Św. Tomasz z Akwinu — życiorys, Suma, 5 dróg, cytaty

Św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225–1274) to włoski dominikanin, uczeń św. Alberta Wielkiego, mistrz Uniwersytetu Paryskiego i autor Sumy teologicznej — dzieła, które Kościół przez wieki stawiał za wzór nauki teologicznej. Za czystość życia i jasność umysłu otrzymał przydomek Doktora Anielskiego, a Leon XIII ogłosił go patronem wszystkich szkół katolickich. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 7 marca, w dzień jego śmierci, w randze III klasy.

Kim był św. Tomasz z Akwinu — życiorys

Syn hrabiów z Akwinu

Tomasz urodził się około 1225 roku w zamku Roccasecca, niedaleko miasteczka Aquino, w rodzinie hrabiów z Akwinu. Jego ojcem był rycerz Landulf, matką Teodora, pochodzenia normańskiego. Był najmłodszym z czterech synów. Brewiarz Rzymski przekazuje pobożną opowieść, że jako niemowlę znalazł karteczkę z Pozdrowieniem Anielskim, nie dał jej sobie odebrać i w końcu ją połknął — zapowiedź jego późniejszego nabożeństwa do Matki Bożej.

Jako pięcioletnie dziecko trafił na wychowanie do benedyktynów na Monte Cassino, w opactwie założonym przez św. Benedykta, którego opatem był wtedy krewny rodziny. Około 1239 roku przeszedł na uniwersytet w Neapolu.

Powołanie i uwięzienie

W Neapolu pokochał młody Zakon Kaznodziejski św. Dominika i w wieku około dziewiętnastu lat przyjął habit dominikański. Rodzina przyjęła to z oburzeniem — matka chętnie widziałaby go opatem Monte Cassino, ale nie żebrzącym zakonnikiem. Bracia porwali go w drodze do Paryża i uwięzili w rodzinnym zamku Monte San Giovanni. Niewola trwała dwa lata. Tomasz wykorzystał ją do nauki: studiował Sentencje Piotra Lombarda i nauczył się na pamięć dużej części Pisma Świętego.

Gdy inne sposoby zawiodły, bracia wprowadzili do jego izby nierządnicę. Tomasz chwycił z paleniska płonącą głownię i wypędził ją. Brewiarz opowiada, że potem, modląc się na kolanach przed znakiem krzyża, zasnął i we śnie poczuł, że aniołowie przepasują go pasem; odtąd nigdy już nie doznał pokusy cielesnej. Na pamiątkę tego wydarzenia Rytuał Rzymski, w części właściwej Zakonowi Kaznodziejskiemu, zawiera błogosławieństwo pasków św. Tomasza „dla zachowania czystości".

„Niemy wół"

Wypuszczony w 1245 roku, Tomasz poszedł na studia do św. Alberta Wielkiego w Kolonii. Milczący i postawny, otrzymał od kolegów przezwisko „niemego wołu sycylijskiego". Gdy jednak Albert poddał go publicznej próbie, zawołał: „Nazywamy brata Tomasza niemym wołem, ale mówię wam, że jego ryk usłyszy jeszcze cały świat". Po święceniach kapłańskich, jak pisze jego uczeń i biograf Wilhelm z Tocco, odprawiając Mszę, często zalewał się łzami.

Mistrz w Paryżu i w Italii

Od 1252 roku wykładał w Paryżu Pismo Święte i Sentencje; w 1256 roku otrzymał katedrę mistrza; Brewiarz mówi, że publicznie wykładał filozofię i teologię z najwyższym uznaniem. Nigdy nie zasiadał do lektury ani pisania bez modlitwy, a przy trudnych miejscach Pisma do modlitwy dodawał post. Swemu towarzyszowi, bratu Reginaldowi, mówił, że wszystko, co wie, nie tyle zdobył pracą, ile otrzymał od Boga. Lata 1259–1268 spędził w Italii przy dworze papieskim. Papież Urban IV polecił mu ułożyć oficjum i Mszę na uroczystość Bożego Ciała. Brewiarz dodaje, że odmówił godności, którą mu ofiarowano, w tym arcybiskupstwa Neapolu proponowanego przez Klemensa IV.

