Modlitwa św. Tomasza z Akwinu: przed nauką, Mszą i Komunią

Święty Tomasz z Akwinu, Doktor Anielski, zostawił Kościołowi nie tylko Sumę teologiczną, ale też kilka modlitw, które od siedmiu wieków odmawiają studenci, kapłani i zwykli wierni. Najbardziej znane to modlitwa przed nauką („Stwórco niewysłowiony”), codzienna modlitwa o uświęcenie życia, którą odmawiał przed krzyżem, oraz dwie modlitwy eucharystyczne: przed Mszą i po Komunii, umieszczone w Mszale Rzymskim. Podajemy je wszystkie po polsku i po łacinie, wraz z Adoro te devote, modlitwą do samego świętego i wyjaśnieniem, które teksty krążą pod jego imieniem bezpodstawnie.

Modlitwa przed nauką (Ante studium) — o dar mądrości

To modlitwa, którą tradycja wiąże z codzienną pracą Tomasza: odmawiał ją przed wykładem, pisaniem i nauką. Dziś polecają ją wszystkim uczniom i studentom, zwłaszcza przed egzaminem. W Polsce bywa nazywana „modlitwą o dar mądrości”.

Stwórco niewysłowiony, któryś ze skarbów swej mądrości ustanowił trzy hierarchie Aniołów i w cudowny sposób umieścił je nad niebem empirejskim, a cały świat najpiękniej urządził:

Ty, który zwan jesteś prawdziwym źródłem światła i mądrości oraz przyczyną wszystkiego, racz wlać w ciemność mojego umysłu promyczek Twej światłości, aby usunął podwójną ciemność, w której się narodziłem: grzech i niewiedzę.

Ty, który rozwiązujesz języki dzieci, poucz mój język i wlej w wargi moje łaskę Twojego błogosławieństwa. Daj mi ostrość poznania, zdolność zapamiętywania, umiejętność i łatwość uczenia się, głębokość rozumienia i obfitą łaskę mowy. Poucz mnie na początku mej pracy, kieruj jej postępem, dopełnij i wykończ jej owoc.

Ty, który jesteś prawdziwym Bogiem i człowiekiem, który żyjesz i królujesz na wieki wieków. Amen.

Creator ineffabilis, qui de thesauris sapientiae tuae tres Angelorum hierarchias designasti, et eas super caelum empyreum miro ordine collocasti, atque universi partes elegantissime distribuisti:

tu, inquam, qui verus fons luminis et sapientiae diceris, ac supereminens principium, infundere digneris super intellectus mei tenebras tuae radium claritatis, duplices, in quibus natus sum, a me removens tenebras, peccatum scilicet et ignorantiam.

Tu, qui linguas infantium facis disertas, linguam meam erudias, atque in labiis meis gratiam tuae benedictionis infundas. Da mihi intelligendi acumen, retinendi capacitatem, addiscendi modum et facilitatem, interpretandi subtilitatem, loquendi gratiam copiosam. Ingressum instruas, progressum dirigas, egressum compleas.

Tu, qui es verus Deus et homo, qui vivis et regnas in saecula saeculorum. Amen.

Ostatnie zdanie po łacinie, ingressum instruas, progressum dirigas, egressum compleas, jest jedną z najpiękniejszych próśb o pracę umysłową: „pouczaj na początku, kieruj w trakcie, dopełnij na końcu”.

Codzienna modlitwa przed krzyżem — o uświęcenie życia

Tradycja przekazuje, że tę modlitwę, zaczynającą się po łacinie od słów Concede mihi, misericors Deus, odmawiał codziennie przed krucyfiksem. To program całego życia chrześcijańskiego, rozpisany na krótkie, zrównoważone prośby: o wolę Bożą, o cnoty bez ich wypaczeń, o serce czujne, wolne i mocne.

