Księga Przysłów (Przypowieści Salomona)

Księga Przysłów jest najbardziej praktyczną księgą Biblii. Nie opowiada historii i nie zawiera wizji; mówi o tym, jak rozmawiać, pracować, wychowywać dzieci, wybierać przyjaciół, obchodzić się z pieniędzmi, panować nad gniewem i językiem. Ale wszystko to stoi na jednym fundamencie, który księga podaje na samym początku: „Bojaźń Pańska początkiem mądrości” (Prz 1,7). Ks. Wujek, za łacińskim Parabolae Salomonis, nazywa ją Przypowieściami Salomona; Biblia Tysiąclecia i nowsze przekłady mówią Księga Przysłów. Słowo „przypowieść” znaczy tu krótką, zwięzłą sentencję, hebrajskie maszal, a nie opowiadanie z morałem, jak przypowieści ewangeliczne.

Kto napisał Księgę Przysłów?

Księga otwiera się słowami: „Przypowieści Salomona, syna Dawidowego, króla izraelskiego” (Prz 1,1). Pismo mówi o Salomonie, że „Wypowiedział też Salomon trzy tysiące przypowieści, a pieśni jego było tysiąc i pięć” (1 Krl 4,32), i tradycja żydowska i chrześcijańska uważa go za głównego autora księgi. Sama księga uczciwie wskazuje jednak, że nie wszystko wyszło spod jego ręki. Rozdziały 25-29 to „przypowieści Salomonowe, które spisali mężowie Ezechiasza, króla judzkiego” (Prz 25,1), czyli zbiór zebrany około dwustu lat po Salomonie. Są też słowa mędrców (22,17 i 24,23), słowa Agura w rozdziale 30 (Wulgata przekłada jego imię i Wujek pisze „Słowa Zgromadzającego, syna Zwracającego”) i słowa króla Lemuela, którego „pouczała matka jego” (Prz 31,1).

Talmud przypisuje ostateczne spisanie księgi Ezechiaszowi i jego ludziom. Najprościej powiedzieć: Salomon jest ojcem i głównym autorem tej księgi, a jej ostateczny kształt nadali późniejsi mędrcy Izraela. Jej głównym autorem jest Duch Święty.

Kiedy powstała Księga Przysłów?

Najstarsze zbiory sięgają czasów Salomona, X wieku przed Chrystusem; zbiór ludzi Ezechiasza pochodzi z przełomu VIII i VII wieku. Wielu współczesnych badaczy uważa, że wstęp (rozdziały 1-9) i całość księgi uzyskały ostateczną postać dopiero po niewoli babilońskiej. Kościół nie ustalił żadnej daty.

O czym jest Księga Przysłów? Budowa księgi

Księga nie ma fabuły, więc jej streszczenie to opis jej części. Jest ich pięć.

Pochwała Mądrości (rozdziały 1-9)

Pierwsza część to cykl pouczeń ojca do syna, przeplatany mowami samej Mądrości, która przemawia jak osoba. Po wstępie, który mówi, że księga jest „dla poznania mądrości i karności” (Prz 1,2), ojciec ostrzega syna przed złym towarzystwem, przed obcą niewiastą i przed lenistwem, a zachęca do ufności w Bogu: „Miej ufność w Panu ze wszystkiego serca swego, a nie polegaj na roztropności twojej; na wszystkich drogach twoich myśl o nim, a on prosto pokieruje ścieżki twoje” (Prz 3,5-6).

Leniwego posyła do mrówki: „Idź do mrówki, o leniwcze, a przypatruj się drogom jej i ucz się mądrości!” (Prz 6,6). W rozdziale 8 Mądrość woła na rozstajach dróg i mówi o sobie, że była u Boga przed stworzeniem świata. W rozdziale 9 zaprasza na ucztę: „Mądrość zbudowała sobie dom, wyciosała siedem filarów” (Prz 9,1), a naprzeciw niej stoi kobieta głupia, która także wabi przechodniów. Część zamyka się zdaniem, którym się zaczęła: „Początkiem mądrości bojaźń Pańska” (Prz 9,10).

