Cnoty teologalne (wiara, nadzieja, miłość)

Wiara, nadzieja i miłość są to trzy cnoty teologalne — nazywane też cnotami boskimi. Mówimy o nich, że są wlane: nie zdobywamy ich własnym wysiłkiem ani ćwiczeniem, jak cnoty ludzkie, lecz otrzymujemy je od Boga wraz z łaską uświęcającą, na chrzcie świętym. To one kierują całe nasze życie wprost ku Bogu i czynią nas zdolnymi żyć jako dzieci Boże. W tym artykule wyjaśniamy, czym są te trzy cnoty, czym różnią się od cnót kardynalnych, co mówi o nich Pismo Święte i Katechizm, a na końcu podajemy teksty aktów, którymi możemy je w sobie codziennie wzbudzać.

Czym są cnoty teologalne?

Cnota to trwała sprawność duszy, skłaniająca nas do dobrego. Cnoty dzielimy na dwa wielkie rodzaje. Cnoty ludzkie (zwane też nabytymi lub moralnymi) zdobywamy powtarzaniem dobrych uczynków — należą do nich cztery cnoty główne, czyli cnoty kardynalne: roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie. Cnoty teologalne zaś nazywamy boskimi, ponieważ pochodzą wprost od Boga, mają Boga za swój bezpośredni przedmiot i prowadzą do Boga.

Nazwa "teologalne" pochodzi od greckiego słowa theos, czyli Bóg. Są to trzy cnoty:

• wiara — przez którą wierzymy w Boga i we wszystko, co On objawił;
• nadzieja — przez którą ufamy, że Bóg da nam życie wieczne i potrzebne do niego łaski;
• miłość — przez którą miłujemy Boga nade wszystko, a bliźniego jak siebie samego dla Boga.

Katechizm św. Piusa X uczy, że cnoty te są nam wlane wraz z łaską uświęcającą i że są fundamentem całego życia chrześcijańskiego: wszystkie inne cnoty czerpią z nich swoją wartość przed Bogiem. Bez nich nawet najlepszy uczynek nie zasługuje na życie wieczne. Stąd ich pierwszeństwo — są to pierwsze i najważniejsze ze wszystkich cnót.

Cnoty teologalne a cnoty kardynalne

Łatwo pomylić oba rodzaje, dlatego warto je dobrze rozróżnić. Cnoty kardynalne porządkują nasze postępowanie wobec rzeczy stworzonych — uczą nas roztropnie sądzić, oddawać każdemu, co mu się należy, znosić trudności i panować nad pożądaniami. Możemy je nabywać i wzmacniać ćwiczeniem, a w pewnej mierze posiadają je nawet poganie.

Cnoty teologalne sięgają wyżej. Ich przedmiotem jest sam Bóg, a nie tylko porządek rzeczy stworzonych. Nie nabywamy ich ćwiczeniem, lecz otrzymujemy je darmo od Boga. Można powiedzieć krótko: cnoty kardynalne czynią nas dobrymi ludźmi, cnoty teologalne czynią nas świętymi i kierują nas do nieba. Obie grupy razem — trzy boskie i cztery kardynalne — tworzą siedem cnót głównych, którym przeciwstawia się siedem grzechów głównych.

Wiara

Wiara jest pierwszą z cnót boskich i fundamentem życia nadprzyrodzonego. Przez wiarę przyjmujemy za prawdę wszystko, co Bóg objawił, a Kościół podaje nam do wierzenia — nie dlatego, że pojmujemy to rozumem, lecz dlatego, że objawił to sam Bóg, który nie może się mylić ani nas zwodzić.

Pismo Święte wynosi wiarę bardzo wysoko. "Bez wiary zaś nie można podobać się Bogu" (Hbr 11, 6, Wujek). I jeszcze: "A jest wiara gruntem rzeczy, których się spodziewamy, wywodem rzeczy niewidzialnych" (Hbr 11, 1). Wiara nie jest więc tylko uczuciem ani prywatnym przekonaniem, lecz mocnym i pewnym przylgnięciem rozumu do prawdy Bożej. Ćwiczymy ją, rozważając prawdy Składu Apostolskiego, słuchając słowa Bożego i wyznając naszą wiarę.