Spraw, miłosierny Boże, abym gorąco pragnął tego, co Tobie się podoba, abym rozważnie badał, prawdziwie rozpoznawał i doskonale wykonywał dla większej czci i chwały imienia Twego. Uczyń porządek w życiu moim i co chcesz, bym czynił, spraw, bym to rozpoznał i spraw, bym wykonał, co należy i co jest pożyteczne dla zbawienia duszy mojej.

Niech droga moja ku Tobie, Panie, będzie pewna, prosta, miła i skuteczna, niegubiąca się w pomyślności i w przeciwności: iżbym w pomyślności dzięki Ci czynił, a w przeciwności służył Ci cierpliwie, w jednych się nie unosząc, a pod drugimi nie upadając.

Niech nic mi nie będzie radością lub smutkiem, jak to, co prowadzi ku Tobie lub odwodzi od Ciebie. Nikomu niechaj nie pragnę się podobać, ani lękam narazić prócz Tobie Jednemu. Wszystko przemijające niech mi będzie lichym wobec Ciebie, Panie, drogim wszystko, co jest Twoje, a Ty, o Boże mój, ponad wszystko.

Niechaj mi się przykrzy wszelka radość, która jest bez Ciebie, niechaj nie pożądam niczego, co jest poza Tobą. Wszelka praca dla Ciebie niech mi będzie miłą, Panie, a nużącym wszelki odpoczynek bez Ciebie. Pozwól mi serce moje często kierować ku Sobie, a gdy upadam, niech myśl ma będzie bólem i postanowieniem poprawy.

Uczyń mnie, Panie Boże, posłusznym bez sprzeciwu, ubogim bez uchylenia, czystym bez skażenia, cierpliwym bez szemrania, pokornym bez obłudy i radosnym bez roztrzepania, smutnym bez przygnębienia, dojrzałym bez surowości, czynnym bez płochości, bojącym się Ciebie bez rozpaczy, szczerym bez dwulicowości, dobro czyniącym bez zarozumiałości, upominającym braci bez wyniosłości, w czynie i słowie budującym bez udawania.

Daj mi, Panie Boże, serce czujne, którego żadna myśl ciekawa od Ciebie nie odchyli. Daj serce szlachetne, którego żadne przywiązanie niegodne nie poniży. Daj serce proste, którego nie zboczy żadne zamierzenie ciemne. Daj serce mocne, którego żadna przeciwność nie złamie. Daj serce wolne, którego żadna miłość gwałtowna nie podbije.

Użycz mi, Panie Boże mój, rozumu Cię poznającego, myśli Cię szukającej, mądrości Cię znajdującej, postępowania Tobie miłego, wytrwałości wiernie oczekującej i ufności, która Cię w końcu posiądzie. Pozwól mi znieść cierpienia pokuty, przez łaskę korzystać w drodze życia z Twoich dóbr, w chwale żyć Twym weselem w ojczyźnie. Który żyjesz i królujesz, Boże, po wszystkie wieki wieków. Amen.

Do krzyża wiąże się też najsłynniejsze wydarzenie z jego życia. W Neapolu, gdy kończył traktat o Eucharystii, bracia usłyszeli, jak Chrystus z krucyfiksu mówi do niego: „Dobrze o Mnie napisałeś, Tomaszu. Jakiej chcesz nagrody?”. Tomasz odpowiedział: Non nisi te, Domine — „Tylko Ciebie, Panie”.

Modlitwa św. Tomasza przed Mszą świętą

Mszał Rzymski umieszcza ją wśród modlitw przygotowania kapłana do Mszy (Praeparatio ad Missam), z nagłówkiem Oratio S. Thomae Aquinatis. Świeccy odmawiają ją przed Mszą świętą i przed przyjęciem Komunii świętej: prosi o przyjęcie nie tylko sakramentu, lecz także jego łaski i mocy.

Wszechmogący, wieczny Boże, oto zbliżam się do sakramentu Jednorodzonego Syna Twojego, Pana naszego Jezusa Chrystusa. Zbliżam się jak chory do lekarza życia, jak nieczysty do źródła miłosierdzia, jak ślepy do światła wiecznej jasności, jak ubogi i nędzny do Pana nieba i ziemi.

