Wiara
Cnoty kardynalne: 4 cnoty główne według św. Tomasza
4 cnoty kardynalne po kolei: roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie, oraz ich miejsce obok 3 cnót boskich w tabeli 7 cnót głównych. Definicja każdej według św. Tomasza i Katechizmu św. Piusa X, jej części, wady przeciwne i praktyka.

Cnoty kardynalne to cztery cnoty główne, na których opiera się całe ludzkie postępowanie: roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie. Jest ich dokładnie cztery, a nazwę biorą od łacińskiego słowa cardo, czyli zawias: na nich, jak drzwi na zawiasach, obracają się wszystkie pozostałe cnoty moralne. Poniżej znajdziesz pełną listę, definicję każdej cnoty według Katechizmu św. Piusa X i św. Tomasza z Akwinu, jej części, wady jej przeciwne oraz to, jak ją ćwiczyć na co dzień.
4 cnoty kardynalne po kolei (lista)
Katechizm św. Piusa X odpowiada krótko: „Cnoty kardynalne to roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie”. Oto one, każda w jednym zdaniu:
- Roztropność kieruje każde działanie ku należnemu celowi i dobiera właściwe środki, aby było dobrze wykonane.
- Sprawiedliwość oddaje każdemu to, co mu się należy: Bogu, bliźniemu i wspólnocie.
- Męstwo czyni nas odważnymi wobec niebezpieczeństwa, nawet śmierci, dla służby Bożej.
- Umiarkowanie poskramia nieuporządkowane pragnienia przyjemności zmysłowych i każe z umiarem używać dóbr doczesnych.
Pismo Święte wymienia te cztery cnoty razem. O Mądrości Bożej Księga Mądrości mówi: „I jeśli kto miłuje sprawiedliwość, owocem jej mozołów są wielkie cnoty, bo umiarkowania i roztropności uczy, i sprawiedliwości, i mocy, nad które nie ma nic dla ludzi w życiu pożyteczniejszego” (Mdr 8, 7). „Moc” to dawne imię męstwa, a więc wszystkie cztery cnoty kardynalne stoją tu obok siebie już w tekście natchnionym.
Dlaczego nazywają się kardynalne?
Katechizm św. Piusa X uczy, że roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie nazywamy cnotami kardynalnymi, „ponieważ są zawiasem (łac. cardo) i fundamentem cnót moralnych”. Dlatego mówi się o nich także cztery cnoty główne.
Św. Tomasz z Akwinu wyjaśnia, dlaczego są właśnie cztery (Summa theologiae I-II, q. 61, a. 2). Każdy dobry czyn moralny wymaga czterech rzeczy: by rozum słusznie rozeznał, co czynić (roztropność); by wola oddała innym to, co im się należy (sprawiedliwość); by strach nie odwiódł nas od dobra (męstwo); i by pożądanie przyjemności nie pociągnęło nas ku złu (umiarkowanie). Każda inna cnota moralna jest albo częścią jednej z tych czterech, albo do niej przylega. Stąd św. Tomasz omawia całą moralność chrześcijańską według tego właśnie porządku (II-II, q. 47–170).
Nie znaczy to, że cnoty kardynalne są ważniejsze od cnót teologalnych, czyli wiary, nadziei i miłości. Te bowiem odnoszą nas wprost do Boga. Cnoty kardynalne są „główne” w porządku moralnym: na nich wspiera się nasze postępowanie wobec ludzi, rzeczy i samych siebie.
Roztropność: woźnica cnót
Definicja. Według Katechizmu św. Piusa X roztropność to cnota, która „kieruje każde działanie ku należnemu celowi i dlatego szuka odpowiednich środków, aby dzieło było pod każdym względem dobrze wykonane, a przez to miłe Panu”. Św. Tomasz nazywa ją za Arystotelesem „prawym rozumem w działaniu” (recta ratio agibilium, II-II, q. 47, a. 2). Tradycja nazywa ją woźnicą cnót (auriga virtutum), bo prowadzi pozostałe: bez niej sprawiedliwość nie wie, co oddać, męstwo staje się zuchwalstwem, a umiarkowanie skrupułem.
Trzy akty. Roztropny człowiek najpierw radzi się, potem osądza, a wreszcie nakazuje sobie działanie. Głównym aktem jest ten ostatni, bo roztropność nie kończy się na dobrym zamiarze, lecz na dobrze wykonanym czynie (II-II, q. 47, a. 8).
