za namową matki zażądała „na misie głowy Jana Chrzciciela". Herod, związany nierozważną przysięgą — jak mówi św. Augustyn, grzechem podwójnym: lekkomyślnie złożoną i zbrodniczo dotrzymaną — posłał kata. Jan został ścięty w więzieniu, około roku 30. Uczniowie zabrali jego ciało i złożyli w grobie. Kościół czci tę śmierć jako męczeństwo za prawo Boże i świętość małżeństwa.

Sam Chrystus wydał o nim świadectwo:

Zaprawdę powiadam wam: Nie powstał między narodzonymi z niewiast większy nad Jana Chrzciciela, lecz który jest mniejszy w królestwie niebieskim, większy jest, niż on. (Mt 11, 11)

Dlaczego Jan Chrzciciel jest świętym

Uczniowie często pytają, co zrobił Jan, że został świętym. Odpowiedź Tradycji jest jasna: Bóg wybrał go na Poprzednika swego Syna, a Jan wiernie wypełnił to powołanie. Butler zauważa, że Jan był zarazem nauczycielem, dziewicą i męczennikiem, a ponadto prorokiem, i więcej niż prorokiem, bo nie zapowiadał Mesjasza z daleka, lecz wskazał Go obecnego. Żył w umartwieniu, nie szukał własnej chwały i zginął, bo nie chciał przemilczeć grzechu możnego człowieka.

Św. Jan Chrzciciel w liturgii z 1962 roku

Żaden święty poza Matką Bożą nie zajmuje w dawnej liturgii tyle miejsca co Poprzednik:

• Narodzenie św. Jana Chrzciciela, 24 czerwca — święto I klasy, poprzedzone wigilią 23 czerwca. Data, wyznaczona sześć miesięcy przed Bożym Narodzeniem, należy do najstarszych w kalendarzu. Św. Augustyn zauważał, że po narodzinach Jana dni zaczynają się skracać, a po narodzinach Chrystusa wydłużać — według słów „On ma wzrastać, a ja się umniejszać".
• Ścięcie św. Jana Chrzciciela, 29 sierpnia — święto III klasy, w czerwonych szatach męczeńskich.
• Confiteor — w spowiedzi powszechnej na początku Mszy świętej i przy spowiedzi wzywamy „świętego Jana Chrzciciela" zaraz po św. Michale Archaniele.
• Agnus Dei — trzykrotne „Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata" oraz Ecce Agnus Dei przed Komunią to słowa Jana.
• Ostatnia Ewangelia — każda Msza trydencka kończy się prologiem św. Jana: „Był człowiek posłany od Boga, któremu na imię było Jan" (J 1, 6).
• Kanon — w modlitwie Nobis quoque peccatoribus po Przeistoczeniu wymienia się Jana na czele męczenników.
• Adwent — w niedziele Adwentu Ewangelie stawiają przed nami Jana jako przewodnika przygotowania.

Imię Jana stoi także wysoko w Litanii do Wszystkich Świętych: „Święty Janie Chrzcicielu, módl się za nami" — zaraz po wezwaniach do aniołów, a przed św. Józefem i patriarchami.

Modlitwa do św. Jana Chrzciciela

Kolekta z Mszału Rzymskiego (24 czerwca)

Najpewniejszą modlitwą do Poprzednika jest ta, którą Kościół odmawia w dzień jego Narodzenia. Podajemy ją po łacinie i w polskim przekładzie dawnego mszału.