Błagam Cię, abyś dzięki swej nieskończonej hojności uleczył moją słabość, obmył moje grzechy, rozświetlił moje mroki, wzbogacił moje ubóstwo i okrył moją nagość. Spraw, abym przyjął Chleb Aniołów, Króla królów i Pana panujących z taką czcią i pokorą, skruchą i pobożnością, z taką czystością i wiarą, z takim zamiarem i uwagą, jak tego wymaga zbawienie mojej duszy.

Daj mi, proszę, przyjąć nie tylko sakrament Ciała i Krwi Pańskiej, lecz także łaskę i moc tego sakramentu. Najłaskawszy Boże, daj mi tak przyjąć Ciało Jednorodzonego Syna Twego, Pana naszego Jezusa Chrystusa, które wziął z Maryi Dziewicy, abym zasłużył być wcielony w Jego Ciało mistyczne i zaliczony między Jego członki.

Ojcze najmilszy, daj mi, abym umiłowanego Syna Twego, którego teraz w drodze pod zasłoną przyjmuję, oglądał kiedyś na wieki z odsłoniętym obliczem. Który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Omnipotens sempiterne Deus, ecce accedo ad sacramentum unigeniti Filii tui, Domini nostri Iesu Christi: accedo tamquam infirmus ad medicum vitae, immundus ad fontem misericordiae, caecus ad lumen claritatis aeternae, pauper et egenus ad Dominum caeli et terrae.

Rogo ergo immensae largitatis tuae abundantiam, quatenus meam curare digneris infirmitatem, lavare foeditatem, illuminare caecitatem, ditare paupertatem, vestire nuditatem; ut panem Angelorum, Regem regum et Dominum dominantium, tanta suscipiam reverentia et humilitate, tanta contritione et devotione, tanta puritate et fide, tali proposito et intentione, sicut expedit saluti animae meae.

Da mihi, quaeso, dominici Corporis et Sanguinis non solum suscipere sacramentum, sed etiam rem et virtutem sacramenti. O mitissime Deus, da mihi Corpus unigeniti Filii tui, Domini nostri Iesu Christi, quod traxit de Virgine Maria, sic suscipere, ut corpori suo mystico merear incorporari, et inter eius membra connumerari.

O amantissime Pater, concede mihi dilectum Filium tuum, quem nunc velatum in via suscipere propono, revelata tandem facie perpetuo contemplari: Qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Modlitwa św. Tomasza po Komunii świętej

To druga modlitwa Doktora Anielskiego w Mszale: otwiera dziękczynienie po Mszy (Gratiarum actio post Missam). Jest dziękczynieniem i zarazem prośbą o owoce Komunii; o tym, jak przygotować się do niej i jak po niej dziękować, piszemy przy Komunii Świętej.

Dzięki Ci składam, Panie, Ojcze święty, wszechmogący, wieczny Boże, za to, że mnie grzesznego, niegodnego sługę swego, bez żadnej mojej zasługi, a jedynie z Twego miłosierdzia, raczyłeś nasycić drogocennym Ciałem i Krwią Syna swego, Pana naszego Jezusa Chrystusa.

Proszę Cię, niech ta święta Komunia nie stanie się dla mnie wyrokiem potępienia, ale zbawienną przyczyną przebaczenia. Niech będzie dla mnie zbroją wiary i tarczą dobrej woli. Niech mnie uwolni od mych występków, wyniszczy we mnie pożądliwość i zmysłowość, a wzmocni miłość i cierpliwość, pokorę i posłuszeństwo oraz wszystkie cnoty. Niech będzie mocną obroną przeciw zasadzkom nieprzyjaciół tak widzialnych, jak niewidzialnych. Niech całkowicie uspokoi we mnie poruszenia cielesne i duchowe. Niech przez nią mocno przylgnę do Ciebie, jedynego, prawdziwego Boga. Niech będzie szczęśliwym zakończeniem mego życia.