Części. Św. Tomasz wylicza osiem części składowych roztropności (II-II, q. 49): pamięć (korzystanie z doświadczenia), rozumienie (jasne uchwycenie zasad), pojętność (pokora, by przyjąć radę), bystrość (szybkie znalezienie środka), rozumowanie, przezorność (patrzenie na cel), oględność (uwzględnienie okoliczności) i ostrożność (strzeżenie się zła ukrytego pod pozorem dobra).
Wady przeciwne. Z braku roztropności rodzi się nieroztropność: pochopność, bezmyślność, niestałość i niedbalstwo (II-II, q. 53–54). Są też wady fałszywie do niej podobne: „roztropność ciała”, która służy tylko wygodzie, oraz chytrość, podstęp i oszustwo (q. 55). Chrystus każe być „roztropnymi jak węże, a prostymi jak gołębice” (Mt 10, 16): roztropność nie ma nic wspólnego z przebiegłością.
Praktyka. Przed ważną decyzją zatrzymaj się, poradź się mądrzejszego, rozważ okoliczności i proś o światło: „Jeśli zaś kto z was potrzebuje mądrości, niech prosi od Boga, który daje wszystkim obficie i nie wymawia, a będzie mu dana” (Jk 1, 5). Roztropność kształtuje się także przez dobrze uformowane sumienie.
Sprawiedliwość: oddać każdemu, co mu się należy
Definicja. Katechizm św. Piusa X: sprawiedliwość to cnota, „przez którą oddajemy każdemu to, co mu się należy”. Św. Tomasz przyjmuje klasyczną definicję: to „stała i nieustanna wola oddawania każdemu jego prawa” (II-II, q. 58, a. 1). Chrystus streszcza ją słowami: „Oddajcie więc, co jest cesarskiego, cesarzowi, a co jest Bożego, Bogu” (Mt 22, 21).
Rodzaje i części. Sprawiedliwość jest zamienna, między osobą a osobą, oraz rozdzielcza, od wspólnoty ku jej członkom (II-II, q. 61). Przylegają do niej cnoty, które oddają należność, choć nie mogą jej oddać w pełni (q. 80): przede wszystkim religijność, czyli cześć oddawana Bogu, a dalej pobożność wobec rodziców i ojczyzny, szacunek wobec przełożonych, wdzięczność, prawdomówność, uprzejmość, hojność i słuszność (epikeia), która zachowuje ducha prawa tam, gdzie zawodzi jego litera.
Wady przeciwne. Przeciwna jest jej niesprawiedliwość, która wyraża się w zabójstwie, kradzieży, oszustwie, obmowie, oszczerstwie i pochopnym sądzie o bliźnim (II-II, q. 59–78). Św. Tomasz pokazuje, że przykazania Dekalogu są przykazaniami sprawiedliwości (q. 122, a. 1); dlatego najlepszym rachunkiem z tej cnoty jest przejście przez dziesięć przykazań.
Praktyka. Dotrzymuj słowa, płać w terminie, nie zatrzymuj cudzego, naprawiaj wyrządzoną szkodę, bo bez zwrotu nie ma przebaczenia kradzieży. „Oddajcież więc wszystkim, coście powinni” (Rz 13, 7). A pierwszą należność oddawaj Bogu: niedzielną Mszę, modlitwę i dziękczynienie.
Męstwo: odwaga, która wytrzymuje
Definicja. Według Katechizmu św. Piusa X męstwo to cnota, która „czyni nas odważnymi, tak że nie lękamy się żadnego niebezpieczeństwa, nawet samej śmierci, dla służby Bożej”. Św. Tomasz uczy, że jego właściwą materią jest lęk przed największymi niebezpieczeństwami, zwłaszcza przed śmiercią (II-II, q. 123, a. 4).
Dwa akty. Męstwo ma dwa akty: atakować i wytrzymywać. Głównym jest wytrzymywanie, bo trudniej stać niewzruszenie pod ciosami silniejszego, niż samemu uderzyć (II-II, q. 123, a. 6). Dlatego męstwo to nie tylko cnota męczenników, lecz także matki, która latami niesie ukryty krzyż, i chorego, który cierpliwie znosi ból.
Części. Do męstwa należą: wielkoduszność, czyli ufne podejmowanie wielkich rzeczy dla Boga; wspaniałomyślność, czyli doprowadzanie wielkich dzieł do końca; cierpliwość i wytrwałość (II-II, q. 128).
Wady przeciwne. Z jednej strony tchórzostwo, które ucieka przed niebezpieczeństwem, któremu trzeba stawić czoło; z drugiej nierozważna nieustraszoność i zuchwałość, które szukają niebezpieczeństwa bez racji (II-II, q. 125–127).
