Pieśń nad pieśniami

Pieśń nad pieśniami jest jedną z najbardziej zaskakujących ksiąg Biblii. Nie ma w niej praw, proroctw ani opowieści; jest tylko dwoje zakochanych, którzy się szukają, tracą i znów odnajdują, a mówią do siebie językiem ogrodów, winnic, wonności i wiosny. Imię Boże pada w niej najwyżej raz, i to niepewnie. A jednak Synagoga i Kościół widziały w niej zawsze najświętszą z pieśni, bo pod obrazem ludzkiej miłości opiewa miłość, którą Bóg kocha swój lud. Zamyka ją zdanie, które zna każdy: „mocna jest jak śmierć miłość” (Pnp 8,6).

Co oznacza tytuł Pieśń nad pieśniami?

Tytuł oddaje hebrajskie Szir ha-szirim, po łacinie Canticum canticorum. To hebrajski stopień najwyższy, taki sam jak Święte świętych czy marność nad marnościami: znaczy pieśń najpiękniejsza, pieśń ponad wszystkie pieśni. Pełny tytuł hebrajski dodaje „Salomona”; stąd w Bibliach protestanckich nazwa Pieśń Salomona. W tekście ks. Wujka w nawiasach zaznaczono, kto mówi: Oblubienica, Oblubieniec, lud, dziewice albo bracia. Tych oznaczeń nie ma w hebrajskim oryginale, ale bardzo ułatwiają lekturę.

Kto napisał Pieśń nad pieśniami?

Tradycja żydowska i chrześcijańska przypisuje ją królowi Salomonowi. Tytuł łączy ją z jego imieniem, Salomon pojawia się w samym poemacie (Pnp 3,7-11), a III Księga Królewska (1 Księga Królewska) mówi o nim: „Wypowiedział też Salomon trzy tysiące przypowieści, a pieśni jego było tysiąc i pięć” (1 Krl 4,32; w Biblii Tysiąclecia 1 Krl 5,12). Ojcowie, od Orygenesa po św. Bernarda, komentują Pieśń jako dzieło Salomona i razem z Przypowieściami i Eklezjastesem liczą ją wśród jego trzech ksiąg.

Wielu współczesnych egzegetów uważa, że księga jest zbiorem pieśni zebranych lub zredagowanych później i przypisanych Salomonowi, mistrzowi mądrości i poezji. Kościół nie rozstrzygnął pytania o ludzkiego autora; uczy natomiast, że księga jest natchniona, a jej głównym autorem jest Duch Święty.

Kiedy powstała Pieśń nad pieśniami?

Jeśli autorem jest Salomon, Pieśń pochodzi z X wieku przed Chrystusem; wspomniane w niej miejsca, Jerozolima, Engaddi, Liban, Hermon i Galaad, należą do kraju z czasów zjednoczonego królestwa. Badacze, którzy patrzą na słownictwo, proponują daty późniejsze, aż po okres perski lub grecki. Kościół nie ustalił żadnej daty.

O czym jest Pieśń nad pieśniami? Streszczenie

Pieśń nie opowiada ciągłej historii; jest jak cykl pieśni, w którym te same motywy wracają: szukanie i znalezienie, nieobecność i powrót, zachwyt nad pięknem ukochanej osoby. Większość komentatorów dzieli ją na pięć części.