Deus, qui praesentem diem honorabilem nobis in beati Ioannis nativitate fecisti: da populis tuis spiritualium gratiam gaudiorum; et omnium fidelium mentes dirige in viam salutis aeternae. Per Dominum nostrum Iesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Boże, któryś dzień dzisiejszy uczynił nam wiekopomnym przez narodzenie świętego Jana, daj ludowi swojemu łaskę radości duchowych i umysły wszystkich wiernych skieruj na drogę zbawienia wiecznego. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Kolekta na Ścięcie św. Jana Chrzciciela (29 sierpnia)

Sancti Ioannis Baptistae Praecursoris et Martyris tui, quaesumus, Domine, veneranda festivitas: salutaris auxilii nobis praestet effectum: Qui vivis et regnas cum Deo Patre, in unitate Spiritus Sancti, Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Prosimy Cię, Panie, niechaj czcigodna uroczystość świętego Jana Chrzciciela, Twego Poprzednika i Męczennika, sprawi w nas skutek zbawiennej pomocy. Który żyjesz i królujesz z Bogiem Ojcem w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Wezwanie do św. Jana Chrzciciela

Krótkie wezwanie z Brewiarza, łatwe do odmawiania w ciągu dnia:

W. Był człowiek posłany od Boga.
O. Któremu imię było Jan.

Święty Janie Chrzcicielu, módl się za nami.

Hymn Ut queant laxis

Hymn Nieszporów z 24 czerwca, przypisywany Pawłowi Diakonowi, jest najsłynniejszym utworem ku czci Poprzednika. Z pierwszych sylab jego wersów — Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La — Gwidon z Arezzo wziął nazwy dźwięków gamy. Podajemy pierwszą zwrotkę i doksologię w polskim przekładzie Brewiarza:

Ut queant laxis resonare fibris
Mira gestorum famuli tuorum,
Solve polluti labii reatum,
Sancte Ioannes.

Abyśmy mogli pełnym głosem śpiewać
Zadziwiające wielkie czyny Twoje,
Usuń z warg naszych wszelką zmazę grzechu,
O, Święty Janie, Poprzedniku.

Chwała niech będzie Ojcu i Synowi,
Bogu przed wieki z Boga zrodzonemu,
Tobie, Duchu Święty, równy w mocy,
Boże jedyny na wiek wieków. Amen.

Noc świętojańska i ogień św. Jana

W wigilię 24 czerwca w całej Europie palono ogniska. Kościół nie zostawił tego zwyczaju pogańskim sobótkom, lecz go ochrzcił: Rituale Romanum zawiera błogosławieństwo ogniska w wigilię Narodzenia św. Jana Chrzciciela, odprawiane przez duchowieństwo poza kościołem. Kapłan prosi w nim, abyśmy „po mroku tego świata" doszli do Boga, „który jest światłością niegasnącą", a potem śpiewa się Ut queant laxis. Ogień wskazuje więc na Jana, który „nie był on światłością, ale żeby świadectwo dał o światłości" (J 1, 8). Ludowe wróżby z wianków, które w Polsce wiązano z tą nocą, nie mają nic wspólnego z czcią świętego; sens chrześcijańskiej nocy świętojańskiej to modlitwa, a nie przepowiadanie przyszłości.

Czyim patronem jest św. Jan Chrzciciel

Średniowiecze uczyniło z Jana jednego z najpopularniejszych świętych. Jest patronem:

• Zakonu Maltańskiego (joannitów), który wziął od niego nazwę;
• Florencji, a także Turynu i Genui; Kanadyjczycy francuskiego pochodzenia obchodzą 24 czerwca jako swoje święto narodowe;
• archikatedr w Warszawie i we Wrocławiu oraz bardzo wielu polskich parafii;
• kuśnierzy i garbarzy — ze względu na odzienie ze skóry i sierści;
• pokutujących i nawracających się, bo jego pierwszym słowem było wezwanie do pokuty.

Wybierają go za patrona chrzestnego wszyscy Janowie; imieniny Jana obchodzi się zarówno 24 czerwca, jak i 29 sierpnia.

Atrybuty św. Jana Chrzciciela w sztuce

Na obrazach i ikonach rozpoznamy go po kilku stałych znakach:

• baranek, często z chorągiewką, i wstęga z napisem Ecce Agnus Dei;
• krzyż z trzciny, smukły i wysoki;
• odzienie z sierści wielbłądziej i skórzany pas;
• muszla lub misa z wodą — znak chrztu w Jordanie;
• głowa na misie — w przedstawieniach męczeństwa.