Butler opowiada, że gdy Uniwersytet Paryski spierał się o naturę przypadłości w Najświętszym Sakramencie, Tomasz po gorącej modlitwie napisał odpowiedź i położył ją na ołtarzu, a Pan ukazał mu się i powiedział: „Dobrze napisałeś o sakramencie mego Ciała".

Dlaczego św. Tomasz z Akwinu zamilkł?

W 1272 roku wrócił do Neapolu. W dniu św. Mikołaja 1273 roku, podczas Mszy, doznał objawienia, po którym nie napisał i nie podyktował już ani słowa, zostawiając Sumę teologiczną niedokończoną. Bratu Reginaldowi, który go nakłaniał do pracy, odpowiedział: „Nadszedł koniec moich prac. Wszystko, co napisałem, wydaje mi się słomą wobec tego, co mi zostało objawione".

Śmierć w Fossanova

Wezwany przez papieża bł. Grzegorza X na sobór w Lyonie, wyruszył w drogę już chory. Zatrzymano go w opactwie cystersów w Fossanova koło Terraciny; na prośbę mnichów objaśniał im jeszcze Pieśń nad Pieśniami. Przed przyjęciem wiatyku wypowiedział słowa, które przytacza Butler: „Przyjmuję Cię, zapłato odkupienia mojej duszy; dla Twojej miłości uczyłem się, czuwałem i trudziłem. Wiele nauczałem i pisałem o najświętszym Ciele Jezusa Chrystusa; nauczałem i pisałem w wierze Jezusa Chrystusa i świętego Kościoła Rzymskiego, któremu oddaję i poddaję wszystko". Zmarł 7 marca 1274 roku, mając około pięćdziesięciu lat.

Papież Jan XXII kanonizował go w 1323 roku. Za papieża Urbana V jego ciało przeniesiono do Tuluzy. Św. Pius V ogłosił go w 1567 roku Doktorem Kościoła i potwierdził tytuł Doktora Anielskiego, a Leon XIII w 1880 roku ustanowił go niebieskim patronem wszystkich szkół katolickich.

Suma teologiczna i inne dzieła

Butler pisze, że jego pisma wypełniają dwadzieścia grubych tomów. Najważniejsze z nich:

• Suma teologiczna (Summa theologiae) — zaczęta około 1266 roku, najpełniejszy wykład nauki teologicznej, nad którym pracował pięć lat i którego nie ukończył: dzieło urywa się w trzeciej części. Butler podaje, że na soborze trydenckim położono ją na stole obrad obok Pisma Świętego i dekretów papieskich.
• Suma przeciw poganom (Summa contra gentiles) — obrona wiary chrześcijańskiej wobec niewierzących.
• Złoty łańcuch (Catena aurea) — ciągły komentarz do czterech Ewangelii, werset po wersecie, ułożony z wypowiedzi Ojców greckich i łacińskich.
• Komentarze do Sentencji Piotra Lombarda, do Arystotelesa i do wielu ksiąg Pisma Świętego (m.in. Izajasza i Ewangelii według św. Mateusza).
• Wykłady katechizmowe — objaśnienia Modlitwy Pańskiej, Pozdrowienia Anielskiego i Składu Apostolskiego.
• Oficjum Bożego Ciała z hymnami Pange lingua, Sacris solemniis, Verbum supernum, sekwencją Lauda Sion; końcowe zwrotki dwóch hymnów — O salutaris i Tantum ergo — śpiewa się podczas błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem. Tradycja przypisuje mu też hymn Adoro te devote.

Filozofia św. Tomasza z Akwinu

Butler zwraca uwagę, że Tomasz był pierwszym, który w pełni wykorzystał naukę Arystotelesa, by zbudować kompletny system filozofii chrześcijańskiej. Jego metoda przypomina geometrię: najpierw stawia pytanie, potem wylicza zarzuty, następnie przytacza Pismo, Tradycję i autorów, a w końcu daje odpowiedź i rozwiązuje każdy zarzut po kolei. Brewiarz mówi, że jego nauka, zgodna w przedziwny sposób z prawdami objawionymi, jest najodpowiedniejsza do zwalczania błędów wszystkich czasów. Jego naukę o cnotach streszczamy przy cnotach kardynalnych.