Pragnienie Oblubienicy (1,1 - 2,7)

Księga zaczyna się od pragnienia: „Niech mię pocałuje pocałunkiem ust swoich” (Pnp 1,1). Oblubienica woła: „Pociągnij mię! za tobą pobiegniemy do wonności olejków twoich!” (Pnp 1,3), a do córek jerozolimskich mówi o sobie: „Czarna jestem, ale piękna” (Pnp 1,4), bo opaliło ją słońce, gdy strzegła winnic. Pyta, gdzie pasie swoje stado ten, „którego miłuje dusza moja” (Pnp 1,6). Oblubieniec i Oblubienica na przemian wychwalają swoje piękno: „Jam kwiat polny i lilia padolna”, odpowiada jej on: „Jak lilia między cierniem, tak przyjaciółka moja między córkami” (Pnp 2,1-2). Część zamyka obraz uścisku, „Lewa ręka jego pod głową moją, a prawica jego obejmie mię” (Pnp 2,6), i refren, który wróci jeszcze dwa razy: córki jerozolimskie nie mają budzić umiłowanej, „dokąd sama nie zechce” (Pnp 2,7).

Wiosna i nocne poszukiwanie (2,8 - 3,5)

„Głos miłego mego! Oto on idzie, skacząc po górach, przeskakując pagórki” (Pnp 2,8). Oblubieniec staje za ścianą i woła ją na wiosnę: „Wstań, śpiesz się, przyjaciółko moja, gołębico moja, piękna moja, a przyjdź! Bo już zima minęła, deszcz przeszedł i ustał” (Pnp 2,10-11). Oblubienica odpowiada słowami wzajemnej przynależności: „Miły mój dla mnie, a ja dla niego” (Pnp 2,16). W rozdziale 3 szuka go nocą na łożu, potem na ulicach i placach miasta: „szukałam go, lecz nie znalazłam”. Pyta stróżów, a zaraz potem: „znalazłam tego, którego miłuje dusza moja. Pojmałam go i nie puszczę” (Pnp 3,4).

Wesele króla (3,6 - 5,1)

Z pustyni nadchodzi orszak: „Któraż to jest, co wstępuje przez puszczę jak słup dymu z wonności mirry i kadzidła” (Pnp 3,6); to lektyka Salomona, otoczona sześćdziesięcioma mocarzami, a córki Syjonu mają oglądać króla w koronie „w dzień zrękowin jego i w dzień wesela serca jego” (Pnp 3,11). W rozdziale 4 Oblubieniec opiewa piękno Oblubienicy od oczu po szyję, „jak wieża Dawidowa”, i mówi: „Wszystka jesteś piękna, przyjaciółko moja, i nie ma w tobie zmazy” (Pnp 4,7). Wzywa ją z Libanu i nazywa ogrodem: „Ogrodem zamkniętym siostra moja, oblubienica, ogrodem zamkniętym, zdrojem zapieczętowanym” (Pnp 4,12). Ona zaprasza go do ogrodu, a on przychodzi (Pnp 5,1).

Próba nieobecności (5,2 - 6,11)

Druga noc jest trudniejsza od pierwszej. „Ja śpię, lecz serce moje czuwa” (Pnp 5,2): Oblubieniec puka, ona zwleka, a gdy otwiera, „on był odszedł i minął” (Pnp 5,6). Tym razem stróże ją biją i zabierają jej płaszcz. Zaklina córki jerozolimskie, by mu powiedziały, „iż mdleję z miłości” (Pnp 5,8), a zapytana, czym jej miły góruje nad innymi, odpowiada najdłuższą pochwałą: „Miły mój jest biały i rumiany, wybrany z tysięcy” (Pnp 5,10).

W rozdziale 6 wie już, gdzie go szukać: zstąpił do swego ogrodu, „Ja dla miłego mego, a dla mnie miły mój” (Pnp 6,2). Oblubieniec znów ją chwali; jest jedyna, „jedna jest gołębica moja, doskonała moja” (Pnp 6,8), a inne pytają: „Któraż to jest, która idzie jak zorza powstająca, piękna jak księżyc, wybrana jak słońce” (Pnp 6,9).

