Symbol Atanazjański: pełny tekst polski i łaciński

Symbol Atanazjański, od pierwszych łacińskich słów zwany Quicumque vult („Ktokolwiek pragnie”), jest najdokładniejszym z trzech wielkich wyznań wiary Kościoła łacińskiego, obok Składu Apostolskiego i Credo nicejsko-konstantynopolitańskiego. W czterdziestu krótkich zdaniach wykłada naukę o Trójcy Przenajświętszej i o Wcieleniu Syna Bożego tak precyzyjnie, że przez wieki służył za miarę prawowierności. Poniżej podajemy jego pełny tekst po polsku i po łacinie, historię, miejsce w Brewiarzu z 1962 roku i wyjaśnienie zdań, które dziś brzmią najsurowiej.

Symbol Atanazjański — tekst polski

Ktokolwiek pragnie być zbawiony, przede wszystkim potrzeba, aby wyznawał katolicką wiarę:
której jeśliby kto nie zachował całej i nienaruszonej, bez wątpienia zginie na wieki.
Wiara zaś katolicka ta jest: abyśmy czcili jednego Boga w Trójcy, a Trójcę w jedności,
nie mieszając Osób ani nie rozdzielając istoty.
Inna jest bowiem Osoba Ojca, inna Syna, inna Ducha Świętego:
lecz Ojca i Syna, i Ducha Świętego jedno jest Bóstwo, równa chwała, współwieczny majestat.
Jaki Ojciec, taki Syn, taki Duch Święty.
Niestworzony Ojciec, niestworzony Syn, niestworzony Duch Święty.
Niezmierzony Ojciec, niezmierzony Syn, niezmierzony Duch Święty.
Wieczny Ojciec, wieczny Syn, wieczny Duch Święty.
A jednak nie trzej wieczni, lecz jeden wieczny.
Jak też nie trzej niestworzeni ani trzej niezmierzeni, lecz jeden niestworzony i jeden niezmierzony.
Podobnie wszechmogący Ojciec, wszechmogący Syn, wszechmogący Duch Święty.
A jednak nie trzej wszechmogący, lecz jeden wszechmogący.
Tak Ojciec jest Bogiem, Syn jest Bogiem, Duch Święty jest Bogiem.
A jednak nie trzej bogowie, lecz jeden jest Bóg.
Tak Ojciec jest Panem, Syn jest Panem, Duch Święty jest Panem.
A jednak nie trzej panowie, lecz jeden jest Pan.
Ponieważ bowiem, jak prawda chrześcijańska każe nam wyznawać każdą Osobę z osobna Bogiem i Panem, tak religia katolicka zabrania nam mówić o trzech bogach lub panach.
Ojciec przez nikogo nie jest uczyniony: ani stworzony, ani zrodzony.
Syn jest z samego Ojca: nie uczyniony ani stworzony, lecz zrodzony.
Duch Święty jest z Ojca i Syna: nie uczyniony ani stworzony, ani zrodzony, lecz pochodzący.
Jeden więc Ojciec, nie trzej ojcowie; jeden Syn, nie trzej synowie; jeden Duch Święty, nie trzej duchowie święci.
A w tej Trójcy nic nie jest wcześniejsze ani późniejsze, nic większe ani mniejsze: lecz wszystkie trzy Osoby są sobie współwieczne i współrówne.
Tak iż we wszystkim, jak już wyżej powiedziano, należy czcić i jedność w Trójcy, i Trójcę w jedności.
Kto więc chce być zbawiony, tak niech myśli o Trójcy.
Lecz konieczne jest do wiecznego zbawienia, aby wiernie wierzył także we Wcielenie Pana naszego Jezusa Chrystusa.
Prawdziwa zatem wiara jest, abyśmy wierzyli i wyznawali, że Pan nasz Jezus Chrystus, Syn Boży, jest Bogiem i człowiekiem.
Bogiem jest, z istoty Ojca przed wiekami zrodzony; i człowiekiem jest, z istoty matki w czasie narodzony.
Doskonały Bóg, doskonały człowiek: z duszy rozumnej i ludzkiego ciała istniejący.
Równy Ojcu według Bóstwa: mniejszy od Ojca według człowieczeństwa.
Który, choć jest Bogiem i człowiekiem, nie jest jednak dwoma, lecz jednym Chrystusem.
Jednym zaś nie przez przemianę Bóstwa w ciało, lecz przez przyjęcie człowieczeństwa w Boga.
Całkowicie jednym, nie przez zmieszanie istoty, lecz przez jedność Osoby.
Albowiem jak dusza rozumna i ciało są jednym człowiekiem, tak Bóg i człowiek są jednym Chrystusem.
Który cierpiał dla naszego zbawienia: zstąpił do piekieł: trzeciego dnia zmartwychwstał.
Wstąpił do nieba, siedzi po prawicy Boga Ojca wszechmogącego: stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych.
Na Jego przyjście wszyscy ludzie mają powstać ze swoimi ciałami: i zdadzą sprawę z własnych uczynków.
A ci, którzy dobrze czynili, pójdą na życie wieczne; ci zaś, którzy źle, na ogień wieczny.
Ta jest wiara katolicka: jeśli jej kto wiernie i mocno nie uwierzy, nie będzie mógł być zbawiony.