Proszę Cię także, abyś mnie grzesznika doprowadził do tej niewypowiedzianej uczty, gdzie Ty ze Synem swoim i Duchem Świętym jesteś dla swoich świętych prawdziwą światłością, całkowitym nasyceniem, wieczną radością, pełnią szczęścia i doskonałą rozkoszą. Przez tegoż Chrystusa, Pana naszego. Amen.

Gratias tibi ago, Domine, sancte Pater, omnipotens aeterne Deus, qui me peccatorem, indignum famulum tuum, nullis meis meritis, sed sola dignatione misericordiae tuae satiare dignatus es pretioso Corpore et Sanguine Filii tui, Domini nostri Iesu Christi.

Et precor, ut haec sancta communio non sit mihi reatus ad poenam, sed intercessio salutaris ad veniam. Sit mihi armatura fidei et scutum bonae voluntatis. Sit vitiorum meorum evacuatio, concupiscentiae et libidinis exterminatio, caritatis et patientiae, humilitatis et oboedientiae omniumque virtutum augmentatio; contra insidias inimicorum omnium, tam visibilium quam invisibilium, firma defensio; motuum meorum, tam carnalium quam spiritualium, perfecta quietatio; in te uno ac vero Deo firma adhaesio; atque finis mei felix consummatio.

Et precor te, ut ad illud ineffabile convivium me peccatorem perducere digneris, ubi tu, cum Filio tuo et Spiritu Sancto, Sanctis tuis es lux vera, satietas plena, gaudium sempiternum, iucunditas consummata et felicitas perfecta. Per eundem Christum Dominum nostrum. Amen.

Krótszym dziękczynieniem jest Anima Christi, które w dawnych modlitewnikach bywało podpisywane imieniem Tomasza. To modlitwa z XIV wieku, młodsza od niego; podajemy ją osobno przy Duszy Chrystusowej.

Adoro te devote — hymn adoracji

Tradycja przypisuje Tomaszowi również ten hymn, który kapłani odmawiali po Mszy jako dziękczynienie, a wierni śpiewają podczas adoracji. Jego ostatnia zwrotka jest prośbą o oglądanie Boga twarzą w twarz.

Adoro te devote, latens Deitas,
Quae sub his figuris vere latitas:
Tibi se cor meum totum subiicit,
Quia te contemplans totum deficit.

Visus, tactus, gustus in te fallitur,
Sed auditu solo tuto creditur.
Credo quidquid dixit Dei Filius:
Nil hoc verbo Veritatis verius.

In cruce latebat sola Deitas,
At hic latet simul et humanitas:
Ambo tamen credens atque confitens,
Peto quod petivit latro paenitens.

Plagas, sicut Thomas, non intueor:
Deum tamen meum te confiteor.
Fac me tibi semper magis credere,
In te spem habere, te diligere.

O memoriale mortis Domini:
Panis vivus, vitam praestans homini:
Praesta meae menti de te vivere,
Et te illi semper dulce sapere.

Pie pellicane, Iesu Domine,
Me immundum munda tuo sanguine:
Cuius una stilla salvum facere
Totum mundum quit ab omni scelere.

Iesu, quem velatum nunc aspicio,
Oro fiat illud quod tam sitio:
Ut te revelata cernens facie,
Visu sim beatus tuae gloriae.
Amen.

Adoruję Cię nabożnie, Bóstwo ukryte,
które się prawdziwie kryjesz pod tymi postaciami;
Tobie się serce moje całkowicie poddaje,
gdyż kontemplując Ciebie, wszystko traci.

Wzrok, dotyk, smak mylą się w Tobie,
lecz tylko słuchowi można bezpiecznie zawierzyć.
Wierzę we wszystko, co powiedział Syn Boży;
nic prawdziwszego niż to słowo samej Prawdy.

