Św. Anzelm z Canterbury — życiorys, Proslogion, dowód

Św. Anzelm (ok. 1033–1109), urodzony w Aoście, był mnichem i opatem benedyktyńskiego opactwa Bec w Normandii, potem arcybiskupem Canterbury, który dwukrotnie szedł na wygnanie, broniąc wolności Kościoła przed królami Anglii. Butler nazywa go największym teologiem jego epoki i „ojcem scholastyki"; to on napisał Proslogion, pierwotnie zatytułowany „wiara szukająca zrozumienia", i Cur Deus homo. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 21 kwietnia, w randze III klasy; w 1720 roku ogłoszono go doktorem Kościoła.

Kim był św. Anzelm — życiorys

Młodość w Aoście

Anzelm urodził się około 1033 roku w Aoście, u podnóża Alp, jako syn szlachetnych i katolickich rodziców, Gundulfa i Ermenbergi — tak podaje Brewiarz Rzymski. Od dziecka garnął się do nauki i do życia doskonalszego. Mając piętnaście lat, chciał wstąpić do klasztoru, ale opat odmówił, obawiając się gniewu ojca. Pragnienie to na pewien czas w nim wygasło: Butler pisze, że Anzelm prowadził potem życie światowe, czego żałował do końca życia. Surowość ojca wypędziła go z domu po śmierci matki; poszedł na studia do Burgundii.

Mnich, przeor i opat w Bec

Przyciągnięty sławą Lanfranka, przyszedł do opactwa Bec w Normandii, należącego do zakonu św. Benedykta, i w 1060 roku, w wieku dwudziestu siedmiu lat, złożył tam śluby pod opatem Herluinem. Po trzech latach, gdy Lanfranka przeniesiono do Caen, Anzelm został przeorem. Niektórzy mnisi szemrali z powodu jego młodości, ale Brewiarz mówi, że miłością, pokorą i roztropnością uczynił z zazdrosnych braci przyjaciół — swoich i Bożych. Pościł tak wytrwale, że zdawał się tracić smak jedzenia, a noce skracał, aby oddawać się rozmyślaniu ze łzami.

W Bec napisał Monologion, Proslogion oraz traktaty o prawdzie, o wolnej woli i o pochodzeniu zła. W 1078 roku został opatem. Papież św. Grzegorz VII, sam prześladowany, pisał do niego, jak podaje Brewiarz, listy pełne miłości, polecając jego modlitwom siebie i Kościół.

Arcybiskup Canterbury

Po śmierci Lanfranka, który był arcybiskupem Canterbury, król Wilhelm Rudy latami zostawiał stolicę pustą, by korzystać z jej dochodów. Gdy ciężko zachorował, w strachu przed śmiercią mianował Anzelma arcybiskupem. Anzelm wymawiał się wiekiem, słabym zdrowiem i nieprzydatnością do spraw publicznych, ale biskupi wcisnęli mu pastorał w rękę i zanieśli go do kościoła, śpiewając Te Deum. Zasiadł tak na stolicy założonej przez św. Augustyna, posłanego do Anglii przez św. Grzegorza Wielkiego.

Wygnanie i sobór w Bari

Król, który wyzdrowiał, szybko zapomniał obietnic: żądał pieniędzy za nominację i nie pozwalał zwoływać synodów. Anzelm odmówił zapłaty i stanowczo bronił praw Kościoła. W październiku 1097 roku wyjechał do Rzymu, do papieża Urbana II, wiedząc, że król skonfiskuje jego dobra i zakaże mu powrotu. Papież przyjął go z czcią. W klasztorze w Kampanii, gdzie leczył zdrowie, ukończył Cur Deus homo.

Na soborze w Bari w 1098 roku, jak mówi Brewiarz, obronił przeciw błędowi Greków naukę, że Duch Święty pochodzi także od Syna (Filioque), niezliczonymi świadectwami Pisma i Ojców. Tę prawdę wyznajemy w Credo; jej sens objaśniamy przy Trójcy Świętej. Butler dodaje, że gdy sobór chciał wyklęć króla Anglii, to sam Anzelm ubłagał papieża, by poprzestał na groźbie.

