Księga Mądrości

Księga Mądrości jest najmłodszą z ksiąg mądrościowych Starego Testamentu i tą, która najwyraźniej zapowiada Nowy. Napisana po grecku, w imieniu króla Salomona, zwraca się do tych, „którzy sądzicie ziemię” (Mdr 1,1), i uczy ich, że sprawiedliwość jest nieśmiertelna. Odpowiada bezbożnym, którzy mówią, że ze śmiercią wszystko się kończy, i ogłasza zdanie, które zna niemal każdy katolik: „dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej” (Mdr 3,1). Potem maluje portret Mądrości Bożej, tchnienia mocy Boga i odblasku jego światłości, a na koniec odczytuje całą historię świętą, zwłaszcza wyjście z Egiptu, jako dzieło tej Mądrości. Kościół zaczerpnął z niej wiele pięknych tekstów liturgii, od introitu Zesłania Ducha Świętego po introit niedzieli w oktawie Bożego Narodzenia, a Ojcowie czytali w niej zapowiedź męki Chrystusa.

Kto napisał Księgę Mądrości?

Księga mówi głosem Salomona. Autor nie wymienia jego imienia, ale przedstawia się jako król wybrany przez Boga, by rządził ludem i zbudował mu świątynię: „Ty mię obrałeś za króla dla ludu twego i za sędziego synów swoich i córek” (Mdr 9,7). Jego modlitwa o mądrość w rozdziale 9 powtarza prośbę, którą Salomon zaniósł do Boga w Gabaonie (III Księga Królewska, czyli 1 Krl 3). Dlatego dawne rękopisy greckie i łacińskie noszą tytuł Mądrość Salomona, a pierwsi pisarze chrześcijańscy cytowali ją pod tym imieniem.

Kościół nigdy jednak nie wiązał się z Salomonem jako autorem ludzkim, a Ojcowie mówili o tym ostrożnie. Św. Augustyn w Państwie Bożym (XVII, 20) zauważa, że zwyczaj przypisywał tę księgę Salomonowi z powodu pewnego podobieństwa stylu, ale uczeni nie wątpią, że nie jest jego; Kościół, zwłaszcza zachodni, od dawna przyjmuje ją z całym autorytetem. Św. Hieronim w przedmowie do ksiąg Salomona pisze, że księgi tej nie ma u Żydów, że sam jej styl zdradza wymowę grecką i że niektórzy dawni pisarze przypisywali ją Żydowi Filonowi. Kanon Muratoriego mówi, że napisali ją przyjaciele Salomona na jego cześć.

Odpowiedź katolicka jest więc taka: głównym autorem księgi, jak każdej księgi świętej i kanonicznej, jest Duch Święty. Autorem ludzkim był natchniony mędrzec żydowski, najpewniej z Aleksandrii w Egipcie, który pisał w osobie Salomona, biorąc jego mądrość za wzór. Jego imienia nie znamy. Kościół określił, że księga jest natchniona, ale nie rozstrzygał, kto ją spisał.

Kiedy i w jakim języku powstała Księga Mądrości?

Księga Mądrości powstała po grecku, nie po hebrajsku: nie znamy żadnego jej tekstu hebrajskiego, co zauważał już św. Hieronim. To odpowiedź na częste pytanie, w jakim języku powstała. Jej kultura jest kulturą gminy żydowskiej w Aleksandrii za Ptolemeuszy, a długie rozważania o Egipcie i o bałwochwalstwie pasują do ludu, który żył wśród pogan i cierpiał za wiarę. Komentatorzy katoliccy umieszczają ją najczęściej między II a I wiekiem przed Chrystusem; dokładna data pozostaje niepewna i Kościół żadnej nie ustalił. Jest więc jedną z ostatnich ksiąg Starego Testamentu.