Sulamitka i miłość mocna jak śmierć (6,12 - 8,14)

Orszak woła: „Wróć się, wróć się, Sulamitko” (Pnp 6,12), i w rozdziale 7 opiewa jej piękno od stóp do głowy. Ona odpowiada: „Ja należę do miłego mego i do mnie pragnienie jego” (Pnp 7,10), i zaprasza go na pola i do winnic. W rozdziale 8 lud widzi ją wstępującą z pustyni, „oparta o miłego swego” (Pnp 8,5), i pada szczyt całej księgi: „Przyłóż mię jako pieczęć do serca twego, jako pieczęć do ramienia twego; bo mocna jest jak śmierć miłość” (Pnp 8,6). Po krótkich słowach braci o młodszej siostrze i o winnicy Salomona Pieśń kończy się wołaniem Oblubienicy: „Uciekaj miły mój, a bądź podobny do sarny i do jelonka na górach ziół wonnych!” (Pnp 8,14). Księga nie kończy się więc spełnieniem, lecz oczekiwaniem.

Plan Pieśni nad pieśniami

1. Pragnienie Oblubienicy i jej spotkanie z Oblubieńcem (1,1 - 2,7).
2. Oblubieniec przychodzi i woła ją na wiosnę (2,8-17).
3. Pierwsze nocne poszukiwanie i znalezienie (3,1-5).
4. Orszak i wesele króla Salomona (3,6-11).
5. Pochwała Oblubienicy; ogród zamknięty (4,1 - 5,1).
6. Druga noc: zwłoka, nieobecność Oblubieńca, stróże (5,2-8).
7. Pochwała Oblubieńca przed córkami jerozolimskimi (5,9-17).
8. Odnalezienie w ogrodzie i nowa pochwała Oblubienicy (6,1-11).
9. Sulamitka; wzajemne oddanie (6,12 - 7,13).
10. Miłość mocna jak śmierć (8,1-7).
11. Zakończenie: bracia, winnica, ostatnie wołanie (8,8-14).

Szkoła czyta Pieśń zwykle w Biblii Tysiąclecia. Rozdziały są te same, ale w rozdziale 1 wersety są tam przesunięte o jeden, bo Biblie tłumaczone z hebrajskiego liczą tytuł jako werset 1,1: „Czarna jestem, ale piękna” to u Wujka 1,4, a w Biblii Tysiąclecia 1,5. Od ostatniego wersetu rozdziału 5 do końca rozdziału 7 numeracja znów różni się o jeden, bo granice rozdziałów biegną inaczej: 5,17 Wujka to w Biblii Tysiąclecia 6,1, „Wróć się, Sulamitko” to u Wujka 6,12, a tam 7,1. Wersety 2,16, 4,7, 5,2 i 8,6-7 mają w obu Bibliach ten sam numer.

Interpretacja: jak Kościół czyta Pieśń nad pieśniami?

Oblubieniec i Oblubienica w całym Piśmie

Pieśń nie jest w Biblii obca. Prorocy mówią o przymierzu jak o małżeństwie: „I poślubię cię sobie na wieki” (Oz 2,19), „będzie się weselił oblubieniec z oblubienicy, i będzie się weselił z ciebie Bóg twój” (Iz 62,5). Jan Chrzciciel nazywa siebie przyjacielem Oblubieńca (J 3,29), Pan Jezus mówi o sobie jako o Oblubieńcu (Mt 9,15), św. Paweł nazywa małżeństwo wielką tajemnicą odnoszącą się do Chrystusa i Kościoła: „Jest to wielka tajemnica, a ja mówię w Chrystusie i w kościele” (Ef 5,32), a Apokalipsa kończy się weselem Baranka: „przyszło wesele Baranka, a małżonka jego przygotowała się” (Ap 19,7). Pieśń nad pieśniami jest poetyckim sercem tego wątku, który biegnie od pierwszych stron Biblii do ostatnich.