Nadzieja

Nadzieja jest cnotą, przez którą — opierając się na obietnicach Bożych i na zasługach Pana naszego Jezusa Chrystusa — z pewną ufnością oczekujemy życia wiecznego i wszystkich łask potrzebnych, aby je osiągnąć. Nadzieja stoi pośrodku, między dwoma grzechami, których strzec się powinniśmy: zuchwałą ufnością, która chce zbawienia bez trudu i nawrócenia, oraz rozpaczą, która zwątpiłaby w Boże miłosierdzie.

Prorok Dawid streszcza tę cnotę słowami psalmu: "W tobie, Panie, nadzieję miałem, niech nie będę zawstydzon na wieki" (Ps 30, 2, Wujek). Nadzieja podtrzymuje nas pośród utrapień tego życia i nie pozwala odrywać serca od ostatecznego celu, którym jest Bóg. Karmimy ją modlitwą i pamięcią o rzeczach ostatecznych.

Miłość

Miłość, zwana też miłością Bożą, jest największą z trzech cnót i ich koroną. Przez nią miłujemy Boga dla Niego samego, ponad wszystko inne, a bliźniego — każdego człowieka, nawet nieprzyjaciela — miłujemy dla Boga, jak siebie samych. Na tym przykazaniu, jak uczy Pan, zawiesza się cały Zakon i prorocy.

Św. Paweł stawia miłość ponad wszystkie dary i czyny. Tym, co odróżnia miłość od wiary i nadziei, jest jej trwałość: wiara ustąpi miejsca widzeniu, nadzieja — posiadaniu, ale miłość trwać będzie na wieki w niebie. Dlatego Apostoł kończy swój hymn słowami: "większa jest miłość".

Hymn o miłości (1 Kor 13, Wujek)

Oto klasyczny tekst, który Kościół czyta jako pochwałę cnoty miłości — w tłumaczeniu ks. Jakuba Wujka:

Gdybym mówił językami ludzkimi i anielskimi, a miłości bym nie miał, stałem się jak miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący. I choćbym miał dar proroctwa, i znał wszystkie tajemnice i wszelką umiejętność, i choćbym miał wszelką wiarę, tak żebym góry przenosił, a miłości bym nie miał — niczym jestem. I choćbym na żywność ubogim rozdał wszystką majętność swoją, i choćbym wydał ciało swoje, żebym gorzał, a miłości bym nie miał — nic mi nie pomoże.

Miłość jest cierpliwa, jest łaskawa; miłość nie zazdrości, na złość nie czyni, nie nadyma się, nie pragnie zaszczytów, nie szuka swego, nie unosi się gniewem, nie myśli złego; nie raduje się z niesprawiedliwości, ale weseli się z prawdy. Wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, wszystkiego się spodziewa, wszystko przetrwa.

Miłość nigdy nie ginie; choć proroctwa się skończą, choć dar języków ustanie, choć umiejętność zniszczeje. (...) A teraz trwa wiara, nadzieja, miłość — to troje; z tych zaś większa jest miłość. (1 Kor 13, 1-8.13)

Akty cnót teologalnych

Cnoty boskie są w nas wlane od chrztu, ale powinniśmy je ożywiać i wprawiać w czyn przez akty cnót, czyli krótkie modlitwy, w których wyznajemy wiarę, ufność i miłość ku Bogu. Tradycja katolicka zaleca wzbudzać te akty często — szczególnie rano i wieczorem, w pokusie, w niebezpieczeństwie śmierci oraz przed przyjęciem sakramentów. Te krótkie, gorące westchnienia należą do aktów strzelistych.

Akt wiary

Wierzę w Ciebie, Boże żywy, w Trójcy jedyny, prawdziwy. Wierzę, coś objawił, Boże, Twe słowo mylić nie może.