Praktyka. Wypełniaj obowiązek, gdy jest niewygodny; wyznawaj wiarę bez względu na ludzkie opinie; nie odkładaj trudnej rozmowy. W pokusie i próbie pamiętaj o słowach: „Wszystko mogę w tym, który mię umacnia” (Flp 4, 13) i „ufajcie, jam zwyciężył świat” (J 16, 33). Męstwo jako cnotę wspiera dar męstwa, jeden z darów Ducha Świętego.
Umiarkowanie: miara we wszystkim
Definicja. Katechizm św. Piusa X: umiarkowanie to cnota, „przez którą poskramiamy nieuporządkowane pragnienia przyjemności zmysłowych i z umiarem używamy dóbr doczesnych”. Nie gardzi rzeczami stworzonymi: stół i małżeństwo są dobre. Porządkuje je jednak według rozumu, aby nie stały się naszymi panami. Łaska Boża, pisze św. Paweł, uczy nas, „abyśmy wyrzekłszy się bezbożności i żądz światowych, trzeźwo i sprawiedliwie i pobożnie żyli na tym świecie” (Tt 2, 12).
Części. Św. Tomasz dzieli umiarkowanie starannie (II-II, q. 143). Jego części składowe to wstydliwość, która cofa się przed tym, co haniebne, oraz poczucie piękna moralnego (honestas). Jego odmiany to wstrzemięźliwość w jedzeniu i trzeźwość w piciu, a także czystość. Przylegają do niego: powściągliwość, łagodność i łaskawość, oraz skromność, do której należy pokora i umiar w ciekawości.
Wady przeciwne. Z jednej strony nieumiarkowanie z obżarstwem, pijaństwem i nieczystością; z drugiej rzadsza, lecz realna nieczułość, która odrzuca nawet przyjemności potrzebne do życia (II-II, q. 142, a. 1).
Praktyka. Kościół uczy tej cnoty przez post i wstrzemięźliwość od mięsa, zwłaszcza w Wielkim Poście. Drobne, dobrowolne wyrzeczenia przy stole, w korzystaniu z telefonu czy w mowie sprawiają, że gdy przyjdzie ciężka pokusa, wola nie jest już niewolnicą zmysłów. „Każdy zaś, co chodzi w zapasy, od wszystkiego się powstrzymuje” (1 Kor 9, 25).
Cnoty boskie i kardynalne: 7 cnót głównych
Często pada pytanie o cnoty boskie i kardynalne (cnoty boskie nazywa się też teologalnymi): ile ich jest i czym się różnią? Katechizm św. Piusa X uczy, że „główne cnoty nadprzyrodzone są siedem: trzy teologalne i cztery kardynalne”.
3 cnoty boskie: wiara, nadzieja, miłość
Trzy cnoty boskie to wiara, nadzieja i miłość. Wymienia je razem św. Paweł: „A teraz trwa wiara, nadzieja, miłość, to troje; z tych zaś większa jest miłość” (1 Kor 13, 13).
- Wiara — przez nią wierzymy, opierając się na powadze Boga, we wszystko, co On objawił i co Kościół podaje do wierzenia.
- Nadzieja — przez nią ufamy i oczekujemy od Boga życia wiecznego oraz łask potrzebnych, by na nie zasłużyć dobrymi uczynkami.
- Miłość — przez nią miłujemy Boga nade wszystko dla Niego samego, a bliźniego jak siebie samego dla miłości Boga.
Nazywa się je boskimi, bo mają samego Boga za bezpośredni przedmiot i tylko Bóg może je w duszę wlać. Szerzej omawiamy je we wpisie Cnoty teologalne (wiara, nadzieja, miłość).
4 cnoty kardynalne i jak łączą się z boskimi
Cztery cnoty kardynalne, opisane wyżej, nie mają Boga za bezpośredni przedmiot: porządkują nasze postępowanie wobec ludzi, rzeczy i samych siebie. Obie grupy są jednak złączone. Cnoty kardynalne znali już filozofowie pogańscy, lecz dopiero miłość nadprzyrodzona czyni z nich drogę do nieba: św. Tomasz nazywa miłość „formą wszystkich cnót”, bo kieruje ich akty ku ostatecznemu celowi (II-II, q. 23, a. 8). Dlatego cnoty boskie stoją wyżej: według św. Tomasza są one ponad cnotami moralnymi, bo bezpośrednio jednoczą nas z Bogiem (I-II, q. 62, a. 2). Cnoty boskie ćwiczymy, wzbudzając ich akty, które warto znać na pamięć: akt wiary, nadziei i miłości.