Przypowieści Salomona (10,1 - 22,16)

Druga, najdłuższa część to kilkaset krótkich sentencji, zwykle dwuwierszowych, w których drugi wiersz przeciwstawia się pierwszemu albo go powtarza innymi słowami: „Mądry syn rozwesela ojca, a syn głupi zgryzotą jest matce swojej” (Prz 10,1). Sentencje nie są ułożone według tematów; wracają w nich te same postacie: sprawiedliwy i bezbożny, mądry i głupi, pilny i leniwy, bogaty i ubogi, człowiek łagodny i gniewliwy. Tu stoją najczęściej cytowane zdania księgi, na przykład „Odpowiedź łagodna uśmierza gniew, ale mowa przykra pobudza” (Prz 15,1) i „Przed zgubą idzie pycha, a przed upadkiem duch się wynosi” (Prz 16,18).

Słowa mędrców (22,17 - 24,34)

„Nakłoń ucha twego, a słuchaj słów mędrców” (Prz 22,17): trzecia część ma znów formę dłuższych pouczeń. Ostrzega przed wyzyskiwaniem ubogich, przed pijaństwem, przed pogonią za bogactwem, które „uczynią sobie skrzydła jakby orle i ulecą do nieba” (Prz 23,5), i zawiera zdanie, które Ojcowie często komentowali: „siedemkroć upadnie sprawiedliwy, i powstanie” (Prz 24,16). Krótki dodatek (24,23-34) zaczyna się od słów „I to też od mędrców”.

Przypowieści zebrane przez ludzi Ezechiasza (rozdziały 25-29)

Czwarta część wraca do krótkich sentencji Salomona, często w formie porównań: „Jabłka złote na srebrnych łóżkach - kto mówi słowo czasu swego” (Prz 25,11), „Żelazo ostrzy się żelazem, a człowiek zaostrza oblicze przyjaciela swego” (Prz 27,17). Tu stoi rada, którą św. Paweł przytacza w Liście do Rzymian: „Jeśli łaknie nieprzyjaciel twój, nakarm go” (Prz 25,21).

Słowa Agura i Lemuela, niewiasta dzielna (rozdziały 30-31)

Agur wyznaje swoją małość wobec Boga i prosi o umiar: „żebractwa i bogactwa nie dawaj mi, daj tylko to, co potrzebne do utrzymania mego” (Prz 30,8); dalej następują przysłowia liczbowe (trzy rzeczy… i czwarta). Król Lemuel przekazuje rady swojej matki: unikać kobiet i wina, sądzić sprawiedliwie, bronić ubogich. Księgę zamyka poemat o niewieście dzielnej (31,10-31), który w hebrajskim jest akrostychem: każdy z dwudziestu dwóch wierszy zaczyna się od kolejnej litery alfabetu.

Mądrość w Księdze Przysłów: interpretacja

Bojaźń Pańska

„Bojaźń Pańska” nie znaczy strachu przed karą, lecz czci i uległości wobec Boga, z której rodzi się posłuszeństwo. Jest „początkiem” mądrości w dwóch znaczeniach: jej punktem wyjścia i jej zasadą. Mądrość biblijna nie jest więc sprytem ani wiedzą, lecz sztuką życia według woli Bożej. Bojaźń Boża należy do siedmiu darów Ducha Świętego, o których przeczytasz w artykule Dary Ducha Świętego.

Rozdział 8: Mądrość i odwieczne Słowo

Najgłębszy fragment księgi to mowa Mądrości z rozdziału 8: „Pan mię posiadł na początku dróg swoich, pierwej niźli co uczynił od początku. Od wieku jestem ustanowiona i od dawna, pierwej niźli się ziemia stała” (Prz 8,22-23). Mądrość była przy Bogu, gdy tworzył niebiosa i zakładał granice morza, „a rozkoszą moją być z synami człowieczymi” (Prz 8,31). Ojcowie Kościoła odnosili te słowa do Syna Bożego, odwiecznej Mądrości Ojca, o którym św. Jan pisze: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo” (J 1,1). W IV wieku arianie powoływali się na grecki przekład wersetu 8,22, który mówi o „stworzeniu” Mądrości, aby dowieść, że Syn jest stworzeniem; św. Atanazy i inni Ojcowie odpowiadali im, że werset trzeba czytać w świetle całego Pisma.