Spór o inwestyturę

Po śmierci Wilhelma nowy król Henryk I wezwał Anzelma z powrotem, lecz wkrótce zażądał, by arcybiskup przyjął od niego inwestyturę i złożył mu hołd. Synod rzymski z 1099 roku zabronił świeckiej inwestytury, więc Anzelm odmówił. Poszedł na drugie wygnanie i przedstawił sprawę papieżowi Paschalisowi II, który potwierdził decyzje poprzednika. W końcu doszło do ugody: król zrzekł się inwestytury biskupów i opatów, a Anzelm, za zgodą papieża, pozwolił biskupom składać hołd za dobra doczesne. Henryk tak mu potem ufał, że w 1108 roku uczynił go regentem na czas swej nieobecności.

Przeciw handlowi ludźmi

Butler podkreśla, że Anzelm był jednym z pierwszych przeciwników handlu niewolnikami. Na synodzie w Westminsterze w 1102 roku przeprowadził uchwałę zakazującą sprzedawania ludzi jak bydła. Jego biograf Eadmer opowiada też, że gdy zobaczył chłopca, który uwiązał ptaka za nogę na nitce, Anzelm zerwał nitkę: „ptak odlatuje, chłopiec płacze, ojciec się cieszy".

Śmierć

Zmarł 21 kwietnia 1109 roku w Canterbury, wśród swoich mnichów. Brewiarz mówi, że zasłynął cudami i świętością, zwłaszcza nabożeństwem do Męki Pańskiej i do Najświętszej Maryi Panny, a także nauką, z której — jak widać ze wszystkich jego ksiąg — czerpali wzór wszyscy teologowie wykładający Pismo metodą scholastyczną. Butler podaje, że jego ciało spoczywa najpewniej w katedrze w Canterbury, w kaplicy jego imienia. W 1720 roku Kościół ogłosił go doktorem Kościoła.

Proslogion — „wiara szukająca zrozumienia"

W przedmowie do Proslogionu Anzelm pisze, że pierwotnie dał tej księdze tytuł Fides quaerens intellectum — „wiara szukająca zrozumienia". To zdanie streszcza całą jego postawę: nie dochodzi do wiary przez rozum, lecz w wierze szuka zrozumienia tego, w co już wierzy. Pod koniec rozdziału pierwszego czytamy (przekład nasz z łaciny):

Neque enim quaero intelligere ut credam, sed credo ut intelligam.

Nie szukam bowiem zrozumienia, aby uwierzyć, lecz wierzę, aby zrozumieć.

Proslogion jest pisany jako rozmowa duszy z Bogiem, dlatego te słowa są bardziej wyznaniem niż tezą.

„Wejdź do izdebki swojej"

Rozdział pierwszy zaczyna się wezwaniem do skupienia, w którym Anzelm sięga po słowa Ewangelii o modlitwie w ukryciu: Eia, nunc homuncio, fuge paululum occupationes tuas, absconde te modicum a tumultuosis cogitationibus tuis — „Nuże, człowieczku, porzuć na chwilę swoje zajęcia, ukryj się na moment przed zgiełkiem swoich myśli", a dalej: „wejdź do izdebki swego umysłu". Anzelm nawiązuje do słów Pana, które w przekładzie Wujka brzmią: „Ale ty, gdy się modlić będziesz, wejdź do izdebki swojej, a zawarłszy drzwi, módl się do Ojca swego w skrytości" (Mt 6, 6).

Jak św. Anzelm uzasadniał istnienie Boga

Monologion

W Monologionie, napisanym jeszcze w Bec, Anzelm — jak pisze Butler — podał metafizyczne dowody istnienia i natury Boga.