Lektura żydowska i Ojców Kościoła

Synagoga czytała Pieśń jako pieśń o miłości Boga i Izraela; rabbi Akiba, według Miszny, nazwał ją świętym świętych wśród Pism. Ojcowie przejęli tę lekturę, odnosząc ją do Chrystusa i Kościoła. Orygenes napisał komentarz i homilie, o których św. Hieronim, tłumacząc dwie z nich, powiedział, że Orygenes, który w innych księgach przewyższył wszystkich, w Pieśni nad pieśniami przewyższył samego siebie. Św. Grzegorz z Nyssy wygłosił piętnaście homilii o Pieśni, a św. Bernard z Clairvaux osiemdziesiąt sześć kazań, w których nie doszedł nawet do końca rozdziału 3. Św. Jan od Krzyża napisał na jej wzór swoją Pieśń duchową.

Trzy zastosowania: Kościół, dusza, Maryja

Tradycja czyta Oblubienicę na trzy sposoby, które się nie wykluczają. Jest nią Kościół, czarny od prześladowań i grzechów swoich dzieci, a piękny łaską Oblubieńca. Jest nią dusza, która szuka Boga nocą, traci Go, gdy zwleka, i znajduje, gdy wytrwa: dwie nocne sceny z rozdziałów 3 i 5 stały się opisem dróg życia duchowego. Jest nią wreszcie Najświętsza Maryja Panna, w której obraz Oblubienicy spełnia się najdoskonalej. Stąd liturgia śpiewa jej słowa „Wszystka jesteś piękna, przyjaciółko moja, i nie ma w tobie zmazy”, odnosząc je do Niepokalanego Poczęcia, a ogród zamknięty i zdrój zapieczętowany stały się w tradycji obrazami jej dziewictwa; z Pieśni pochodzą też wezwania i obrazy, które pobożność maryjna zna z litanii i z antyfon.

Miłość ludzka nie jest tu przekreślona

Lektura duchowa nie wstydzi się sensu dosłownego. Pieśń opiewa miłość mężczyzny i kobiety z czystą radością, bo Bóg ją stworzył i uświęcił w małżeństwie; dlatego fragmenty Pieśni, zwłaszcza 8,6-7, wybiera się dziś chętnie na czytanie podczas ślubu. Ale właśnie dlatego, że ludzka miłość jest dobra, może być obrazem miłości Boga, która ją przewyższa. Tradycja dawała tę księgę do rozważania raczej dojrzałym: według Orygenesa i św. Hieronima Żydzi nie pozwalali jej czytać przed osiągnięciem dojrzałego wieku.

Środki poetyckie Pieśni

Ponieważ szkoła pyta o środki stylistyczne, warto powiedzieć uczciwie, co w tekście naprawdę jest. Pieśń jest poezją hebrajską i najczęściej posługuje się porównaniem („Jak lilia między cierniem”, „szyja twoja jak wieża Dawidowa”) i przenośnią (ogród, zdrój, winnica, gołębica). Ma powtarzające się refreny: zaklęcie córek jerozolimskich (2,7, 3,5, 8,4) i formułę wzajemnej przynależności (2,16; 6,2; 7,10). Jest zbudowana z dialogów, a obrazy piękna ciała, tzw. opisy od stóp do głowy, wracają w rozdziałach 4, 5 i 7. Wiele obrazów, takich jak wieże, góry czy wojska, nie oddaje wyglądu, lecz wrażenie: siłę, niedostępność, majestat.