Łaciński tekst Wulgaty nie jest przekładem św. Hieronima: tej księgi nie poprawiał, a Kościół zachował dawny przekład łaciński, starszy od niego, z którego tłumaczył ks. Wujek. Stąd w kilku miejscach numeracja wersetów różni się od Biblii Tysiąclecia, której używa się w szkole i w parafii: w rozdziale 6 Wulgata ma na początku jeden werset więcej („Lepsza jest mądrość niźli siła”, Mdr 6,1), więc jej werset 6,13 to 6,12 w Biblii Tysiąclecia; podobnie w drugiej połowie rozdziału 11 numery są przesunięte o jeden. Rozdziałów jest w obu Bibliach dziewiętnaście, a ich treść jest ta sama.

O czym jest Księga Mądrości? Streszczenie

Księgę dzieli się zwykle na trzy części: rozdziały 1-6 zachęcają władców do umiłowania sprawiedliwości i mądrości i pokazują los sprawiedliwych i bezbożnych; rozdziały 7-9 mówią, czym jest Mądrość i jak ją otrzymać; rozdziały 10-19 ukazują jej działanie w dziejach ludu Bożego.

Sprawiedliwi, bezbożni i nieśmiertelność (rozdziały 1-6)

Księga zaczyna się wezwaniem: „Miłujcie sprawiedliwość, którzy sądzicie ziemię! Rozumiejcie o Panu w dobroci i w prostocie serca szukajcie go” (Mdr 1,1). Śmierć nie jest dziełem Boga: „Albowiem Bóg śmierci nie uczynił i nie weseli się ze zguby żywych” (Mdr 1,13).

W rozdziale 2 przemawiają bezbożni. Życie jest krótkie, po nim nic nie ma, więc używajmy, póki czas: „Chodźmy w wieńcach różanych, póki nie uwiędną” (2,8). A sprawiedliwego, który wypomina nam grzechy, trzeba zniszczyć: „Skażmy go na śmierć co najsromotniejszą” (Mdr 2,20). Rozdziały 3-5 odpowiadają na tę mowę. Dusze sprawiedliwych są w ręku Boga (rozdział 3); sprawiedliwy, który umiera młodo, przeżył życie pełne (rozdział 4); na sądzie bezbożni zobaczą, jak sprawiedliwi „policzeni są między synów Bożych” (Mdr 5,5), i przyznają się do błędu: „Cóż nam pomogła pycha?” (5,8). „Ale sprawiedliwi na wieki żyć będą i u Pana jest ich zapłata” (Mdr 5,16). Rozdział 6 zwraca się znowu do królów: „miłujcie mądrość, abyście na wieki królowali” (Mdr 6,22).

Czym jest Mądrość: modlitwa Salomona (rozdziały 7-9)

Mówiąc jako Salomon, autor wyznaje, że urodził się śmiertelny jak każdy człowiek (Mdr 7,1), i opowiada: „I dlatego modliłem się, a dana mi jest roztropność, i wzywałem, i przyszedł na mnie duch mądrości” (Mdr 7,7). Przełożył ją nad trony i bogactwa. Następuje wielki portret Mądrości, z długą litanią jej przymiotów, „święty, jedyny, rozmaity, subtelny” (7,22): „Tchnieniem bowiem jest mocy Bożej i czystym wypływem jasności Boga wszechmogącego” (Mdr 7,25).

W rozdziale 8 król pragnie jej jak oblubienicy: „Tę umiłowałem i szukałem jej od młodości mojej” (8,2), bo uczy cnót i daje nieśmiertelność. Rozdział 9 to modlitwa o mądrość: „Boże ojców moich i Panie miłosierdzia, który uczyniłeś wszystko słowem swoim” (Mdr 9,1), zakończona wyznaniem ludzkiej słabości: „bo ciało, podległe skażeniu, obciąża duszę” (Mdr 9,15).

Mądrość w dziejach ludu Bożego (rozdziały 10-19)

Ostatnia część odczytuje historię zbawienia jako dzieło Mądrości. Rozdział 10 prowadzi ją od Adama, którego „od upadku go wyzwoliła” (Mdr 10,2), przez Noego, Abrahama, Lota, Jakuba i Józefa, aż do przejścia przez Morze Czerwone. Imion się tu nie wymienia, ale opowiadania z Księgi Rodzaju i Księgi Wyjścia łatwo rozpoznać. Rozdziały 11 i 12 pokazują miłosierdzie Boga nawet w karach zesłanych na Egipt i Kanaan: „Ale ty masz litość nad wszystkimi, bo wszystko możesz” (Mdr 11,24).