Na krzyżu kryło się jedynie Bóstwo,
tutaj zaś ukrywa się także człowieczeństwo.
Wierząc jednak i wyznając Oba,
proszę o to, o co prosił skruszony łotr.

Nie oglądam ran Twoich jak Tomasz,
a jednak wyznaję Ciebie jako mojego Boga.
Spraw, abym w Ciebie zawsze coraz bardziej wierzył,
w Tobie pokładał nadzieję i Ciebie miłował.

O pamiątko śmierci Pana,
Chlebie żywy, dający człowiekowi życie:
spraw, aby duch mój żył z Ciebie,
i zawsze słodyczy Twej kosztował.

Pobożny pelikanie, Panie Jezu,
obmyj mnie nieczystego Twoją Krwią,
której jedna kropla może zbawić
świat cały od wszelkiego grzechu.

O Jezu, którego teraz widzę zasłoniętego,
błagam, niech się stanie to, czego tak pragnę:
abym, widząc Cię w odsłoniętym obliczu,
był uszczęśliwiony widokiem Twojej chwały.
Amen.

Z oficjum Bożego Ciała, które Tomasz ułożył, pochodzi też hymn Pange lingua i jego dwie ostatnie zwrotki; ich pełny tekst i znaczenie znajdziesz przy Tantum ergo.

Modlitwa do św. Tomasza z Akwinu

Do samego świętego, patrona szkół katolickich, najlepiej zwracać się słowami Kościoła: w jego święto, 7 marca, Mszał z 1962 roku podaje tę kolektę:

Módlmy się. Boże, który oświecasz swój Kościół przedziwną wiedzą błogosławionego Tomasza, Twojego wyznawcy, i uświęcasz go jego świętymi czynami: daj nam, prosimy, rozumieć umysłem to, czego nauczał, i wypełniać naśladowaniem to, co czynił. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Twojego Syna, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Modlitwa „o starości” i „z grobu w Tuluzie” — czy to św. Tomasz?

Pod imieniem świętego krąży w polskim internecie popularna modlitwa zaczynająca się od słów o tym, że modlący się „starzeje się”, z prośbami o umiar w mówieniu, o brak zrzędliwości i o to, by nie wtrącać się w cudze sprawy. Podaje się ją jako „modlitwę św. Tomasza z Akwinu o starości”, czasem z dopiskiem, że wyryto ją na jego grobie w Tuluzie. Tej modlitwy nie ma w żadnym z jego dzieł ani w dawnych modlitewnikach. To anonimowy tekst, rozpowszechniony w XX wieku i znany po angielsku jako modlitwa starzejącej się zakonnicy, który dopiero później zaczęto przypisywać Doktorowi Anielskiemu. Można ją odmawiać jako pobożną refleksję, ale nie jest modlitwą św. Tomasza; dlatego jej nie przytaczamy.

Kim był św. Tomasz z Akwinu

Tomasz urodził się około 1225 roku w zamku Roccasecca, w rodzie hrabiów z Akwinu. Jako pięcioletnie dziecko trafił na wychowanie do opactwa Monte Cassino, potem studiował w Neapolu, gdzie poznał młody zakon kaznodziejski świętego Dominika. Gdy w wieku około dziewiętnastu lat przywdział habit dominikański, rodzina porwała go i przez dwa lata więziła w rodzinnym zamku; w tym czasie nauczył się na pamięć dużej części Pisma Świętego. Gdy bracia nasłali na niego nierządnicę, przepędził ją płonącą głownią, a według tradycji dwaj aniołowie przepasali go wtedy pasem czystości.

Uczeń świętego Alberta Wielkiego w Kolonii, przezywany przez kolegów „niemym wołem” za milczenie i tuszę, wkrótce zadziwił swego mistrza, który zapowiedział: „Ten wół jeszcze tak zaryczy, że jego ryk usłyszy cały świat”. Wykładał w Paryżu — gdzie w 1257 roku wraz z franciszkaninem św. Bonawenturą został przyjęty do grona mistrzów — w Rzymie i w Neapolu, napisał Sumę przeciw poganom, Sumę teologiczną i komentarze do Pisma Świętego. Nigdy nie oddzielał nauki od modlitwy: przy trudnym problemie szedł przed tabernakulum, a odprawiając Mszę, często płakał.

