Cztery rzeczy ostateczne człowieka

Istnieje stare zdanie, które Kościół powtarza od wieków i które warto zapisać sobie w sercu: „We wszystkich sprawach twoich pamiętaj na ostatnie rzeczy twoje, a na wieki nie zgrzeszysz" (Eccli 7,40, według przekładu ks. Jakuba Wujka). Te „ostatnie rzeczy" — po łacinie novissima — to właśnie rzeczy ostateczne: cztery wielkie prawdy, którymi kończy się ludzka droga. Nie mówimy tu o „rzeczach ostatecznych" w znaczeniu świeckim ani filozoficznym, lecz o prawdzie wiary: o tym, dokąd zmierza dusza nieśmiertelna każdego z nas.

Czym są cztery rzeczy ostateczne?

Odpowiedź Kościoła jest prosta i jasna. Katechizm św. Piusa X uczy: „Są dla człowieka cztery Rzeczy ostateczne: Śmierć, Sąd, Piekło i Raj". Nazywa się je ostatecznymi dlatego, że są to ostatnie rzeczy, jakie przydarzą się człowiekowi:

• Śmierć — ostatnia rzecz, jaka spotka nas na tym świecie;
• Sąd — ostatni z sądów, jakiemu mamy zostać poddani;
• Piekło — krańcowe zło dla złych;
• Raj (niebo) — najwyższe dobro dla dobrych.

Te cztery prawdy nie są dla nas wymyślone, by straszyć. Pismo Święte mówi o nich z powagą, ale i z nadzieją, bo dla człowieka, który miłuje Boga, wszystkie cztery prowadzą ku domowi Ojca. Dlatego dobrze jest, jak radzi Katechizm, „myśleć o Rzeczach ostatecznych każdego dnia" — rano po przebudzeniu, wieczorem przed spoczynkiem i ilekroć kusi nas zło — gdyż ta myśl skutecznie skłania nas do unikania grzechu i do miłości.

Czy te prawdy są pewne?

Tak. Opierają się one na samym słowie Bożym, nie na ludzkiej spekulacji. O śmierci i o sądzie List do Hebrajczyków mówi wprost: „I jak postanowiono ludziom umrzeć raz, a potem sąd" (He 9,27). O niebie i o piekle mówi sam Pan Jezus, opisując dzień ostateczny: jednym powie „Pójdźcie, błogosławieni Ojca mego, posiądźcie królestwo" (Mt 25,34), drugim zaś „Idźcie ode mnie, przeklęci, w ogień wieczny" (Mt 25,41). I kończy: „I pójdą ci na mękę wieczną, a sprawiedliwi do życia wiecznego" (Mt 25,46).

Te słowa są fundamentem. Wszystko, co Kościół naucza o rzeczach ostatecznych, jest tylko wiernym rozwinięciem tego, co Chrystus i Apostołowie objawili. Przyjrzyjmy się więc każdej z czterech po kolei.

Śmierć

Śmierć jest rozłączeniem duszy od ciała. Jest karą za grzech pierworodny, lecz dla chrześcijanina staje się bramą — przejściem do życia, które nie ma końca. Ciało wraca do ziemi, z której zostało wzięte, dusza zaś, nieśmiertelna, staje natychmiast przed Bogiem.

Dlatego śmierci nie należy lekceważyć ani odsuwać myśli o niej. Przeciwnie: pamięć o niej (po łacinie memento mori) jest jedną z najzdrowszych myśli, jakie chrześcijanin może w sobie nosić. Nie wiemy bowiem ani dnia, ani godziny. Mądry jest ten, kto żyje tak, by każdej chwili być gotowym stanąć przed Panem — przez stan łaski uświęcającej, częstą spowiedź, dobry rachunek sumienia i codzienną modlitwę o dobrą śmierć.

Sąd

Po śmierci następuje sąd. Katechizm Rzymski (Trydencki) wyraźnie rozróżnia dwa sądy.