Najpiękniejsze wersety Pieśni nad pieśniami

• Pnp 1,1: „Niech mię pocałuje pocałunkiem ust swoich”. Św. Bernard rozpoczyna od tych słów swoje kazania.
• Pnp 1,4: „Czarna jestem, ale piękna, córki jerozolimskie”, po łacinie Nigra sum, sed formosa.
• Pnp 2,1-2: „Jam kwiat polny i lilia padolna. […] Jak lilia między cierniem, tak przyjaciółka moja między córkami.”
• Pnp 2,10-12: „Wstań, śpiesz się, przyjaciółko moja, gołębico moja, piękna moja, a przyjdź! Bo już zima minęła, deszcz przeszedł i ustał. I ukazały się kwiaty na ziemi naszej”.
• Pnp 2,16: „Miły mój dla mnie, a ja dla niego, który się pasie między liliami”.
• Pnp 4,1: „O jakżeś piękna, przyjaciółko moja, o jakżeś piękna!”
• Pnp 4,7: „Wszystka jesteś piękna, przyjaciółko moja, i nie ma w tobie zmazy”, po łacinie Tota pulchra es.
• Pnp 5,2: „Ja śpię, lecz serce moje czuwa.”
• Pnp 6,9: „Któraż to jest, która idzie jak zorza powstająca, piękna jak księżyc, wybrana jak słońce, ogromna jak wojska uszykowane porządnie?”

Pieśń nad pieśniami 8,6-7: interpretacja

„Przyłóż mię jako pieczęć do serca twego, jako pieczęć do ramienia twego; bo mocna jest jak śmierć miłość, twarda jak otchłań jest zazdrość; pochodnie jej pochodnie ognia i płomieni. Wody mnogie nie mogły ugasić miłości i rzeki nie zatopią jej; choćby człowiek dał wszystką majętność domu swego za miłość, wzgardzi nią jako nicością” (Pnp 8,6-7). Pieczęć była znakiem własności i tożsamości, noszonym na sercu albo na ramieniu: Oblubienica prosi, by należeć do ukochanego całkowicie i na zawsze.

Miłość jest mocna jak śmierć, bo tak jak śmierć nie oddaje tego, co wzięła, i nikt się jej nie oprze; „zazdrość” znaczy tu żarliwość, która nie znosi podziału serca. Żadna woda jej nie zgasi i nie da się jej kupić. Chrześcijanin słyszy w tych słowach miłość Chrystusa, który był mocniejszy od śmierci, a Kościół śpiewał je o świętych, którzy kochali aż do końca.

Pieśń nad pieśniami w kanonie i w liturgii

Pieśń jest księgą protokanoniczną, przyjętą przez kanon hebrajski, Septuagintę i wszystkie Kościoły chrześcijańskie. W Biblii hebrajskiej należy do pięciu „zwojów” i czyta się ją w święto Paschy. W Wulgacie stoi wśród ksiąg mądrościowych, po Eklezjastesie, a przed Księgą Mądrości. Św. Hieronim przełożył ją z hebrajskiego razem z Przypowieściami i Eklezjastesem, a Sobór Trydencki na IV sesji (8 kwietnia 1546) wymienia ją wśród ksiąg świętych i kanonicznych.

W Mszale 1962 roku:

• Nawiedzenie Najświętszej Maryi Panny (2 lipca). Lekcją jest wiosenne wezwanie z Pnp 2,8-14, a w Brewiarzu lekcje pierwszego nokturnu jutrzni także pochodzą z Pieśni; o święcie przeczytasz w artykule Nawiedzenie NMP.
• Św. Maria Magdalena (22 lipca). Lekcja łączy nocne poszukiwanie (3,2-5) z miłością mocną jak śmierć (8,6-7), bo Magdalena szukała Pana przy grobie; zob. Kim była Maria Magdalena.
• Objawienie Matki Bożej w Lourdes (11 lutego). Graduał śpiewa Flores apparuerunt in terra nostra i Surge, amica mea, z Pnp 2,10-14; zob. Matka Boża z Lourdes.
• Niepokalane Poczęcie (8 grudnia). Werset alleluja brzmi Tota pulchra es, Maria: et macula originalis non est in te, zbudowany na Pnp 4,7; zob. Niepokalane Poczęcie.
• Św. Teresa od Dzieciątka Jezus (3 października) ma introit Veni de Libano, sponsa mea (4,8-9), a św. Małgorzata Maria Alacoque (17 października) introit Sub umbra illius, quem desideraveram, sedi (2,3) i graduał Aquae multae non potuerunt exstinguere caritatem (8,7).