Symbolum Quicumque — tekst łaciński

Quicumque vult salvus esse, ante omnia opus est, ut teneat catholicam fidem:
Quam nisi quisque integram inviolatamque servaverit, absque dubio in aeternum peribit.
Fides autem catholica haec est: ut unum Deum in Trinitate, et Trinitatem in unitate veneremur.
Neque confundentes personas, neque substantiam separantes.
Alia est enim persona Patris, alia Filii, alia Spiritus Sancti:
Sed Patris, et Filii, et Spiritus Sancti una est divinitas, aequalis gloria, coaeterna maiestas.
Qualis Pater, talis Filius, talis Spiritus Sanctus.
Increatus Pater, increatus Filius, increatus Spiritus Sanctus.
Immensus Pater, immensus Filius, immensus Spiritus Sanctus.
Aeternus Pater, aeternus Filius, aeternus Spiritus Sanctus.
Et tamen non tres aeterni, sed unus aeternus.
Sicut non tres increati, nec tres immensi, sed unus increatus, et unus immensus.
Similiter omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus Sanctus.
Et tamen non tres omnipotentes, sed unus omnipotens.
Ita Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus Sanctus.
Et tamen non tres Dii, sed unus est Deus.
Ita Dominus Pater, Dominus Filius, Dominus Spiritus Sanctus.
Et tamen non tres Domini, sed unus est Dominus.
Quia, sicut singillatim unamquamque personam Deum ac Dominum confiteri christiana veritate compellimur: ita tres Deos aut Dominos dicere catholica religione prohibemur.
Pater a nullo est factus: nec creatus, nec genitus.
Filius a Patre solo est: non factus, nec creatus, sed genitus.
Spiritus Sanctus a Patre et Filio: non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens.
Unus ergo Pater, non tres Patres: unus Filius, non tres Filii: unus Spiritus Sanctus, non tres Spiritus Sancti.
Et in hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil maius aut minus: sed totae tres personae coaeternae sibi sunt et coaequales.
Ita ut per omnia, sicut iam supra dictum est, et unitas in Trinitate, et Trinitas in unitate veneranda sit.
Qui vult ergo salvus esse, ita de Trinitate sentiat.
Sed necessarium est ad aeternam salutem, ut Incarnationem quoque Domini nostri Iesu Christi fideliter credat.
Est ergo fides recta, ut credamus et confiteamur, quia Dominus noster Iesus Christus, Dei Filius, Deus et homo est.
Deus est ex substantia Patris ante saecula genitus: et homo est ex substantia matris in saeculo natus.
Perfectus Deus, perfectus homo: ex anima rationali et humana carne subsistens.
Aequalis Patri secundum divinitatem: minor Patre secundum humanitatem.
Qui, licet Deus sit et homo, non duo tamen, sed unus est Christus.
Unus autem non conversione divinitatis in carnem, sed assumptione humanitatis in Deum.
Unus omnino, non confusione substantiae, sed unitate personae.
Nam sicut anima rationalis et caro unus est homo: ita Deus et homo unus est Christus.
Qui passus est pro salute nostra: descendit ad inferos: tertia die resurrexit a mortuis.
Ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis: inde venturus est iudicare vivos et mortuos.
Ad cuius adventum omnes homines resurgere habent cum corporibus suis: et reddituri sunt de factis propriis rationem.
Et qui bona egerunt, ibunt in vitam aeternam: qui vero mala, in ignem aeternum.
Haec est fides catholica, quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit.

W Brewiarzu po tekście symbolu następuje Gloria Patri, czyli Chwała Ojcu, jak po każdym psalmie.

Budowa Symbolu: Trójca i Wcielenie

Symbol ma dwie części, zamknięte jednakowym zdaniem o konieczności wiary dla zbawienia.

Część pierwsza (zdania 3–26) — tajemnica Trójcy. Cała nauka mieści się w jednej formule: czcimy „jednego Boga w Trójcy, a Trójcę w jedności, nie mieszając Osób ani nie rozdzielając istoty”. Dwa błędy są tu odrzucone jednym ruchem. Kto miesza Osoby, twierdzi jak Sabeliusz, że Ojciec, Syn i Duch to tylko trzy imiona albo trzy sposoby działania jednego Boga. Kto rozdziela istotę, mówi jak Ariusz, że Syn jest stworzeniem, niższym od Ojca. Symbol odpowiada wyliczanką przymiotów: niestworzony, niezmierzony, wieczny, wszechmogący, Bóg, Pan — każdy z nich przysługuje każdej Osobie, a jednak „nie trzej bogowie, lecz jeden jest Bóg”. Osoby różnią się wyłącznie pochodzeniem: Ojciec nie pochodzi od nikogo, Syn jest zrodzony z Ojca, Duch Święty pochodzi od Ojca i Syna. Tę samą prawdę opisujemy szerzej w artykule o Trójcy Świętej.

