Cnoty kardynalne (cztery cnoty główne)

Cnoty kardynalne to cztery cnoty główne porządkujące całe ludzkie postępowanie: roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie. Jest ich dokładnie cztery, a nazwę biorą od łacińskiego słowa cardo — zawias, oś — ponieważ na nich, jak na zawiasach, obracają się wszystkie pozostałe cnoty moralne. Poniżej podajemy je po kolei, każdą z krótkim opisem według Katechizmu św. Piusa X, abyś od razu miał przed oczami pełny obraz.

Cztery cnoty kardynalne po kolei (lista)

Katechizm św. Piusa X wymienia je jednym tchem. Oto pełna lista czterech cnót kardynalnych:

1. Roztropność — kieruje każde działanie ku jego prawowitemu celowi i dobiera właściwe środki, aby było dobrze wykonane.
2. Sprawiedliwość — oddaje każdemu to, co mu się należy.
3. Męstwo — czyni nas odważnymi wobec wszelkiego niebezpieczeństwa, nawet śmierci, dla służby Bożej.
4. Umiarkowanie — poskramia nieuporządkowane pragnienia rozkoszy zmysłowych i każe z umiarem używać dóbr doczesnych.

Pismo Święte wymienia te cztery cnoty razem. Księga Mądrości uczy: "bo umiarkowania i roztropności uczy, i sprawiedliwości, i mocy, nad które nie ma nic dla ludzi w życiu pożyteczniejszego" (Mdr 8, 7). "Moc" to dawne imię męstwa, a więc wszystkie cztery cnoty kardynalne stoją tu obok siebie już w natchnionym tekście.

Dlaczego nazywają się kardynalne?

Roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie nazywamy cnotami kardynalnymi, jak uczy Katechizm, "ponieważ są osią (po łac. cardo) i fundamentem cnót moralnych". Słowo cardo oznacza zawias — wszystkie pozostałe cnoty moralne obracają się wokół tych czterech, jak drzwi wokół zawiasu.

Dlatego mówi się też o nich cztery cnoty główne w porządku moralnym. Nie znaczy to, że są ważniejsze od cnót boskich (teologalnych) — wiary, nadziei i miłości — te bowiem odnoszą nas wprost do Boga. Cnoty kardynalne są "główne" w innym sensie: są punktem oparcia, na którym wspiera się cały porządek naszego postępowania wobec ludzi i rzeczy.

Cztery cnoty kardynalne — opis każdej

Cnoty kardynalne dotyczą nie wprost Boga, lecz właściwego porządku naszych czynów. Każda z nich rządzi inną dziedziną duszy i życia. Omówmy je po kolei.

Roztropność

Roztropność jest pierwszą z czterech cnót kardynalnych. "Kieruje każde działanie ku jego prawowitemu celowi i (...) szuka odpowiednich środków, aby działanie było pod każdym względem dobrze wykonane i przez to miłe Panu". Jest sterniczką wszystkich cnót: rozpoznaje, co w danej chwili jest naprawdę dobre, i wskazuje drogę do tego. Bez roztropności nawet najlepsze chęci błądzą, bo dobro trzeba czynić we właściwy sposób, we właściwym czasie i właściwymi środkami. Dlatego św. Tomasz z Akwinu nazywa ją "woźnicą cnót".

Sprawiedliwość

Sprawiedliwość jest cnotą, "przez którą oddajemy każdemu to, co mu się należy". Bogu oddaje cześć i posłuszeństwo, bliźniemu jego prawa, każdemu należny szacunek i to, co mu przynależne. Obejmuje więc zarówno nasz stosunek do Boga (przez religię i nabożeństwo), jak i do ludzi — uczciwość w słowie, wierność w zobowiązaniach, poszanowanie cudzego dobra. Grzechy przeciwne sprawiedliwości to wszelka krzywda, kradzież, oszustwo i niesprawiedliwy sąd o bliźnim.

Męstwo

Męstwo "czyni nas tak odważnymi, że nie lękamy się żadnego niebezpieczeństwa, nawet samej śmierci, dla służby Bożej". To cnota męczenników, którzy oddali życie raczej niż wiarę, ale i cnota codziennej wytrwałości w dobrym wbrew trudnościom, zniechęceniu i ludzkim względom. Męstwo ma dwa oblicza: śmiałe podejmowanie tego, co trudne, oraz cierpliwe znoszenie tego, czego zmienić nie można. W tej walce wspierają nas także archaniołowie, zwłaszcza Michał, książę zastępów niebieskich.

Umiarkowanie

Umiarkowanie jest cnotą, "przez którą poskramiamy nieuporządkowane pragnienia rozkoszy zmysłowych i z umiarem używamy dóbr doczesnych". Zachowuje porządek między rozumem a zmysłami: nie potępia rzeczy stworzonych, lecz każe nam korzystać z nich tak, by nie stały się naszym panem. Jej częściami są między innymi wstrzemięźliwość, czystość, skromność i pokora. Umiarkowanie strzeże wolności ducha, by serce nie ugrzęzło w tym, co przemijające.