Rozdziały 13-15 są długim oskarżeniem bałwochwalstwa: ludzie powinni byli poznać Stwórcę z jego dzieł, a „wymyślenie bałwanów” stało się „skażeniem życia” (Mdr 14,12). Ostatnie rozdziały, od 16 do 19, zestawiają plagi Egiptu z dobrodziejstwami okazanymi Izraelowi: wąż miedziany, przy którym uzdrowiły nie zioła, „ale twoje słowo, Panie, które uzdrawia wszystko” (Mdr 16,12), manna, słup ognia, noc Paschy (rozdział 18) i drogę przez morze.

Plan Księgi Mądrości

1. Wezwanie do władców: miłujcie sprawiedliwość, Bóg nie stworzył śmierci (rozdział 1).
2. Mowa bezbożnych i spisek przeciw sprawiedliwemu (rozdział 2).
3. Los sprawiedliwych: ich dusze są w ręce Bożej, przedwczesna śmierć sprawiedliwego (rozdziały 3-4).
4. Sąd: spóźniony żal bezbożnych i nagroda sprawiedliwych (rozdział 5).
5. Wezwanie królów do szukania mądrości (rozdział 6).
6. Salomon prosi o mądrość i ją otrzymuje; portret Mądrości (rozdziały 7-8).
7. Modlitwa Salomona o mądrość (rozdział 9).
8. Mądrość od Adama do wyjścia z Egiptu (rozdział 10).
9. Miłosierdzie Boga wobec Egiptu i Kanaanu (rozdziały 11-12).
10. Głupota bałwochwalstwa (rozdziały 13-15).
11. Plagi Egiptu i dobrodziejstwa dla Izraela, aż do przejścia przez morze (rozdziały 16-19).

Mdr 3,1-9: „Dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej”

To najbardziej znana i najczęściej szukana strona księgi. U ks. Wujka brzmi tak: „Ale dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej i nie dotknie ich męka śmierci. Zdało się oczom głupich, że umarli, za utrapienie było poczytane odejście ich, a opuszczenie nas za zgubę; lecz oni są w pokoju” (Mdr 3,1-3). I dalej: „Jak złoto w piecu wypróbował ich i jak ofiarę całopalenia ich przyjął” (3,6); „Jaśnieć będą sprawiedliwi i jak iskry wśród trzciny biegać będą” (3,7).

Fragment odpowiada bezbożnym z rozdziału 2, dla których śmierć jest końcem wszystkiego. Śmierć sprawiedliwego jest klęską tylko w oczach tych, którzy nie mają wiary: jego dusza żyje, strzeżona przez Boga, a próba oczyściła go jak złoto w tyglu. To jedno z najjaśniejszych świadectw Starego Testamentu o nieśmiertelności duszy, o sądzie i o wiecznej nagrodzie, dlatego tak często czyta się go przy zmarłych i w dzień Zaduszek. W liturgii 1962 roku tekst ten jest lekcją Mszy Intret o wielu męczennikach, a jego początek, Iustorum animae in manu Dei sunt, śpiewa się jako offertorium w uroczystość Wszystkich Świętych.

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Nieśmiertelność duszy i zazdrość diabła

Księga uczy jaśniej niż jakakolwiek inna w Starym Testamencie, że człowiek został stworzony do nieśmiertelności: „Gdyż Bóg stworzył człowieka nieśmiertelnym i uczynił go na wyobrażenie podobieństwa swego. Lecz przez nienawiść diabła weszła śmierć na okrąg ziemi” (Mdr 2,23-24). To odpowiedź na pytanie, co Księga Mądrości mówi o diable: śmierć nie należała do zamysłu Bożego, weszła na świat przez grzech, do którego skłonił człowieka szatan. Łacina ma tu invidia diaboli, zazdrość diabła, i tak oddają ten werset przekłady współczesne. To jeden z klasycznych tekstów nauki o grzechu pierworodnym i o nieśmiertelnej duszy.