Część druga (zdania 27–39) — tajemnica Wcielenia. Jezus Chrystus jest „doskonałym Bogiem, doskonałym człowiekiem”: ma Bóstwo z istoty Ojca i człowieczeństwo z istoty Matki, z duszą rozumną i ciałem. Jest jednak „jednym Chrystusem”, jedną Osobą Boską w dwóch naturach. Zdania „nie przez przemianę Bóstwa w ciało, lecz przez przyjęcie człowieczeństwa w Boga” i „nie przez zmieszanie istoty, lecz przez jedność Osoby” streszczają to, co sobory w Efezie (431) i Chalcedonie (451) orzekły przeciw Nestoriuszowi i Eutychesowi. Dalej symbol idzie za Składem Apostolskim: męka, zstąpienie do piekieł, zmartwychwstanie, wniebowstąpienie, sąd.

Filioque. Zdanie „Duch Święty jest z Ojca i Syna” zawiera łacińską naukę o pochodzeniu Ducha Świętego od Ojca i Syna jako od jednej zasady, tę samą, którą śpiewamy w Tantum ergo: Procedenti ab utroque, „Pochodzącemu od Obu”. Pełny tekst tego hymnu i jego znaczenie podajemy przy Tantum ergo.

Kto napisał Symbol Atanazjański

Tradycja przypisała ten symbol św. Atanazemu Wielkiemu (ok. 297–373), biskupowi Aleksandrii, którego Kościół czci 2 maja. Atanazy był za życia uosobieniem walki z arianizmem: jako młody diakon uczestniczył w soborze nicejskim (325), przez czterdzieści pięć lat biskupstwa pięć razy szedł na wygnanie i nie ustąpił ani o krok w wyznaniu, że Syn jest „współistotny” Ojcu. Dlatego wyznanie wiary tak bezkompromisowe w sprawie Trójcy nazwano jego imieniem.

Sam tekst nie wyszedł jednak spod jego pióra. Atanazy pisał po grecku, a Quicumque powstał po łacinie, na Zachodzie, i zna już spory o Wcielenie z V wieku, rozstrzygnięte po jego śmierci. Badacze umieszczają powstanie symbolu w południowej Galii, pod koniec V albo na początku VI wieku; najstarszym pewnym świadkiem jest zbiór kazań św. Cezarego z Arles († 542), który otwiera się tym tekstem. Nazwa „wiara św. Atanazego” pojawia się w dokumentach synodalnych od VII wieku. Kościół nigdy nie uzależniał wartości symbolu od jego autorstwa: przyjął go, bo wiernie wyraża wiarę, której bronił Atanazy.

Symbol Atanazjański w Brewiarzu

Przez ponad tysiąc lat Quicumque był modlitwą liturgiczną, odmawianą w Prymie, pierwszej z godzin dziennych Oficjum Bożego, zaraz po psalmach. Według rubryk sprzed 1960 roku odmawiano go w Prymie w niedziele po Objawieniu i po Zesłaniu Ducha Świętego, gdy sprawowano oficjum niedzielne, oraz w niedzielę Trójcy Przenajświętszej.

Kodeks rubryk z 1960 roku, obowiązujący w Brewiarzu z 1962 roku, ograniczył go do jednego dnia: Symbol Atanazjański odmawia się w Prymie w niedzielę Trójcy Przenajświętszej, pierwszą niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego. To właściwe miejsce: w święto samej tajemnicy Kościół wyznaje ją słowami, które opisują ją najpełniej. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, by odmawiać go prywatnie częściej, na przykład w niedziele, jak czyniono przez wieki.

Jak rozumieć surowe zdania o zbawieniu

Symbol zaczyna i kończy się zdaniami, które wielu współczesnych czytelników zatrzymują: kto nie zachowa wiary katolickiej „całej i nienaruszonej, bez wątpienia zginie na wieki”. Nie są to przesadne słowa pobożnego autora. Wyrażają naukę samego Pana: „Kto uwierzy i ochrzci się, będzie zbawiony; a kto nie uwierzy, będzie potępiony” (Mk 16, 16, w przekładzie ks. Wujka).

