Tantum ergo: tekst łaciński i Przed tak wielkim Sakramentem

Tantum ergo Sacramentum to dwie ostatnie zwrotki hymnu Pange lingua, ułożonego przez świętego Tomasza z Akwinu na nowe święto Bożego Ciała w 1264 roku. Kościół śpiewa je przed udzieleniem błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem, a w Polsce zna je każdy jako pieśń „Przed tak wielkim Sakramentem”. Poniżej podajemy pełny tekst łaciński, śpiewaną wersję polską, przekład dosłowny, werset i modlitwę, cały hymn Pange lingua oraz znaczenie każdego wersu.

Tantum ergo — tekst łaciński

Tantum ergo Sacramentum
Veneremur cernui:
Et antiquum documentum
Novo cedat ritui:
Praestet fides supplementum
Sensuum defectui.

Genitori, Genitoque
Laus et iubilatio,
Salus, honor, virtus quoque
Sit et benedictio:
Procedenti ab utroque
Compar sit laudatio.
Amen.

Przed tak wielkim Sakramentem — tekst polski śpiewany

Tak brzmi wersja, którą śpiewa się dziś w polskich kościołach na melodię łacińskiego hymnu albo na dawną melodię śląską:

Przed tak wielkim Sakramentem
upadajmy wszyscy wraz,
niech przed Nowym Testamentem
starych praw ustąpi czas.
Co dla zmysłów niepojęte,
niech dopełni wiara w nas.

Bogu Ojcu i Synowi
hołd po wszystkie nieśmy dni,
niech podaje wiek wiekowi
hymn tryumfu, dzięki, czci,
a równemu Im Duchowi
niechaj wieczna chwała brzmi.
Amen.

Starsze śpiewniki przekazują inny, dawny przekład tej samej pieśni. W Śpiewniku kościelnym z 1838 roku śpiewano ją „przy schowaniu Najświętszego Sakramentu” tymi słowami:

Przed tak wielkim Sakramentem
upadajmy na twarzy;
niech ustąpią z Testamentem
Nowym sprawom już starzy;
wiara będzie suplementem,
co się zmysłom nie zdarzy.

Ojciec z Synem niech to sprawi,
by Mu dzięka zabrzmiała;
niech Duch Święty błogosławi,
by się Jego moc stała;
niech nas nasza wiara stawi,
gdzie jest wieczna cześć, chwała. Amen.

Przekład dosłowny Tantum ergo

Wersja śpiewana musi zachować rytm i rym, więc nie oddaje łaciny słowo w słowo. Przekład dosłowny, który podajemy w aplikacji obok łaciny, pozwala zrozumieć każdy wers:

Przed tak wielkim Sakramentem
upadajmy na twarze;
niech dawne prawa
ustąpią nowemu obrządkowi;
niech wiara uzupełni
niedostatek zmysłów.

Rodzicowi i Zrodzonemu
chwała i radosne wesele,
zbawienie, cześć, moc również
i błogosławieństwo;
Pochodzącemu od Obu
niech będzie równa chwała.
Amen.

Werset i modlitwa po Tantum ergo

Po hymnie kapłan śpiewa werset i modlitwę o Najświętszym Sakramencie, a dopiero potem błogosławi lud monstrancją. W okresie wielkanocnym i w oktawie Bożego Ciała do wersetu i odpowiedzi dodaje się Alleluja.

W. Panem de caelo praestitisti eis.
O. Omne delectamentum in se habentem.

Oremus. Deus, qui nobis sub Sacramento mirabili passionis tuae memoriam reliquisti: tribue, quaesumus, ita nos Corporis et Sanguinis tui sacra mysteria venerari, ut redemptionis tuae fructum in nobis iugiter sentiamus. Qui vivis et regnas in saecula saeculorum. Amen.

W. Chleb z nieba dałeś im.
O. Który wszelką słodycz w sobie zawiera.

Módlmy się. Boże, któryś nam w przedziwnym Sakramencie pamiątkę męki Twojej zostawił, daj nam, prosimy, tak czcić święte tajemnice Ciała i Krwi Twojej, abyśmy owoc odkupienia Twego ustawicznie w sobie odczuwali. Który żyjesz i królujesz na wieki wieków. Amen.

Werset pochodzi z Księgi Mądrości, która mówi o mannie: Bóg dał ludowi „z nieba bez pracy chleb gotowy, mający w sobie wszystkie rozkosze i słodkość wszelakiego smaku” (Mdr 16, 20, w przekładzie ks. Wujka). Manna była figurą; Eucharystia jest rzeczywistością, którą ta figura zapowiadała.