Cnoty kardynalne a cnoty boskie

Często pytanie brzmi: cnoty boskie i kardynalne — jaka między nimi różnica? Odpowiedź jest prosta. Trzy cnoty boskie (teologalne) — wiara, nadzieja i miłość — mają Boga za swój bezpośredni przedmiot i to On sam je w nas wlewa. Cztery cnoty kardynalne porządkują nasze postępowanie wobec ludzi i rzeczy. Razem tworzą siedem cnót głównych.

Obie grupy są ze sobą złączone. Cnoty kardynalne istniały już w mądrości pogan, lecz dopiero ożywione łaską i miłością stają się drogą do nieba. Sam akt wiary, nadziei i miłości warto znać na pamięć — odnawiamy go w akcie wiary, nadziei i miłości. Pełne zestawienie wszystkich siedmiu cnót podajemy w osobnym wpisie o cnotach boskich i kardynalnych.

Skąd bierzemy cnoty kardynalne?

Cnoty kardynalne mają dwojakie pochodzenie. Jako cnoty przyrodzone nabywamy je ćwiczeniem: powtarzane dobre czyny tworzą w nas trwałą skłonność do dobra. Tak roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie rozpoznawali już starożytni filozofowie i o nich pisze Księga Mądrości (Mdr 8, 7).

Ale dla chrześcijanina istnieją one także jako cnoty nadprzyrodzone, wlane. Bóg składa je w duszy razem z łaską uświęcającą na Chrzcie świętym, wraz z darami Ducha Świętego. Otrzymane na Chrzcie, wzrastają jednak przez używanie: przez częste wzbudzanie ich aktów i przez dobre uczynki. Cnota, jak każdy dar, dojrzewa przez praktykę.

Cnoty kardynalne a grzechy główne

Cnoty kardynalne nie istnieją w próżni — stoją naprzeciw wad. Umiarkowanie zwycięża nieumiarkowanie i nieczystość, męstwo pokonuje lenistwo i tchórzostwo, sprawiedliwość — chciwość i zazdrość, a roztropność prostuje pychę, która zaślepia rozum. Dlatego naukę o czterech cnotach głównych dopełnia rozważanie siedmiu grzechów głównych. Wzrastanie w cnocie i walka z wadą to dwie strony jednej drogi do świętości.

Często zadawane pytania

Jakie są cztery cnoty kardynalne?

Cztery cnoty kardynalne to roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie. Nazywamy je też czterema cnotami głównymi w porządku moralnym, bo na nich, jak na zawiasach, opierają się wszystkie pozostałe cnoty rządzące ludzkim postępowaniem. Wymienia je razem Księga Mądrości (Mdr 8, 7).

Dlaczego cnoty nazywają się kardynalne?

Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa cardo, czyli zawias albo oś. Roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie nazywamy kardynalnymi, ponieważ są osią i fundamentem, wokół którego obracają się pozostałe cnoty moralne.

Ile jest cnót kardynalnych?

Cnót kardynalnych jest dokładnie cztery: roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie. Tak uczy Katechizm św. Piusa X. Razem z trzema cnotami boskimi (wiarą, nadzieją i miłością) tworzą siedem cnót głównych.

Jaka jest różnica między cnotami boskimi a kardynalnymi?

Cnoty boskie (wiara, nadzieja, miłość) mają Boga za swój bezpośredni przedmiot i to On sam je w nas wlewa. Cnoty kardynalne (roztropność, sprawiedliwość, męstwo, umiarkowanie) porządkują nasze postępowanie wobec ludzi i rzeczy. Cnoty boskie odnoszą nas wprost do Boga, kardynalne są fundamentem życia moralnego.

Która z cnót kardynalnych jest najważniejsza?

W porządku cnót kardynalnych pierwsze miejsce zajmuje roztropność, którą św. Tomasz z Akwinu nazywa woźnicą cnót. Kieruje ona pozostałymi, rozpoznając, co naprawdę dobre i jak to dobro czynić. Bez roztropności nawet sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie mogłyby błądzić.

Skąd bierzemy cnoty kardynalne?

Jako cnoty przyrodzone nabywamy je ćwiczeniem i powtarzaniem dobrych czynów. Jako cnoty nadprzyrodzone Bóg wlewa je w duszę razem z łaską uświęcającą na Chrzcie świętym, wraz z darami Ducha Świętego, a wzrastają one przez częste wzbudzanie ich aktów i dobre uczynki.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, Liturgię Godzin i kalendarz, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Katechizm św. Piusa X (część V, rozdział 1: Główne cnoty); św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae (II-II o cnotach kardynalnych); Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mdr 8, 7).