Akt nadziei

Ufam Tobie, boś Ty wierny, wszechmogący i miłosierny. Dasz mi grzechów odpuszczenie, łaskę i wieczne zbawienie.

Akt miłości

Boże, choć Cię nie pojmuję, jednak nad wszystko miłuję, nad wszystko, co jest stworzone, boś Ty dobro nieskończone.

Pełny tekst tych trzech aktów razem znajdziemy w osobnym opracowaniu o akcie wiary, nadziei i miłości. Naturalnym przedłużeniem cnoty nadziei jest też akt zawierzenia, w którym całkowicie powierzamy się Bożej Opatrzności.

Jak wzrastać w cnotach boskich?

Cnoty teologalne, choć wlane, mogą w nas wzrastać albo słabnąć. Wzrastają przez łaskę, modlitwę i wierne ich praktykowanie; słabną przez zaniedbanie, a giną wraz z łaską uświęcającą, gdy popełniamy grzech ciężki — choć wiara i nadzieja mogą pozostać nawet w duszy obciążonej grzechem, dopóki sama wiara nie zostanie wprost odrzucona. Tradycyjne środki wzrostu są proste i wypróbowane:

• Modlitwa codzienna — wzbudzanie aktów wiary, nadziei i miłości rano i wieczorem.
• Sakramenty — zwłaszcza spowiedź i Komunia święta, które przywracają i pomnażają łaskę.
• Słowo Boże — czytanie i rozważanie Pisma Świętego umacnia wiarę.
• Uczynki miłosierdzia — miłość bliźniego dowodzi i pogłębia miłość Boga.

Cnotom boskim towarzyszy działanie Ducha Świętego, którego siedem darów Ducha Świętego czyni duszę podatną na Boże natchnienia i doskonali to, co cnoty zapoczątkowują.

Często zadawane pytania

Ile jest cnót teologalnych i jakie?

Są trzy cnoty teologalne, zwane też boskimi: wiara, nadzieja i miłość. Wymienia je św. Paweł: "A teraz trwa wiara, nadzieja, miłość — to troje" (1 Kor 13, 13).

Czym różnią się cnoty teologalne od kardynalnych?

Cnoty teologalne (boskie) pochodzą wprost od Boga, mają Boga za swój przedmiot i są nam wlane wraz z łaską. Cnoty kardynalne (roztropność, sprawiedliwość, męstwo, umiarkowanie) porządkują nasze postępowanie wobec rzeczy stworzonych i można je nabywać własnym ćwiczeniem.

Która cnota teologalna jest najważniejsza?

Najważniejsza i największa jest miłość. Św. Paweł kończy hymn o miłości słowami: "z tych zaś większa jest miłość" (1 Kor 13, 13). Miłość jako jedyna trwać będzie na wieki w niebie, gdy wiara ustąpi widzeniu, a nadzieja — posiadaniu.

Kiedy otrzymujemy cnoty teologalne?

Otrzymujemy je darmo od Boga wraz z łaską uświęcającą, po raz pierwszy na chrzcie świętym. Nie zdobywamy ich własnym wysiłkiem, lecz mamy je w sobie ożywiać i wprawiać w czyn przez akty wiary, nadziei i miłości.

Czy można utracić cnoty boskie?

Tak. Miłość traci się przez każdy grzech ciężki. Wiarę traci się przez grzech niedowiarstwa lub odstępstwa, a nadzieję przez rozpacz albo zuchwałą ufność. Dlatego prosimy Boga o ich pomnożenie i strzeżemy ich przez życie sakramentalne i modlitwę.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (1 Kor 13; Hbr 11; Ps 30); Katechizm św. Piusa X (o cnotach boskich i kardynalnych); Katechizm Soboru Trydenckiego; tradycyjne polskie akty wiary, nadziei i miłości.

Zobacz także cnoty kardynalne.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, Liturgię Godzin i kalendarz, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.