Męka Sprawiedliwego

Św. Augustyn pisze w Państwie Bożym (XVII, 20), że w tej księdze męka Chrystusa jest zapowiedziana najjawniej, i przytacza cały ustęp z rozdziału 2 (wersety 12-21). Sprawiedliwy „nazywa się synem Bożym” (Mdr 2,13), a jego wrogowie mówią: „Bo jeśli prawdziwie jest synem Bożym, obroni go i wybawi go z rąk przeciwników” (Mdr 2,18).

Pod krzyżem arcykapłani powtarzają to niemal słowo w słowo: „Ufał w Bogu, niech go teraz wybawi, jeżeli chce; bo powiedział: Że jest Synem Bożym” (Mt 27,43).

Mądrość i Słowo Boże

To, co ta księga mówi o Mądrości, Nowy Testament mówi o Synu. Mądrość jest „jasnością […] wiecznej światłości i obrazem bez zmazy Boskiego majestatu” (Mdr 7,26); Syn jest „jasnością chwały i odbiciem istoty jego” (Hbr 1,3).

Mądrość była przy Bogu, „gdyś okrąg ziemi tworzył” (Mdr 9,9), a Salomon prosi, by Bóg spuścił „ducha twego świętego z wysokości” (9,17). Tradycja chrześcijańska zawsze widziała tę Mądrość wypełnioną w Chrystusie, którego św. Paweł nazywa „moc bożą i mądrość bożą” (1 Kor 1,24).

Poznanie Boga ze stworzeń

Szkolne pytanie, jak Księga Mądrości określa tych, którzy nie poznali Boga, ma odpowiedź w rozdziale 13: „A głupi są wszyscy ludzie, w których nie ma znajomości Boga” (Mdr 13,1). Mogli Go poznać: „z wielkości bowiem piękności i stworzenia stworzyciel tych rzeczy łatwo poznany być może” (13,5).

Św. Paweł prowadzi to samo rozumowanie przeciw bałwochwalcom: „niewidzialne jego przymioty, od stworzenia świata, przez zrozumienie tych rzeczy, które są uczynione, bywają poznane” (Rz 1,20). Na tym opiera się nauka Kościoła, że Boga można poznać naturalnym światłem rozumu z rzeczy stworzonych.

Cztery cnoty kardynalne

Księga Mądrości jest tym miejscem Pisma, gdzie cztery cnoty kardynalne wymienione są razem: Mądrość „umiarkowania i roztropności uczy, i sprawiedliwości, i mocy, nad które nie ma nic dla ludzi w życiu pożyteczniejszego” (Mdr 8,7). A mądrość jest darem, o który trzeba prosić: autor wyznaje: „poszedłem do Pana i prosiłem go” (8,21).

Manna i Eucharystia

Księga nazywa mannę „pokarmem anielskim”, chlebem z nieba, „mający w sobie wszystkie rozkosze i słodkość wszelakiego smaku” (Mdr 16,20). Pan Jezus podjął obraz manny jako figury prawdziwego Chleba: „Ojciec mój daje wam chleb z nieba prawdziwy” (J 6,32). Werset Panem de caelo praestitisti eis, który znasz z błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem i z Oficjum Bożego Ciała, wyrasta z tego właśnie miejsca.