Sąd szczegółowy dokonuje się „w chwili, gdy dopiero co opuściliśmy życie". Wówczas każda dusza staje sama przed trybunałem Bożym i zostaje osądzona ze wszystkiego, co uczyniła, powiedziała i pomyślała. W tym momencie rozstrzyga się jej wieczny los.

Sąd powszechny (ostateczny) nastąpi na końcu czasów, gdy wszyscy ludzie wszystkich wieków zostaną zgromadzeni razem, a Chrystus, „ustanowiony przez Boga Sędzią żywych i umarłych", ogłosi wobec całego świata wyrok wydany na każdego. Wtedy, po zmartwychwstaniu ciał, także ciała otrzymają nagrodę lub karę, na którą zasłużyły wraz z duszą. Sąd powszechny objawi przed wszystkimi sprawiedliwość i opatrzność Bożą — ujawni dobro skrycie czynione i zło ukryte, i odda każdemu, co mu się należy. Tej prawdzie poświęcamy osobne rozważanie o sądzie ostatecznym.

Piekło

Piekło jest stanem wiecznego odłączenia od Boga tych, którzy umierają w grzechu śmiertelnym, nie żałując za niego. Pan Jezus mówi o nim jako o „ogniu wiecznym, który zgotowany jest diabłu i aniołom jego" (Mt 25,41).

Teologowie rozróżniają w piekle dwie kary. Pierwsza, najcięższa, to kara potępienia (poena damni): potępieni są na zawsze pozbawieni oglądania Boga, jedynego Dobra, dla którego zostali stworzeni. Druga to kara zmysłu (poena sensus), wyrażona obrazem ognia. Najboleśniejsze zaś jest to, że kary te nie mają końca.

Piszemy o tym z powagą, lecz nie po to, by straszyć dla samego straszenia. Prawda o piekle jest prawdą o miłości: Bóg szanuje wolność człowieka tak dalece, że pozwala mu odrzucić siebie na wieki. Nikt nie idzie do piekła wbrew swojej woli. Ostrzeżenie to jest jak ręka wyciągnięta nad przepaścią — Kościół mówi o piekle właśnie dlatego, że pragnie, byśmy się tam nie znaleźli. Rozważaniu tej prawdy poświęcamy osobny artykuł o piekle.

Niebo (raj)

Niebo jest najwyższym dobrem człowieka — szczęściem bez końca, które polega na oglądaniu Boga „twarzą w twarz". Tym, którzy umierają w łasce, Chrystus mówi: „Pójdźcie, błogosławieni Ojca mego, posiądźcie królestwo, zgotowane wam od założenia świata" (Mt 25,34).

Niebo wzywa świętych i sprawiedliwych — jak pięknie ujmuje to Katechizm Trydencki — „od trudów do odpoczynku, z padołu łez do radości niewysłowionych, ze wszystkich nędz życia do wiecznej szczęśliwości". To jest właściwy cel i sens całego naszego życia. Rozważaniu tej radości poświęcamy osobny tekst o niebie.

A czyściec?

Czytelnik zauważy, że Katechizm wymienia cztery rzeczy ostateczne, a nie pięć. Gdzie zatem czyściec?

Czyściec nie jest piątą rzeczą ostateczną, ponieważ nie jest stanem wiecznym — jest stanem przejściowym. Dusze, które umierają w łasce Bożej, lecz nie odpokutowały jeszcze za wszystkie swoje grzechy powszednie i kary doczesne, są oczyszczane, zanim wejdą do nieba. Wszystkie dusze w czyśćcu będą zbawione — czyściec prowadzi wyłącznie do nieba. Pismo wskazuje na tę prawdę: „A tak święta i zbawienna jest myśl modlić się za umarłych, aby byli od grzechów rozwiązani" (2Mc 12,46); a św. Paweł mówi o tym, kto „będzie zbawiony, tak jednak jakby przez ogień" (1Kor 3,15).