Ikony wschodnie przedstawiają go ze skrzydłami, jako „anioła", czyli posłańca, według słów Malachiasza przytoczonych przez Chrystusa: „Oto ja posyłam Anioła mego przed obliczem twoim" (Mt 11, 10). W malarstwie zachodnim najsłynniejsze są „Św. Jan Chrzciciel" Leonarda da Vinci (Luwr), wskazujący palcem ku górze, czyli ku Temu, który miał przyjść, oraz młodzieńczy Jan pędzla Caravaggia w Galerii Borghese w Rzymie.

Często zadawane pytania

Kim jest Jan Chrzciciel?

To syn kapłana Zachariasza i św. Elżbiety, krewny Pana Jezusa, ostatni prorok Starego Przymierza i Poprzednik Chrystusa. Wzywał do pokuty, chrzcił w Jordanie, ochrzcił samego Pana i wskazał Go jako Baranka Bożego. Zginął ścięty z rozkazu Heroda Antypasa.

Jak zginął św. Jan Chrzciciel?

Został ścięty mieczem w więzieniu, w twierdzy Macheront, na żądanie córki Herodiady, którą namówiła matka. Herod obiecał dziewczęciu pod przysięgą spełnić każdą prośbę, a ona zażądała głowy Jana na misie (Mk 6, 17-29).

Kiedy jest święto św. Jana Chrzciciela?

Dwa razy w roku: 24 czerwca Kościół obchodzi jego Narodzenie (święto I klasy w kalendarzu z 1962 roku), a 29 sierpnia jego Ścięcie (święto III klasy). Narodzenie przypada dokładnie sześć miesięcy przed Bożym Narodzeniem, bo Jan był o pół roku starszy od Pana Jezusa.

Czyim patronem jest św. Jan Chrzciciel?

Jest patronem Zakonu Maltańskiego, Florencji, archikatedr warszawskiej i wrocławskiej, kuśnierzy oraz wszystkich, którzy czynią pokutę i nawracają się. W Polsce jest patronem bardzo wielu parafii.

Jakie są atrybuty św. Jana Chrzciciela?

Baranek, krzyż z trzciny z wstęgą Ecce Agnus Dei, odzienie z sierści wielbłądziej ze skórzanym pasem, muszla lub misa z wodą chrzcielną, a w scenach męczeństwa głowa na misie.

Czy św. Jan Chrzciciel i św. Jan Chrzciciel de la Salle to ta sama osoba?

Nie. Św. Jan Chrzciciel de la Salle (zm. 1719, kanonizowany w 1900 roku) to francuski kapłan, założyciel Braci Szkół Chrześcijańskich i patron nauczycieli, którego święto (III klasy) przypada w kalendarzu z 1962 roku 15 maja. Otrzymał imię na cześć Poprzednika, ale żył siedemnaście wieków później.

Dlaczego Kościół obchodzi urodziny św. Jana, a nie tylko dzień jego śmierci?

Zwykle święto świętego przypada w dzień jego śmierci, czyli narodzin dla nieba. Jan stanowi wyjątek, bo — jak uczy św. Augustyn — został uświęcony już w łonie matki, gdy Maryja przyniosła do Elżbiety Chrystusa, i przyszedł na świat bez grzechu pierworodnego.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Łukasza 1 i 3; Mateusza 3, 11; Marka 6; Jana 1 i 3); Mszał Rzymski (kolekty z 24 czerwca i 29 sierpnia); Brewiarz Rzymski (hymn Ut queant laxis, wersety Nieszporów); Rituale Romanum (błogosławieństwo ogniska w wigilię Narodzenia św. Jana Chrzciciela); Butler's Lives of the Saints (24 czerwca i 29 sierpnia).