5 dróg — dowody na istnienie Boga

W pierwszej części Sumy teologicznej (kwestia 2, artykuł 3) Tomasz pisze, że istnienie Boga można dowieść na pięć sposobów, zwanych pięcioma drogami:

1. Z ruchu — wszystko, co się porusza, jest poruszane przez coś innego; szereg nie może iść w nieskończoność, musi więc istnieć pierwszy poruszyciel, którego nic nie porusza.
2. Z przyczyny sprawczej — przyczyny sprawcze tworzą uporządkowany szereg, który nie może biec w nieskończoność; musi istnieć pierwsza przyczyna.
3. Z możliwości i konieczności — rzeczy, które mogą istnieć lub nie istnieć, zakładają byt istniejący koniecznie, który ma tę konieczność sam z siebie.
4. Ze stopni doskonałości — stopnie dobra i doskonałości w rzeczach wskazują na byt najwyższy, który jest przyczyną wszelkiej doskonałości.
5. Z celowości świata — rzeczy pozbawione rozumu działają ku celowi, musi więc istnieć istota rozumna, która je ku niemu kieruje.

W tej samej kwestii (artykuł 1) Tomasz odpowiada na dowód św. Anzelma z „tego, nad co nic większego nie można pomyśleć": nawet ten, kto rozumie znaczenie słowa „Bóg", nie musi z tego wnioskować, że Bóg istnieje w rzeczywistości, a nie tylko w umyśle. Dlatego Tomasz wychodzi od świata stworzonego. O samym dowodzie piszemy na stronie o św. Anzelmie.

Cytaty św. Tomasza z Akwinu

• Przed krzyżem, gdy Pan zapytał go: „Dobrze napisałeś o mnie, Tomaszu; jaką więc weźmiesz nagrodę?", odpowiedział: „Nie inną, Panie, jak tylko Ciebie" (Non aliam, Domine, nisi teipsum — Brewiarz Rzymski).
• „Wszystko, co napisałem, wydaje mi się słomą wobec tego, co mi zostało objawione" (za Butlerem).
• „Nauczałem i pisałem w wierze Jezusa Chrystusa i świętego Kościoła Rzymskiego, któremu oddaję i poddaję wszystko" (przed wiatykiem, za Butlerem).
• Butler przytacza też jego zdanie, że więcej nauczył się u stóp krzyża niż z książek.

Ciekawostki o św. Tomaszu

• Za młodu jego najmłodsza siostra zginęła od pioruna, a Tomasz, śpiący w tej samej izbie, ocalał. Butler wywodzi stąd ludowe nabożeństwo do niego jako patrona od burz i nagłej śmierci.
• Brewiarz opowiada, że gdy w oktawie Wielkanocy głosił kazanie w bazylice św. Piotra, kobieta, która dotknęła rąbka jego szaty, została uleczona z krwotoku.
• W dniu jego śmierci św. Albert Wielki w Kolonii miał zapłakać przy braciach i powiedzieć, że Bóg objawił mu śmierć „brata Tomasza, światła Kościoła" (Butler).
• Butler odnotowuje, że Tomasz nigdy nie tracił panowania nad sobą w dyskusji i nikogo nie ranił słowem.
• Wśród jego biografów Butler wymienia G. K. Chestertona, autora książki St Thomas Aquinas (1933).

Modlitwa i kolekta

Kolekta z Mszału Rzymskiego (7 marca)

Deus, qui Ecclésiam tuam beáti Thomæ Confessóris tui mira eruditióne claríficas, et sancta operatióne fecúndas: da nobis, quǽsumus; et quæ dócuit, intelléctu conspícere, et quæ egit, imitatióne complére. Per Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.

Boże, który Kościół Twój przedziwną uczonością błogosławionego Tomasza, Twego wyznawcy, rozjaśniasz i świętym jego działaniem czynisz płodnym, daj nam, prosimy, abyśmy to, czego nauczał, umysłem pojęli, a to, co czynił, naśladując wypełnili. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Kto chce przygotować się do jego święta, może odmawiać tę kolektę przez dziewięć dni, od 27 lutego do 7 marca. Modlitwy ułożone przez samego świętego — przed nauką, przed Mszą, po Komunii i hymn Adoro te devote — zebraliśmy w artykule Modlitwa św. Tomasza z Akwinu.