Dlatego czyściec mieści się niejako w prawdzie o sądzie i niebie, a nie obok nich jako odrębny kres. Naszym wielkim obowiązkiem miłości jest modlitwa za dusze czyśćcowe — czemu Kościół poświęca m.in. dzień Zaduszny. Tej prawdzie poświęcamy osobne rozważanie o czyśćcu.

Pamiętaj na rzeczy ostateczne

Powróćmy do zdania, od którego zaczęliśmy: „We wszystkich sprawach twoich pamiętaj na ostatnie rzeczy twoje, a na wieki nie zgrzeszysz" (Eccli 7,40). Pamięć o czterech rzeczach ostatecznych nie jest myślą smutną — jest myślą trzeźwą i wyzwalającą. Kto pamięta, że umrze, że stanie przed Sędzią, który jest samą Sprawiedliwością i samą Miłością, ten inaczej patrzy na grzech, na bogactwa, na próżne troski tego świata. I ten sam człowiek, jeśli żyje w łasce, oczekuje dnia Pańskiego nie z trwogą, lecz z ufnością dziecka, które wraca do Ojca.

To właśnie jest serce wiary, którą wyznajemy w Składzie Apostolskim: „wierzę w żywot wieczny". Rzeczy ostateczne nie są końcem nadziei — są jej spełnieniem, tym samym zbawieniem, ku któremu zmierza całe życie ochrzczonego.

Czy istnieje życie po śmierci? Co wiemy, a czego nie

Pytanie to stawia dziś wielu ludzi, którzy nie stawiają już żadnego innego. Odpowiadamy w porządku: najpierw to, co Kościół wie na pewno, potem to, czego nie wie, a na końcu to, co bywa z tym mylone.

Co wiemy na pewno. Dusza ludzka jest nieśmiertelna: nie ginie wraz z ciałem, bo jest duchowa i niezłożona, a więc niezniszczalna. W chwili śmierci następuje sąd szczegółowy, na którym rozstrzyga się wieczny los duszy — niebo, czyściec albo piekło. Na końcu czasów nastąpi zmartwychwstanie ciał i sąd ostateczny. To nie są domysły: to prawdy wiary, wyznawane w Składzie Apostolskim — „wierzę w ciała zmartwychwstanie, żywot wieczny".

Świadectwo Pisma jest jednoznaczne. Pan mówi łotrowi na krzyżu: „Dziś ze mną będziesz w raju" (Łk 23, 43); o bogaczu i Łazarzu opowiada jako o dwóch losach po śmierci, nie o dwóch snach (Łk 16, 19-31); a święty Paweł pisze: „Jeśli Chrystus nie zmartwychwstał, próżne jest tedy przepowiadanie nasze, próżna jest i wiara wasza" (1 Kor 15, 14).

Czego nie wiemy. Nie wiemy, jak wygląda życie po śmierci w szczegółach — Pismo mówi o tym obrazami (uczta, mieszkania, światłość), bo rzecz przekracza wyobraźnię. „Czego oko nie widziało ani ucho nie słyszało, ani w serce człowiecze nie wstąpiło, co nagotował Bóg tym, którzy go miłują" (1 Kor 2, 9). Nie znamy też liczby zbawionych ani losu żadnej konkretnej duszy — dlatego modlimy się za wszystkich zmarłych i nie ogłaszamy nikogo potępionym.

Co bywa z tym mylone. Krążą dziś „dowody na życie po śmierci" oparte na relacjach z reanimacji, świadectwach lekarzy i doświadczeniach z pogranicza śmierci. Trzeba tu zachować spokój w obie strony. Doświadczenia takie nie są dowodem — dotyczą stanu, w którym śmierć jeszcze nie dopełniła się ostatecznie, a ich treść bywa sprzeczna i zależna od kultury. Nie są też same przez się złudzeniem. Chrześcijanin nie opiera nadziei na nich, lecz na zmartwychwstaniu Chrystusa, które jest wydarzeniem historycznym, poświadczonym przez świadków, którzy dali się za nie zabić. To jest dowód, jaki mamy — jedyny, ale wystarczający.