Matka Boża, Stolica Mądrości

Liturgia stosuje ten sam fragment do Najświętszej Maryi Panny: Mszał czyta go w święta jej Narodzenia i Niepokalanego Poczęcia (zob. niżej). Nie jest to sens dosłowny, lecz zastosowanie, którym Kościół mówi, że Maryja była od wieków zamierzona w Bożym planie razem z Wcielonym Słowem. Stąd tytuł Sedes Sapientiae, Stolica Mądrości, z Litanii Loretańskiej.

Uczta Mądrości i Eucharystia

„Pójdźcie, pożywajcie chleba mego i pijcie wino, które wam zamieszałam!” (Prz 9,5). Ojcowie, od św. Cypriana, widzieli w uczcie Mądrości zapowiedź Eucharystii, a w domu na siedmiu filarach Kościół. Brewiarz w pierwszą niedzielę sierpnia śpiewa antyfonę Sapientia aedificavit sibi domum, gdy zaczyna czytać tę księgę.

Życie moralne na co dzień

Większość księgi to nauka cnót: pracowitości, umiaru, prawdomówności, pokory, sprawiedliwości wobec ubogich, czystości i wierności w małżeństwie. Szczególnie dużo mówi o języku: „Śmierć i życie w mocy języka” (Prz 18,21), i o sercu: „Wszelaką strażą strzeż serca twego, bo z niego życie pochodzi” (Prz 4,23). Lista, która zaczyna się od słów „Sześć rzeczy jest, których nienawidzi Pan, siódmą brzydzi się dusza jego” (6,16-19), wylicza oczy wyniosłe, język kłamliwy, ręce przelewające krew niewinną, serce knujące zło, nogi prędkie do złego, fałszywego świadka i tego, kto sieje niezgodę między braćmi. O cnotach więcej w artykule Cnoty.

Apostołowie czytają Przysłowia

Nowy Testament często cytuje tę księgę. List do Hebrajczyków przypomina: „kogo Pan miłuje, tego karci” (Hbr 12,6), za Prz 3,11-12; św. Piotr: „miłość zakrywa mnóstwo grzechów” (1 P 4,8), za Prz 10,12; św. Paweł przytacza radę o nakarmieniu nieprzyjaciela i o węglach ognistych (Rz 12,20), za Prz 25,21-22.

Niewiasta dzielna: Księga Przysłów 31

„Niewiastę mężną któż znajdzie? Daleko i od ostatecznych granic cena jej” (Prz 31,10). Poemat, łacińskie Mulierem fortem quis inveniet?, przedstawia żonę i matkę, której ufa serce męża, która wstaje w nocy, prowadzi dom, przędzie, kupuje rolę i sadzi winnicę, „Rękę swą otworzyła ubogiemu, a dłonie swe wyciągnęła ku biednemu” (Prz 31,20). Jej siłą nie jest uroda: „Zwodnicze wdzięki i marna jest piękność: niewiasta bojąca się Boga, ta będzie chwalona” (Prz 31,30). Wujek mówi w 31,10 o niewieście „mężnej”, a w tradycji polskiej przyjęło się mówić o niewieście dzielnej. Kościół czyta ten poemat w Mszy i w Oficjum świętych kobiet, które nie były dziewicami, a Ojcowie widzieli w niej także obraz Kościoła.