Święto 7 marca w kalendarzu z 1962 roku

W kalendarzu z 1962 roku święto św. Tomasza z Akwinu, wyznawcy i doktora Kościoła, przypada 7 marca i ma III klasę; szaty są białe. Msza zaczyna się introitem In medio Ecclesiae: „i wpośród zgromadzenia otworzy usta jego, i napełni go duchem mądrości i zrozumienia, i szatą chwały przyodzieje go" (Syr 15, 5, w przekładzie Wujka). Lekcja z Księgi Mądrości jest własna: „I dlatego modliłem się, a dana mi jest roztropność, i wzywałem, i przyszedł na mnie duch mądrości" (Mdr 7, 7). Credo się nie mówi.

7 marca przypada zwykle w Wielkim Poście. Według rubryk z 1960 roku, które obowiązują w Mszale z 1962 roku, święto III klasy wypadające w dzień powszedni Wielkiego Postu ustępuje ferii wielkopostnej i jest tylko wspominane (commemoratio): Msza jest z dnia postnego, a kolektę św. Tomasza dodaje się do kolekty dnia. Pełne święto obchodzi się tylko w latach bardzo późnej Wielkanocy, gdy Środa Popielcowa wypada po 7 marca. Gdy 7 marca jest niedzielą, ustępuje niedzieli.

Kalendarz z 1969 roku przeniósł jego wspomnienie na 28 stycznia, rocznicę przeniesienia relikwii do Tuluzy w 1369 roku. Iter Fidei trzyma się daty 7 marca z kalendarza z 1962 roku.

Często zadawane pytania

Kim był i czego dokonał św. Tomasz z Akwinu?

Był dominikaninem, profesorem w Paryżu, przy dworze papieskim w Italii i w Neapolu, autorem Sumy teologicznej, Sumy przeciw poganom i Złotego łańcucha oraz oficjum Bożego Ciała. Połączył wiarę z filozofią Arystotelesa w jeden system, który Kościół uznał za wzór nauki katolickiej.

Dlaczego nazywany jest Doktorem Anielskim?

Brewiarz mówi, że porównywany z duchami anielskimi nie mniej niewinnością niż umysłem, słusznie otrzymał imię Doktora Anielskiego, potwierdzone powagą św. Piusa V.

Czyim patronem jest św. Tomasz z Akwinu?

Leon XIII ogłosił go w 1880 roku patronem wszystkich szkół katolickich — uniwersytetów, kolegiów i szkół. Pobożność ludowa wzywa go też jako patrona od burz i nagłej śmierci.

Czy św. Tomasz z Akwinu i św. Tomasz Apostoł to ta sama osoba?

Nie. Św. Tomasz Apostoł, jeden z Dwunastu, ma w kalendarzu z 1962 roku święto 21 grudnia. Tomasz z Akwinu to dominikanin z XIII wieku.

Co to są pięć dróg św. Tomasza?

To pięć argumentów na istnienie Boga z Sumy teologicznej: z ruchu, z przyczyny sprawczej, z możliwości i konieczności, ze stopni doskonałości i z celowości świata.

Kiedy przypada wspomnienie św. Tomasza z Akwinu?

W kalendarzu z 1962 roku 7 marca, w dzień jego śmierci. W kalendarzu z 1969 roku — 28 stycznia.

Kim był dla św. Tomasza św. Bonawentura?

Franciszkaninem i jego rówieśnikiem z Uniwersytetu Paryskiego; obaj są doktorami Kościoła. Jego życie opisujemy w artykule o św. Bonawenturze.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, nowennę do św. Tomasza z Akwinu, jego modlitwy i hymny eucharystyczne, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Syracydesa 15; Mądrości 7); św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna I, q. 2; Mszał Rzymski (kolekta, introit i lekcja z 7 marca); Brewiarz Rzymski (lekcje z 7 marca, w pełnej formie sprzed 1960 roku); Rytuał Rzymski (błogosławieństwo pasków św. Tomasza); Butler's Lives of the Saints (7 marca).