Tantum ergo — znaczenie każdego wersu

„Tantum ergo Sacramentum veneremur cernui” — „Tak wielki zatem Sakrament czcijmy, padając na twarz”. Słowo ergo („zatem”) łączy tę zwrotkę z poprzednimi strofami Pange lingua, które opowiadały o Ostatniej Wieczerzy. Skoro Chrystus dał nam samego siebie, odpowiedzią może być tylko adoracja. Dlatego przy słowach veneremur cernui wierni, klęcząc, głęboko się pochylają.

„Et antiquum documentum novo cedat ritui” — „niech dawne pouczenie ustąpi nowemu obrzędowi”. Chodzi o ofiary i figury Starego Przymierza, przede wszystkim o baranka paschalnego i mannę. Spełniły swoje zadanie, zapowiadając prawdziwą Ofiarę, i ustępują jej miejsca.

„Praestet fides supplementum sensuum defectui” — „niech wiara uzupełni niedostatek zmysłów”. To samo sedno nauki o przeistoczeniu, które św. Tomasz wyłożył w Sumie teologicznej: wzrok, dotyk i smak widzą chleb, a pod jego postacią jest prawdziwie, rzeczywiście i istotnie Ciało Chrystusa. Zmysły nie kłamią, bo przypadłości chleba naprawdę pozostają, ale nie sięgają tego, co się pod nimi kryje. Tę samą myśl Tomasz rozwija w Adoro te devote: „wzrok, dotyk, smak mylą się w Tobie, lecz tylko słuchowi można bezpiecznie zawierzyć”.

„Genitori, Genitoque…” — druga zwrotka jest doksologią, czyli uwielbieniem Trójcy Przenajświętszej: Rodzicielowi (Ojcu), Zrodzonemu (Synowi) i „Procedenti ab utroque” — Pochodzącemu od Obu, czyli Duchowi Świętemu, który pochodzi od Ojca i Syna. Ta jedna linijka streszcza wyznanie wiary Kościoła łacińskiego, które na pamięć wyłożył też Symbol Atanazjański.

Pange lingua — cały hymn św. Tomasza

Tantum ergo jest zakończeniem dłuższego hymnu. Oto pierwsze cztery zwrotki Pange lingua gloriosi, po łacinie i w przekładzie dosłownym; po nich następują dwie zwrotki podane wyżej. W polskich kościołach cały hymn śpiewa się jako pieśń „Sław, języku, tajemnicę”, zwłaszcza w procesji Bożego Ciała i w Wielki Czwartek.

Pange, lingua, gloriosi
Corporis mysterium,
Sanguinisque pretiosi,
Quem in mundi pretium
Fructus ventris generosi
Rex effudit gentium.

Nobis datus, nobis natus
Ex intacta Virgine,
Et in mundo conversatus,
Sparso verbi semine,
Sui moras incolatus
Miro clausit ordine.

In supremae nocte coenae
Recumbens cum fratribus,
Observata lege plene
Cibis in legalibus,
Cibum turbae duodenae
Se dat suis manibus.

Verbum caro, panem verum
Verbo carnem efficit:
Fitque sanguis Christi merum,
Et si sensus deficit,
Ad firmandum cor sincerum
Sola fides sufficit.

Sław, języku,
tajemnicę chwalebnego Ciała
i Krwi przenajdroższej,
którą jako okup świata
wylał Król narodów,
owoc szlachetnego żywota.

Nam dany, nam zrodzony
z nietkniętej Dziewicy,
i przebywający na świecie,
rozsiewał ziarno słowa,
a kres swego ziemskiego bytowania
przedziwnym zamknął porządkiem.

W noc ostatniej Wieczerzy,
spoczywając z braćmi,
po całkowitym dopełnieniu Prawa
co do pokarmów przepisanych,
gronu Dwunastu jako pokarm
siebie własnymi rękami daje.

Słowo Wcielone, prawdziwy chleb
słowem w ciało zamienia;
a wino czyste staje się Krwią Chrystusa;
a choćby zmysły były bezsilne,
dla umocnienia szczerego serca
sama wiara wystarczy.

Skąd pochodzi Tantum ergo

W 1264 roku papież Urban IV bullą Transiturus ustanowił dla całego Kościoła święto Najświętszego Ciała Chrystusa. Tradycja, za którą idą dawni biografowie, przypisuje św. Tomaszowi z Akwinu ułożenie całego oficjum i Mszy tego dnia. Z tego oficjum pochodzą trzy hymny Brewiarza: Pange lingua (Nieszpory), Sacris solemniis (Jutrznia) i Verbum supernum prodiens (Laudes), a także sekwencja mszalna Lauda Sion. Każdy z hymnów kończy się dwiema zwrotkami, które żyją potem własnym życiem: z Verbum supernum pochodzi O salutaris Hostia, z Pange lingua — Tantum ergo.