Najbardziej znane cytaty z Księgi Przysłów

• Prz 1,7: „Bojaźń Pańska początkiem mądrości; mądrością i nauką głupi gardzą.”
• Prz 3,5-6: „Miej ufność w Panu ze wszystkiego serca swego, a nie polegaj na roztropności twojej”.
• Prz 3,9: „Czcij Pana z majętności twojej i z pierwocin wszelkiego zboża twego dawaj mu”.
• Prz 6,9: „A dokądże, leniwcze, spać będziesz? Kiedy powstaniesz ze snu swego?”
• Prz 10,12: „Nienawiść wzbudza swary, a wszystkie występki miłość zakrywa.”
• Prz 10,26: „Jak ocet zębom, a dym oczom, tak leniwy tym, którzy go posłali.”
• Prz 14,12: „Jest droga, która się zda człowiekowi sprawiedliwa, ale koniec jej prowadzi do śmierci.”
• Prz 15,22: „gdzie jest wielu radzących, utwierdzają się.”
• Prz 16,9: „Serce człowieka układa drogi swoje, ale Pańską jest rzeczą kierować krokami jego.”
• Prz 16,32: „Lepszy jest cierpliwy niźli mąż mocny, i który panuje nad sercem swoim niż zdobywca miast.”
• Prz 17,22: „Serce wesołe czyni wiek kwitnącym, duch smutny wysusza kości.”
• Prz 19,17: „Na lichwę daje Panu, kto ma litość nad ubogim”.
• Prz 21,19: „Lepiej jest mieszkać w ziemi pustynnej, niźli z żoną swarliwą i gniewliwą.”
• Prz 22,1: „Lepsze jest imię dobre niż wielkie bogactwa”.
• Prz 22,6: „Młodzieniec wedle drogi swej; choćby się zestarzał, nie odstąpi od niej”, werset o wychowaniu dzieci; zob. modlitwę za dzieci.
• Prz 26,11: „Jak pies, który się wraca do wymiotów swoich, tak głupi, który powtarza głupstwo swoje”, przytoczone w 2 P 2,22.
• Prz 27,17: „Żelazo ostrzy się żelazem, a człowiek zaostrza oblicze przyjaciela swego.”

Przysłowie Kto sieje wiatr, zbiera burzę nie pochodzi z tej księgi, lecz z proroka Ozeasza: „Bo wiatr siać będą, a wicher pożną” (Oz 8,7). Księga Przysłów ma zdanie podobne w treści: „Kto sieje nieprawość, będzie żął nieszczęście” (Prz 22,8). Więcej znanych zdań z Biblii zebraliśmy w artykule Cytaty z Pisma Świętego.

Księga Przysłów w kanonie i w liturgii

Księga Przysłów jest księgą protokanoniczną: należy do Pism Biblii hebrajskiej i znajduje się w Bibliach katolickich i protestanckich. W katolickim Starym Testamencie stoi wśród ksiąg mądrościowych, po Księdze Hioba i Psalmach, przed Eklezjastesem i Pieśnią nad pieśniami. Synody w Hipponie (393) i w Kartaginie (397) liczą pięć ksiąg Salomona, a Sobór Trydencki na IV sesji (8 kwietnia 1546) wymienia Przypowieści wśród ksiąg kanonicznych. Św. Hieronim przełożył księgę z hebrajskiego. Wulgata ma w kilku miejscach zdania pochodzące z tradycji greckiej, nieobecne w hebrajskim (na przykład dłuższy werset 6,11), ale podział na rozdziały i wersety jest prawie zawsze ten sam co w Biblii Tysiąclecia, więc Księga Przysłów 31 czy 3,5-6 oznaczają tu i tam ten sam tekst.

• Oficjum okresu. W Brewiarzu rzymskim Przypowieści otwierają czytania jutrzni w sierpniu: czyta się je w pierwszym tygodniu miesiąca, przed Eklezjastesem, Księgą Mądrości i Eklezjastykiem; w niedzielę drugi nokturn podaje wykład św. Ambrożego o bojaźni Bożej z jego komentarza do psalmu 118.
• Święta Matki Bożej. Prz 8,22-35, „Pan mię posiadł na początku dróg swoich”, jest lekcją Mszy Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (8 września) i Niepokalanego Poczęcia (8 grudnia); Mszał zapowiada ją słowami Lectio libri Sapientiae, bo tak liturgia nazywa wszystkie księgi mądrościowe. Ten sam fragment, w skrócie, wraca w święto Matki Bożej Różańcowej (7 października), a w Brewiarzu daje lekcje pierwszego nokturnu we wspólnym oficjum o Matce Bożej i kapitułę Laudesów i Nieszporów Niepokalanego Poczęcia (8, 22-24).
• Święta Rodzina. Introit Exsultet gaudio pater Justi bierze słowa z Prz 23,24-25.
• Święte kobiety. Pochwała niewiasty dzielnej, Mulierem fortem (31,10-31), jest lekcją Mszy Cognovi ze wspólnego formularza o świętych niewiastach niebędących dziewicami ani męczennicami, a w Brewiarzu daje lekcje pierwszego nokturnu tego oficjum.
• XI niedziela po Zesłaniu Ducha Świętego. Komunia Honora Dominum de tua substantia to Prz 3,9-10: „Czcij Pana z majętności twojej i z pierwocin wszelkiego zboża twego dawaj mu, a napełnią się gumna twoje obfitością”.