I rzecz ostatnia, ważniejsza od ciekawości: nie chodzi o to, czy jest życie po śmierci, lecz jakie będzie nasze. Ta odpowiedź zależy od tego, jak żyjemy dziś. Kto o tym pamięta, wraca do spowiedzi i prosi o dobrą śmierć — a to jest cała mądrość rzeczy ostatecznych.

Obrazy ostatniej księgi Pisma — siedem pieczęci, Bestię i liczbę 666 — wyjaśniamy przy Apokalipsie świętego Jana.

Często zadawane pytania

Czym są cztery rzeczy ostateczne?

Cztery rzeczy ostateczne człowieka to śmierć, sąd, piekło i niebo (raj). Tak naucza Katechizm św. Piusa X: są to ostatnie rzeczy, jakie przydarzą się człowiekowi, i o nich dobrze jest myśleć każdego dnia.

Czy czyściec jest piątą rzeczą ostateczną?

Nie. Rzeczy ostatecznych jest cztery, ponieważ czyściec nie jest stanem wiecznym, lecz przejściowym oczyszczeniem dusz, które na pewno będą zbawione. Czyściec prowadzi do nieba, dlatego mieści się w prawdzie o sądzie i niebie, a nie obok nich.

Co Biblia mówi o rzeczach ostatecznych?

List do Hebrajczyków uczy: „postanowiono ludziom umrzeć raz, a potem sąd" (He 9,27). Pan Jezus mówi o niebie i piekle w opisie sądu ostatecznego (Mt 25,34.41.46). A Mądrość Syracha wzywa: „pamiętaj na ostatnie rzeczy twoje, a na wieki nie zgrzeszysz" (Eccli 7,40).

Dlaczego mamy myśleć o śmierci i o rzeczach ostatecznych?

Bo ta myśl, jak uczy Katechizm, jest bardzo skuteczna, by skłonić nas do unikania grzechu i do dobrego życia. Nie jest to myśl rozpaczliwa, lecz trzeźwa i pełna nadziei: kto pamięta o swoim celu, lepiej idzie ku niemu.

Czy każdy człowiek będzie sądzony dwa razy?

Tak. Najpierw następuje sąd szczegółowy, zaraz po śmierci, gdy dusza staje sama przed Bogiem. Na końcu czasów nastąpi sąd powszechny (ostateczny), gdy po zmartwychwstaniu ciał Chrystus osądzi wszystkich ludzi wobec całego świata.

Czy istnieje życie po śmierci?

Tak. Dusza ludzka jest nieśmiertelna, w chwili śmierci następuje sąd szczegółowy, a na końcu czasów zmartwychwstanie ciał. Wyznajemy to w Składzie Apostolskim: „wierzę w ciała zmartwychwstanie, żywot wieczny".

Czy istnieją dowody na życie po śmierci?

Relacje z reanimacji i świadectwa lekarzy nie są dowodem — dotyczą stanu, w którym śmierć nie dopełniła się ostatecznie, a ich treść bywa sprzeczna. Chrześcijanin opiera nadzieję na zmartwychwstaniu Chrystusa, wydarzeniu historycznym poświadczonym przez świadków, którzy dali się za nie zabić.

Jak wygląda życie po śmierci?

Pismo mówi o tym obrazami — uczty, mieszkań, światłości — bo rzecz przekracza wyobraźnię: „Czego oko nie widziało ani ucho nie słyszało… co nagotował Bóg tym, którzy go miłują" (1 Kor 2, 9). Wiemy, że jest, nie jak wygląda.

Aplikacja Iter Fidei zawiera katechizm, modlitwy i psalmy, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Katechizm św. Piusa X, część V, rozdz. 7 (Rzeczy ostateczne); Katechizm Rzymski (Trydencki), część I, rozdz. 8 (O sądzie); Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka: Eccli 7,40; He 9,27; Mt 25,34.41.46; 2Mc 12,46; 1Kor 3,15.