7 cnót głównych w jednej tabeli
| Cnota | Grupa | Do czego nas uzdalnia | Skąd ją mamy |
|---|---|---|---|
| Wiara | boska (teologalna) | wierzyć Bogu objawiającemu | tylko wlana przez Boga |
| Nadzieja | boska (teologalna) | ufnie oczekiwać od Boga zbawienia i łaski | tylko wlana przez Boga |
| Miłość | boska (teologalna) | miłować Boga nade wszystko, a bliźniego dla Boga | tylko wlana przez Boga |
| Roztropność | kardynalna | rozeznać, co i jak należy czynić | wlana z łaską; także nabyta ćwiczeniem |
| Sprawiedliwość | kardynalna | oddać każdemu, co mu się należy | wlana z łaską; także nabyta ćwiczeniem |
| Męstwo | kardynalna | trwać w dobru mimo trudu i lęku | wlana z łaską; także nabyta ćwiczeniem |
| Umiarkowanie | kardynalna | zachować miarę w przyjemnościach | wlana z łaską; także nabyta ćwiczeniem |
Pełne omówienie wszystkich siedmiu, z cnotami boskimi na równi z kardynalnymi, podajemy we wpisie Cnoty: Boskie i kardynalne.
Skąd bierzemy cnoty kardynalne?
Cnoty kardynalne mają dwojakie pochodzenie. Jako cnoty nabyte zdobywamy je ćwiczeniem: powtarzane dobre czyny tworzą w nas trwałą skłonność do dobra. Jako cnoty wlane Bóg składa je w duszy razem z łaską uświęcającą, aby nasze postępowanie było uporządkowane ku życiu wiecznemu (I-II, q. 63, a. 3). Otrzymane na Chrzcie, wzrastają przez dobre uczynki, modlitwę i sakramenty, a giną wraz z łaską przez grzech ciężki.
Tu leży zasadnicza różnica wobec cnót boskich. Sobór Trydencki naucza, że w usprawiedliwieniu człowiek otrzymuje razem z odpuszczeniem grzechów „wszystko to jako wlane: wiarę, nadzieję i miłość” (sesja VI, rozdz. 7); Katechizm Rzymski dodaje, że z łaską chrzcielną wchodzi do duszy „najszlachetniejszy orszak wszystkich cnót”. Cnót boskich nie można więc zdobyć własnym wysiłkiem, można je tylko przyjąć i w nich wzrastać. Cnoty kardynalne są wlane z tą samą łaską, ale istnieją też w postaci nabytej: dobry poganin może dojść ćwiczeniem do pewnej roztropności czy męstwa, choć bez łaski nie prowadzą go one do nieba.
Cnoty kardynalne a grzechy główne
Katechizm św. Piusa X uczy, że grzechy główne „zwycięża się przez ćwiczenie cnót przeciwnych”: pychę pokorą, chciwość hojnością, nieczystość czystością, gniew cierpliwością, obżarstwo wstrzemięźliwością, zazdrość miłością braterską, a lenistwo gorliwością i zapałem w służbie Bożej. Większość tych cnót należy do jednej z czterech cnót kardynalnych:
| Grzech główny | Cnota przeciwna | Do której cnoty należy (św. Tomasz) |
|---|---|---|
| Pycha | Pokora | Umiarkowanie (II-II, q. 161, a. 4) |
| Chciwość | Hojność | Sprawiedliwość (q. 117, a. 5) |
| Nieczystość | Czystość | Umiarkowanie (q. 151) |
| Gniew | Cierpliwość, łagodność | Męstwo (q. 136) i umiarkowanie (q. 157) |
| Obżarstwo | Wstrzemięźliwość | Umiarkowanie (q. 146) |
| Zazdrość | Miłość braterska | Miłość, cnota teologalna |
| Lenistwo duchowe | Gorliwość | Miłość, cnota teologalna (q. 35) |
Dlatego naukę o cnotach kardynalnych dopełnia rozważanie siedmiu grzechów głównych. Wzrost w cnocie i walka z wadą to dwie strony jednej drogi, a dobry rachunek sumienia przed spowiedzią pyta nie tylko o upadki, lecz i o cnotę, którą trzeba postawić na ich miejscu.
Często zadawane pytania
Jakie są 4 cnoty kardynalne?
4 cnoty kardynalne to roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie. Roztropność rozeznaje, co czynić; sprawiedliwość oddaje każdemu, co mu się należy; męstwo trwa w dobru mimo lęku; umiarkowanie porządkuje pragnienie przyjemności. Wymienia je razem Księga Mądrości (Mdr 8, 7).