Jak czytać Księgę Przysłów?

Nie czytaj jej jednym ciągiem jak opowiadania: sentencje męczą, gdy jest ich zbyt wiele naraz. Przeczytaj najpierw rozdziały 1-9, które dają klucz do całości, i rozdział 31. Potem czytaj po kilka wersetów dziennie i zatrzymuj się przy jednym zdaniu, które dotyczy twojego życia, choćby o języku, o gniewie albo o pracy. Ponieważ księga ma trzydzieści jeden rozdziałów, wielu czyta jeden rozdział każdego dnia miesiąca. Pamiętaj też o porządku Orygenesa: Przypowieści uczą życia według cnót, Eklezjastes oderwania od rzeczy przemijających, a Pieśń nad pieśniami zjednoczenia z Bogiem.

Często zadawane pytania

Kto napisał Księgę Przysłów?

Tradycja przypisuje ją królowi Salomonowi, który według Pisma ułożył trzy tysiące przypowieści, i on jest jej głównym autorem. Sama księga zawiera jednak także zbiór spisany przez ludzi króla Ezechiasza (25-29), słowa mędrców oraz słowa Agura i króla Lemuela (30-31). Ostateczny kształt nadali jej późniejsi mędrcy.

O czym jest Księga Przysłów?

To zbiór krótkich sentencji i pouczeń o tym, jak żyć mądrze przed Bogiem: o bojaźni Bożej, pracy, mowie, pieniądzach, rodzinie, przyjaźni i sprawiedliwości. Zaczyna się wielką pochwałą Mądrości (1-9), w środku zawiera zbiory przysłów Salomona i mędrców, a kończy się poematem o niewieście dzielnej.

Czy Przypowieści Salomona to Księga Przysłów?

Tak, to ta sama księga. Ks. Wujek, za łaciną Parabolae Salomonis, nazywa ją Przypowieściami Salomona, a Biblia Tysiąclecia i nowsze przekłady Księgą Przysłów. Bywa też nazywana po prostu księgą Salomona, ale Salomonowi przypisuje się także Eklezjastesa i Pieśń nad pieśniami.

Co znaczy „Bojaźń Pańska początkiem mądrości”?

To motto całej księgi (1,7 i 9,10). Bojaźń Pańska to nie lęk, lecz cześć wobec Boga i pragnienie, by Go nie obrazić. Jest początkiem mądrości, bo kto uznaje Boga za Pana, zaczyna patrzeć na życie we właściwym świetle; bez tego wszelka wiedza jest tylko sprytem.

Kim jest niewiasta dzielna z rozdziału 31?

To idealna żona i matka opisana w poemacie zamykającym księgę (31,10-31): pracowita, mądra, hojna dla ubogich, godna zaufania męża, a nade wszystko bojąca się Boga. U Wujka nazywa się niewiastą mężną. Kościół czyta ten poemat w Mszy i w Oficjum świętych kobiet, a Ojcowie widzieli w niej także obraz Kościoła.

Jakich siedmiu rzeczy nienawidzi Pan według Księgi Przysłów?

Według Prz 6,16-19 są to: oczy wyniosłe, język kłamliwy, ręce przelewające krew niewinną, serce knujące złe zamysły, nogi prędkie do złego, fałszywy świadek i ten, kto sieje niezgodę między braćmi.

Ile rozdziałów ma Księga Przysłów?

Trzydzieści jeden. Numeracja rozdziałów i wersetów u ks. Wujka jest prawie zawsze taka sama jak w Biblii Tysiąclecia.

Księgę Przysłów możesz czytać werset po wersecie, w przekładzie ks. Wujka obok łaciny, także w aplikacji Biblia katolicka.