Tomasz, którego Kościół nazywa Doktorem Anielskim, pisał o Eucharystii jak teolog i modlił się o niej jak dziecko. Więcej o jego życiu i o modlitwach, które sam odmawiał przed Mszą i po Komunii, zebraliśmy w artykule o modlitwach św. Tomasza z Akwinu.

Kiedy śpiewa się Tantum ergo

Przy błogosławieństwie Najświętszym Sakramentem. To najczęstsze miejsce tego hymnu. Na zakończenie wystawienia, nabożeństwa czy godziny świętej kapłan okadza Najświętszy Sakrament przy drugiej zwrotce, Genitori, śpiewa werset i modlitwę, a potem w ciszy kreśli monstrancją znak krzyża nad ludem.

W Wielki Czwartek. Po Mszy Wieczerzy Pańskiej Najświętszy Sakrament przenosi się w procesji do ołtarza przechowania przy śpiewie Pange lingua; dwie ostatnie zwrotki śpiewa się, gdy Sakrament zostaje złożony. Opisujemy ten obrzęd przy Wielkim Czwartku.

W uroczystość Bożego Ciała. Cały hymn towarzyszy procesji, a Tantum ergo rozbrzmiewa przy każdym ołtarzu przed błogosławieństwem. Zob. Boże Ciało i jego obrzędy w tradycji polskiej.

Odpusty za Tantum ergo

Dawny zbiór modlitw odpustowych, Raccolta, nadawał odpust pięciu lat każdemu, kto pobożnie odmówi Tantum ergo razem z wersetem i modlitwą, a odpust zupełny raz w miesiącu na zwykłych warunkach temu, kto codziennie odmawia cały hymn Pange lingua. Polskie modlitewniki podają dziś inne nadanie: odpust zupełny za pobożne odśpiewanie tej pieśni w Wielki Czwartek i w Boże Ciało. Pochodzi ono z Enchiridion Indulgentiarum z 1968 roku, a więc z porządku odpustów ustalonego już po soborze.

Często zadawane pytania

Co znaczy „Tantum ergo”?

Dosłownie: „tak wielki zatem”. Pełne pierwsze zdanie, Tantum ergo Sacramentum veneremur cernui, znaczy „tak wielki zatem Sakrament czcijmy, padając na twarz”. Polski tytuł „Przed tak wielkim Sakramentem” oddaje ten sam sens.

Kto napisał Tantum ergo?

Św. Tomasz z Akwinu, dominikanin i Doktor Kościoła, jako zakończenie hymnu Pange lingua na święto Bożego Ciała, ustanowione w 1264 roku. Polskie przekłady śpiewane powstały znacznie później i są anonimowe.

Czy Tantum ergo to hymn do Ducha Świętego?

Nie. To hymn eucharystyczny, skierowany do Chrystusa obecnego w Najświętszym Sakramencie. Druga zwrotka wychwala całą Trójcę Przenajświętszą i wspomina Ducha Świętego jako „Pochodzącego od Obu”, stąd być może to pomieszanie. Hymnem do Ducha Świętego jest Veni Creator.

Czym różni się Tantum ergo od Pange lingua?

Pange lingua to cały hymn złożony z sześciu zwrotek. Tantum ergo to jego dwie ostatnie zwrotki, które śpiewa się osobno przy błogosławieństwie Najświętszym Sakramentem.

Dlaczego przy Tantum ergo się klęka?

Bo sam tekst do tego wzywa: veneremur cernui, czcijmy, padając na twarz. Przed Najświętszym Sakramentem wystawionym w monstrancji klęka się na oba kolana, a przy słowach veneremur cernui pochyla się głowę.

Czy Tantum ergo można odmawiać prywatnie?

Tak. Można go odmówić przed tabernakulum, w czasie nawiedzenia Najświętszego Sakramentu albo jako dziękczynienie po Komunii Świętej. Po hymnie dobrze jest dodać werset i modlitwę Boże, któryś nam w przedziwnym Sakramencie.

Gdzie znaleźć nuty Tantum ergo?

Hymn ma melodię gregoriańską i wiele opracowań wielogłosowych, a pieśń „Przed tak wielkim Sakramentem” jest w każdym polskim śpiewniku kościelnym. W aplikacji Iter Fidei znajdziesz zapis nutowy i nagranie śpiewu gregoriańskiego.

W aplikacji Iter Fidei masz Tantum ergo, Pange lingua i Adoro te devote po łacinie i po polsku, z nutami i nagraniem chorału, a także mszał i Brewiarz z 1962 roku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Tekst łaciński: hymn Pange lingua św. Tomasza z Akwinu z oficjum Bożego Ciała, Breviarium Romanum (1962); werset i modlitwa: Rituale Romanum, błogosławieństwo Najświętszym Sakramentem. Przekład dawny: Śpiewnik kościelny (1838). Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mdr 16, 20). Bulla Urbana IV Transiturus (1264). Odpusty: Raccolta.