Najważniejsze wersety Księgi Mądrości

• Mdr 1,7: „gdyż duch Pański napełnił okrąg ziemi”, po łacinie Spiritus Domini replevit orbem terrarum, introit Zesłania Ducha Świętego.
• Mdr 2,1-9: mowa bezbożnych, od „Krótki i przykry jest czas życia naszego” aż do wieńców różanych.
• Mdr 3,1: „Ale dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej i nie dotknie ich męka śmierci”.
• Mdr 4,7-9: „Lecz sprawiedliwy, choćby umarł przedwcześnie, w odpoczynku będzie”, bo „wiekiem starości życie nieskalane”.
• Mdr 6,13-15 (6,12-14 w Biblii Tysiąclecia): Mądrość daje się znaleźć tym, którzy jej szukają: „Kto do niej rano wstanie, nie będzie się trudził, bo ją znajdzie siedzącą u drzwi swoich” (6,15).
• Mdr 7,7-11: mądrość przełożona nad berła i trony, „i bogactwa za nic miałem w porównaniu z nią” (7,8).
• Mdr 8,1: „Dosięga tedy od końca aż do końca mocno i urządza wszystko łagodnie”. To jedno ze źródeł antyfony O Sapientia, śpiewanej 17 grudnia przy Magnificat.
• Mdr 9,13-15: „Bo któryż człowiek będzie mógł znać wolę Bożą?”
• Mdr 11,21 (11,20 w Biblii Tysiąclecia): „ale ty wszystko pod miarą i liczbą i wagą urządziłeś”, werset, nad którym często rozmyślał św. Augustyn.
• Mdr 11,23-25: świat przed Bogiem „jak kropla rosy porannej”, a o Bogu: „Miłujesz bowiem wszystko, co jest, i nie masz w nienawiści nic z tego, coś uczynił”.
• Mdr 18,14-15: „Gdy bowiem wszystko było w spokojnym milczeniu, a noc w swym biegu pół drogi miała, wszechmocne słowo twoje z nieba, ze stolicy królewskiej skoczyło”. Powiedziane o nocy Paschy w Egipcie, Kościół odnosi do nocy Bożego Narodzenia.

Księga Mądrości w kanonie i w liturgii

Gdzie jest Księga Mądrości w Biblii?

Księga Mądrości należy do ksiąg mądrościowych (dydaktycznych) Starego Testamentu, razem z Księgą Hioba, Psalmami, Księgą Przysłów, Księgą Koheleta, Pieśnią nad pieśniami i Mądrością Syracha, która w Wulgacie następuje bezpośrednio po niej. Nie należy jej mylić z Księgą Przysłów, którą ks. Wujek nazywa Przypowieściami Salomona, ani z Mądrością Syracha: to trzy różne księgi.

Księga deuterokanoniczna

Księga Mądrości jest jedną z ksiąg deuterokanonicznych: nie weszła do kanonu żydowskiego, ale należała do Septuaginty, greckiej Biblii Apostołów i pierwotnego Kościoła. Synody w Hipponie (393) i Kartaginie (397) liczą ją wśród pięciu ksiąg Salomona, Salomonis libri quinque (Przysłowia, Eklezjastes, Pieśń nad pieśniami, Mądrość i Eklezjastyk). Sobór Florencki (1442) powtarza ten kanon, a Sobór Trydencki na IV sesji (8 kwietnia 1546) wymienia Księgę Mądrości wśród ksiąg świętych i kanonicznych. Biblie protestanckie ją pomijają, bo reformatorzy przyjęli za regułę krótszy kanon żydowski. O wyborze pełnej Biblii katolickiej przeczytasz w artykule Która Biblia jest katolicka.

W Brewiarzu i Mszale z 1962 roku

• Oficjum. W Brewiarzu rzymskim Księgę Mądrości czyta się na Jutrzni (Matutinum) w trzecim tygodniu sierpnia, po Przypowieściach i Eklezjastesie, a przed Eklezjastykiem.
• Zesłanie Ducha Świętego. Introit Spiritus Domini replevit orbem terrarum wzięty jest z Mdr 1,7.
• Niedziela w oktawie Bożego Narodzenia. Introit Dum medium silentium tenerent omnia to Mdr 18,14-15.
• Środa Popielcowa. Introit Misereris omnium, Domine przejmuje Mdr 11,24-25.27.
• Czwartek w oktawie Wielkanocy. Introit Victricem manum tuam wzięty jest z Mdr 10,20-21.
• XIII niedziela po Zesłaniu Ducha Świętego. Antyfona na Komunię Panem de caelo dedisti nobis to Mdr 16,20.
• Przemienienie Pańskie (6 sierpnia). Werset Alleluja Candor est lucis aeternae to słowa Mdr 7,26.
• Wszystkich Świętych (1 listopada). Offertorium Iustorum animae to Mdr 3,1-3.
• Święci. Msza Intret o wielu męczennikach czyta jako lekcję Mdr 3,1-8; święto Apostołów Filipa i Jakuba (11 maja) czyta Mdr 5,1-5, a święto św. Tomasza z Akwinu (7 marca) Mdr 7,7-14, modlitwę o ducha mądrości.