Dlaczego cnoty nazywają się kardynalne?
Nazwa pochodzi od łacińskiego cardo, czyli zawias. Katechizm św. Piusa X mówi, że są one „zawiasem i fundamentem cnót moralnych”: wszystkie pozostałe cnoty moralne są ich częściami albo do nich przylegają.
Cnoty kardynalne i teologalne: czym się różnią?
Cnoty teologalne (wiara, nadzieja, miłość) mają Boga za bezpośredni przedmiot i są wlane przez Boga. Cnoty kardynalne (roztropność, sprawiedliwość, męstwo, umiarkowanie) porządkują nasze postępowanie wobec ludzi i rzeczy; można je nabyć ćwiczeniem, a Bóg wlewa je także z łaską. Razem tworzą siedem głównych cnót.
Jakie są 3 cnoty boskie i 4 cnoty kardynalne?
Trzy cnoty boskie to wiara, nadzieja i miłość (1 Kor 13, 13). Cztery cnoty kardynalne to roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie (Mdr 8, 7). Razem jest to siedem cnót głównych, które Katechizm św. Piusa X nazywa głównymi cnotami nadprzyrodzonymi.
Czy cnoty boskie można nabyć własnym wysiłkiem?
Nie. Sobór Trydencki uczy, że wiarę, nadzieję i miłość człowiek otrzymuje jako wlane w usprawiedliwieniu. Ćwiczeniem można je tylko pomnażać, wzbudzając ich akty; cnoty kardynalne natomiast istnieją także jako nabyte.
Która z cnót kardynalnych jest najważniejsza?
Pierwsze miejsce zajmuje roztropność, woźnica cnót, bo kieruje pozostałymi. Według św. Tomasza po niej idą sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie, w tym porządku (I-II, q. 66, a. 4). Ponad wszystkimi cnotami stoi jednak miłość, cnota teologalna.
Gdzie Pismo Święte mówi o cnotach kardynalnych?
Najwyraźniej w Księdze Mądrości: Mądrość „umiarkowania i roztropności uczy, i sprawiedliwości, i mocy” (Mdr 8, 7). Każdą z nich Pismo uczy też osobno, na przykład roztropności w Mt 10, 16, sprawiedliwości w Rz 13, 7, męstwa w Flp 4, 13, a umiarkowania w Tt 2, 12.
Jakie wady sprzeciwiają się cnotom kardynalnym?
Roztropności sprzeciwia się nieroztropność (pochopność, bezmyślność, niestałość) i chytrość; sprawiedliwości niesprawiedliwość (kradzież, oszustwo, obmowa); męstwu tchórzostwo i zuchwałość; umiarkowaniu nieumiarkowanie (obżarstwo, pijaństwo, nieczystość) i nieczułość.
Jak ćwiczyć cnoty kardynalne?
Przez powtarzane dobre czyny, które tworzą trwały nawyk, oraz przez życie w łasce Bożej: modlitwę, częstą spowiedź, Komunię świętą, codzienny rachunek sumienia i drobne umartwienia. Dobrze jest wybrać jedną cnotę na dany okres i nad nią pracować.
Skąd bierzemy cnoty kardynalne?
Jako cnoty nabyte zdobywamy je ćwiczeniem i powtarzaniem dobrych czynów. Jako cnoty wlane Bóg daje je razem z łaską uświęcającą na Chrzcie świętym, a wzrastają przez dobre uczynki, modlitwę i sakramenty.
Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, Brewiarz z 1962 roku i kalendarz, po łacinie i po polsku, z audio. Otrzymaj tutaj link do aplikacji e-mailem.
Źródła. Sobór Trydencki, sesja VI, dekret o usprawiedliwieniu, rozdz. 7; Katechizm Rzymski (Trydencki), część II, o chrzcie; Katechizm św. Piusa X, część V, rozdział 1 (główne cnoty: teologalne i kardynalne) i rozdział 6 (grzechy główne i cnoty przeciwne); św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae I-II, q. 61, 62, 63, 66; II-II, q. 23, 35, 47, 49, 53–55, 58–61, 80, 117, 122, 123, 125–128, 136, 142, 143, 146, 151, 157, 161; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mdr 8, 7; 1 Kor 13, 13; Mt 10, 16; Mt 22, 21; Rz 13, 7; Jk 1, 5; Flp 4, 13; J 16, 33; Tt 2, 12; 1 Kor 9, 25).