W Brewiarzu antyfony psalmów nieszporów w święta Matki Bożej pochodzą w większości z Pieśni: Dum esset Rex in accubitu suo (1,11), Laeva ejus sub capite meo (2,6), Nigra sum, sed formosa (1,4), Jam hiems transiit (2,11); piątą jest Speciosa facta es. O godzinie nieszporów przeczytasz w artykule Nieszpory.

Jak czytać Pieśń nad pieśniami?

Przeczytaj ją najpierw w całości, jako poemat, nie szukając od razu znaczeń ukrytych: osiem krótkich rozdziałów czyta się w kwadrans. Zwracaj uwagę, kto mówi; pomogą ci w tym oznaczenia w tekście ks. Wujka. Potem przeczytaj ją drugi raz z pytaniem Ojców: jak Chrystus szuka mojej duszy i jak ja szukam Jego? Dwie nocne sceny (3,1-4 i 5,2-8) czytaj razem: pierwsza mówi o szukaniu, druga o tym, co się dzieje, gdy zwlekamy z otwarciem. Na koniec zatrzymaj się dłużej nad 8,6-7. Kto chce iść dalej, znajdzie przewodnika w kazaniach św. Bernarda albo w Pieśni duchowej św. Jana od Krzyża.

Często zadawane pytania

O czym jest Pieśń nad pieśniami?

To poemat o miłości Oblubieńca i Oblubienicy, którzy się szukają, tracą i odnajdują, a w końcu wyznają, że miłość jest mocna jak śmierć. W sensie dosłownym opiewa miłość mężczyzny i kobiety; Kościół czyta w niej przede wszystkim miłość Boga do Izraela, Chrystusa do Kościoła i do każdej duszy, a także obraz Najświętszej Maryi Panny.

Kto napisał Pieśń nad pieśniami?

Tradycja żydowska i chrześcijańska przypisuje ją królowi Salomonowi, którego imię nosi tytuł i który według Pisma ułożył tysiąc pięć pieśni. Wielu współczesnych badaczy uważa ją za późniejszy zbiór pieśni przypisany Salomonowi. Kościół nie rozstrzygnął tej sprawy; jej głównym autorem jest Duch Święty.

Co oznacza tytuł Pieśń nad pieśniami?

To hebrajski sposób wyrażenia stopnia najwyższego, jak Święte świętych: pieśń najpiękniejsza ze wszystkich. Po hebrajsku Szir ha-szirim, po łacinie Canticum canticorum.

Dlaczego Pieśń nad pieśniami jest w Biblii?

Bo jest natchniona i Kościół zawsze ją przyjmował. Prorocy, Ewangelie, św. Paweł i Apokalipsa mówią o Bogu i Chrystusie jako Oblubieńcu, a o Jego ludzie jako oblubienicy; Pieśń jest poetyckim sercem tego obrazu. Pokazuje też, że ludzka miłość w małżeństwie jest dobra, skoro może być obrazem miłości Bożej.

Co znaczy „mocna jest jak śmierć miłość”?

To słowa z Pnp 8,6. Miłość, jak śmierć, nie oddaje tego, co wzięła, i nic jej nie pokona; żadne wody jej nie zgaszą i nie można jej kupić. Chrześcijanie słyszą w nich miłość Chrystusa, która okazała się mocniejsza od śmierci.

Ile rozdziałów ma Pieśń nad pieśniami?

Osiem. W rozdziale 1 numeracja wersetów u ks. Wujka i w Wulgacie różni się o jeden od Biblii Tysiąclecia, która liczy tytuł jako pierwszy werset; inna granica rozdziałów przesuwa też numerację od 5,17 do końca rozdziału 7.

Pieśń nad pieśniami możesz czytać werset po wersecie, w przekładzie ks. Wujka obok łaciny, także w aplikacji Biblia katolicka.