Kościół zawsze czytał je razem z dwiema innymi prawdami. Po pierwsze, symbol mówi o wierze, którą trzeba zachować i której trzeba wiernie i mocno uwierzyć. Chodzi o człowieka, który poznał prawdę objawioną i świadomie ją odrzuca albo okalecza. Po drugie, Bóg nie sądzi nikogo za to, czego ten nie mógł poznać bez własnej winy. Katechizm św. Piusa X uczy, że poza Kościołem nikt nie może być zbawiony, ale zaraz dodaje, że kto bez własnej winy pozostaje poza nim, a żyje uczciwie i jest gotów spełnić wolę Bożą, gdy ją pozna, nie jest potępiony za samo to, że do Kościoła widzialnie nie należy. Surowość symbolu jest więc surowością prawdy, a nie wyrokiem wydanym na niewiedzących.

Zdanie o sądzie — „ci, którzy dobrze czynili, pójdą na życie wieczne; ci zaś, którzy źle, na ogień wieczny” — powtarza dosłownie słowa Chrystusa z Ewangelii o Sądzie Ostatecznym (Mt 25, 46). Mówimy o tym więcej w artykułach o piekle i o zbawieniu jako celu życia człowieka.

Symbol Atanazjański poza Kościołem katolickim

W wyszukiwarkach pojawia się czasem pytanie o Symbol Atanazjański w „Kościele reformowanym”. Odpowiedź jest prosta: protestanckie wyznania, które powstały w XVI wieku, zachowały w swoich księgach wyznaniowych trzy dawne symbole Kościoła zachodniego, w tym Quicumque. Luteranie umieścili go w Księdze zgody, anglikanie w Book of Common Prayer. Tekst jest ten sam, ale symbol należy do Kościoła, który go ułożył i przez wieki śpiewał w Oficjum. Kościoły wschodnie nie używają go w liturgii, głównie z powodu zdania o pochodzeniu Ducha Świętego od Ojca i Syna.

Zaprzeczanie Bóstwu Syna i osobowości Ducha Świętego nie zniknęło razem z arianizmem. Kto spotyka się z nim dziś, na przykład w rozmowie z członkami Strażnicy, znajdzie w Symbolu najkrótszą katolicką odpowiedź; porównanie obu nauk przedstawiamy w artykule Świadkowie Jehowy a wiara katolicka.

Często zadawane pytania

Czym jest Symbol Atanazjański?

To jedno z trzech wielkich wyznań wiary Kościoła łacińskiego, zwane od pierwszych słów Quicumque vult. Wykłada w sposób szczegółowy naukę o Trójcy Przenajświętszej i o Wcieleniu Syna Bożego.

Czy Symbol Atanazjański napisał św. Atanazy?

Nie. Nosi jego imię, bo wyraża wiarę, której Atanazy bronił przeciw arianom, ale powstał po łacinie, w Galii, pod koniec V albo na początku VI wieku, długo po śmierci Atanazego w 373 roku.

Kiedy odmawia się Symbol Atanazjański?

W Brewiarzu z 1962 roku odmawia się go w Prymie w niedzielę Trójcy Przenajświętszej. Przed reformą rubryk z 1960 roku odmawiano go także w wiele zwykłych niedziel. Prywatnie można go odmawiać zawsze.

Czym Symbol Atanazjański różni się od Składu Apostolskiego?

Skład Apostolski krótko wylicza prawdy wiary. Symbol Atanazjański je wyjaśnia: dokładnie mówi, w jaki sposób Bóg jest jeden w trzech Osobach i w jaki sposób Chrystus jest jednocześnie Bogiem i człowiekiem, odrzucając po kolei dawne herezje.

Ile zdań ma Symbol Atanazjański?

Zwykle dzieli się go na czterdzieści zdań, czasem na czterdzieści cztery wersety, zależnie od wydania. Treść jest ta sama.

Czy Symbol Atanazjański jest dogmatem?

Kościół od wieków uznaje go za wierne wyrażenie wiary katolickiej i używał go w liturgii. Jego nauka o Trójcy i o Wcieleniu to dogmaty określone przez sobory w Nicei, Konstantynopolu, Efezie i Chalcedonie.

Gdzie znaleźć Symbol Atanazjański po łacinie?

W Breviarium Romanum, w Prymie niedzieli Trójcy Przenajświętszej. Pełny tekst łaciński podajemy wyżej, obok przekładu polskiego.

W aplikacji Iter Fidei znajdziesz Symbol Atanazjański po łacinie i po polsku, z nagraniem łacińskim, a także pełny Brewiarz i mszał z 1962 roku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Tekst łaciński: Symbolum Quicumque, Breviarium Romanum (1962), Prima niedzieli Trójcy Przenajświętszej; Rubricae generales Breviarii et Missalis Romani (1960). Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mk 16, 16; Mt 25, 46). Katechizm św. Piusa X. Butler, Lives of the Saints, 2 maja (św. Atanazy).