Kalendarz tych dni znajdziesz w kalendarzu liturgicznym, a Jutrznię dnia w brewiarzu.

Jak czytać Księgę Mądrości?

Czytaj ją w trzech podejściach, według jej trzech części: rozdziały 1-6 o losie sprawiedliwych i bezbożnych, rozdziały 7-9 o samej Mądrości, rozdziały 10-19 o wyjściu z Egiptu. Do ostatniej części miej otwartą Księgę Wyjścia, bo autor zakłada, że znasz opowiadanie. Rozdział 2 przeczytaj w Wielkim Tygodniu obok męki według św. Mateusza; rozdział 3 w dzień Zaduszek albo wtedy, gdy umrze ktoś bliski; rozdział 9 jako modlitwę przed nauką lub przed trudną decyzją. Tam, gdzie łacina w kolumnie obok jest tekstem liturgii (Iustorum animae, Dum medium silentium, Spiritus Domini), porównaj ją z polskim: rozpoznasz śpiewy Mszy. Wszystkie księgi zebrane są w Biblii Iter Fidei.

Często zadawane pytania

Kto jest autorem Księgi Mądrości?

Księga jest napisana w imieniu króla Salomona i dawne rękopisy noszą jego imię. Ojcowie Kościoła, na czele ze św. Augustynem i św. Hieronimem, zauważyli jednak, że powstała po grecku, długo po Salomonie, a napisał ją natchniony mędrzec żydowski, najpewniej z Aleksandrii, którego imienia nie znamy. Głównym autorem jest Duch Święty, a Kościół orzekł, że księga jest natchniona.

W jakim języku powstała Księga Mądrości?

Po grecku. Nie znamy żadnego jej tekstu hebrajskiego, a styl jest wyraźnie grecki, co zauważał już św. Hieronim. Wulgata zachowała dawny przekład łaciński zrobiony z greki, a ks. Wujek przełożył go na polski.

Kiedy powstała Księga Mądrości?

Najprawdopodobniej między II a I wiekiem przed Chrystusem, w Aleksandrii w Egipcie, co czyni ją jedną z ostatnich ksiąg Starego Testamentu. Dokładna data jest niepewna i Kościół jej nie ustalił.

Co Księga Mądrości mówi o diable?

Że to przez niego śmierć weszła na świat: Bóg stworzył człowieka do nieśmiertelności, „lecz przez nienawiść diabła weszła śmierć na okrąg ziemi” (Mdr 2,24). Łacina mówi o zazdrości diabła. Werset ten jest jednym z biblijnych świadectw o grzechu pierworodnym i o kusicielu z raju.

O czym jest Mdr 3,1?

O losie sprawiedliwych po śmierci: „dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej i nie dotknie ich męka śmierci”. Głupim zdaje się, że umarli, lecz oni są w pokoju. Fragment ten czyta się często przy zmarłych, a w Mszale z 1962 roku jest lekcją Mszy o męczennikach i offertorium uroczystości Wszystkich Świętych.

Dlaczego Księgi Mądrości nie ma w Biblii protestanckiej?

Bo nie należy do kanonu żydowskiego: powstała po grecku i przekazała ją Septuaginta. Reformatorzy zaliczyli ją do apokryfów i większość Biblii protestanckich ją pomija. Kościół katolicki przyjmuje ją jako Pismo natchnione, zgodnie z synodami w Hipponie i Kartaginie oraz soborami we Florencji i w Trydencie.

Ile rozdziałów ma Księga Mądrości?

Dziewiętnaście, w Wulgacie tak samo jak w Biblii Tysiąclecia. W kilku rozdziałach, zwłaszcza w 5, 6 i 11, numeracja wersetów różni się o jeden, bo Wulgata idzie za dawnym przekładem łacińskim.

Księgę Mądrości możesz czytać werset po wersecie, po polsku i po łacinie, także w aplikacji Biblia katolicka Iter Fidei.