Pod koniec 1273 roku, po pewnej Mszy, przestał pisać i powiedział, że wszystko, co napisał, wydaje mu się słomą wobec tego, co mu zostało objawione. Zmarł 7 marca 1274 roku w opactwie cystersów w Fossanova, w drodze na sobór w Lyonie, po przyjęciu wiatyku i komentowaniu mnichom Pieśni nad Pieśniami. Papież Jan XXII kanonizował go 18 lipca 1323 roku, św. Pius V ogłosił go Doktorem Kościoła w 1567 roku, a Leon XIII, który encykliką Aeterni Patris (1879) uczynił jego naukę podstawą katolickiej filozofii, ogłosił go w 1880 roku patronem wszystkich szkół katolickich. Jego nauka o cnotach, którą streszczamy przy cnotach kardynalnych, do dziś kształtuje katolicką moralność.

W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 7 marca, w dzień jego śmierci. Nie należy go mylić ze św. Tomaszem Apostołem, którego święto przypada 21 grudnia.

Często zadawane pytania

Jaka jest najbardziej znana modlitwa św. Tomasza z Akwinu?

Najczęściej odmawia się modlitwę przed nauką, „Stwórco niewysłowiony”, oraz jego modlitwy przed Mszą i po Komunii, które Kościół umieścił w Mszale Rzymskim. Najsłynniejszy hymn, który mu się przypisuje, to Adoro te devote.

Jaką modlitwę odmawiać przed egzaminem?

Modlitwę św. Tomasza przed nauką, podaną wyżej. Prosi ona o „ostrość poznania, zdolność zapamiętywania, łatwość uczenia się i obfitą łaskę mowy”, a więc dokładnie o to, czego potrzeba przed egzaminem.

Którą modlitwę św. Tomasz odmawiał codziennie?

Tradycja wskazuje modlitwę Concede mihi, „Spraw, miłosierny Boże”, o uporządkowanie życia według woli Bożej, którą odmawiał przed krucyfiksem.

Czy „Duszo Chrystusowa” napisał św. Tomasz z Akwinu?

Nie. Anima Christi pochodzi z XIV wieku, a więc powstała już po jego śmierci. Dawniej przypisywano ją różnym autorom, także jemu i świętemu Ignacemu, który ją rozpowszechnił.

Kiedy jest święto św. Tomasza z Akwinu?

W kalendarzu z 1962 roku jego święto (III klasy) obchodzi się 7 marca, w rocznicę śmierci. Datę 28 stycznia wprowadziła reforma kalendarza z 1969 roku.

Czego patronem jest św. Tomasz z Akwinu?

Wszystkich szkół katolickich, uczniów, studentów, nauczycieli, teologów i filozofów. Dawna pobożność wzywała go też w czasie burzy, bo jako dziecko ocalał, gdy piorun zabił jego siostrę śpiącą w tym samym pokoju.

Czy modlitwa „o starości” jest autorstwa św. Tomasza?

Nie. To współczesny, anonimowy tekst, którego nie ma w jego dziełach; przypisanie go Doktorowi Anielskiemu i opowieść o napisie na grobie w Tuluzie nie mają oparcia w źródłach.

W aplikacji Iter Fidei znajdziesz modlitwy przed Mszą i po Komunii, Adoro te devote i Tantum ergo po łacinie i po polsku, a także mszał i Brewiarz z 1962 roku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Missale Romanum (1962): Praeparatio ad Missam i Gratiarum actio post Missam (modlitwy św. Tomasza), kolekta z 7 marca. Butler, Lives of the Saints, 7 marca. Leon XIII, encyklika Aeterni Patris (1879) i breve Cum hoc sit (1880). Tradycyjne modlitewniki polskie.