Dowód z Proslogionu (dowód ontologiczny)

W rozdziale drugim Proslogionu Anzelm wychodzi od samego pojęcia Boga: „Wierzymy, że Ty jesteś czymś, nad co nic większego nie można pomyśleć" (aliquid quo nihil maius cogitari possit). Rozumuje dalej, że to, nad co nic większego nie można pomyśleć, nie może istnieć tylko w umyśle — bo wtedy można by pomyśleć coś większego, mianowicie to samo istniejące także w rzeczywistości. Bóg istnieje więc i w umyśle, i w rzeczywistości. Rozumowanie to nazwano później dowodem ontologicznym.

Św. Anzelm i św. Tomasz

Ten dowód nie przekonał wszystkich katolickich teologów. Św. Tomasz z Akwinu przytacza go w Sumie teologicznej (I, kwestia 2, artykuł 1) i odpowiada: nawet ten, kto rozumie, że słowo „Bóg" oznacza coś, nad co nic większego nie można pomyśleć, nie musi stąd wnosić, że to istnieje w rzeczywistości, a nie tylko w umyśle. Dlatego Tomasz szedł inną drogą — od świata stworzonego do Stwórcy, w pięciu drogach. Obaj są doktorami Kościoła i obaj służyli tej samej wierze: Anzelm szukał jej zrozumienia od wewnątrz, Tomasz budował je od rzeczy widzialnych.

Cur Deus homo — „Dlaczego Bóg stał się człowiekiem"

Cur Deus homo Butler nazywa najsłynniejszym traktatem o Wcieleniu, jaki kiedykolwiek napisano. Anzelm ukończył go na wygnaniu, w klasztorze w Kampanii. Już tytuł mówi, o co pyta: dlaczego Syn Boży, aby nas odkupić, stał się człowiekiem. To pytanie o samo serce wiary, które wyznajemy w Credo słowami „i stał się człowiekiem".

Cytaty św. Anzelma

• „Wierzę, aby zrozumieć" (credo ut intelligam) — Proslogion, rozdz. 1.
• „Wierzymy, że Ty jesteś czymś, nad co nic większego nie można pomyśleć" — Proslogion, rozdz. 2.
• O wychowaniu chłopców, do opata, który skarżył się na swoich wychowanków (za Butlerem): „Gdybyś zasadził drzewo w ogrodzie i ze wszystkich stron je skrępował, tak że nie mogłoby rozpostrzeć gałęzi, jakie byłoby to drzewo, gdy po latach dałbyś mu swobodę? (…) A tak właśnie traktujesz swoich chłopców, krępując ich strachem i razami".

Modlitwa — kolekta z Mszału (21 kwietnia)

Kolekta Mszy św. Anzelma pochodzi ze wspólnego o doktorach-biskupach; jego imię wstawia się w miejsce imienia świętego. Podajemy tekst łaciński i nasz wierny przekład polski.

Deus, qui pópulo tuo ætérnæ salútis beátum Ansélmum minístrum tribuísti: præsta, quǽsumus; ut, quem Doctórem vitæ habúimus in terris, intercessórem habére mereámur in cælis. Per Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.

Boże, który dałeś ludowi Twemu błogosławionego Anzelma jako sługę wiecznego zbawienia, spraw, prosimy, abyśmy tego, którego mieliśmy na ziemi za nauczyciela życia, zasłużyli mieć orędownikiem w niebie. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Tę kolektę można odmawiać przez dziewięć dni przed świętem, od 13 do 21 kwietnia, w intencji teologów, kapłanów i studentów, za biskupów broniących wolności Kościoła i o łaskę wiary, która szuka zrozumienia.

Święto 21 kwietnia w kalendarzu z 1962 roku

W kalendarzu z 1962 roku święto św. Anzelma, biskupa, wyznawcy i doktora Kościoła, przypada 21 kwietnia i ma III klasę; szaty są białe. Msza pochodzi ze wspólnego o doktorach i zaczyna się introitem In medio Ecclesiae; w okresie wielkanocnym dodaje się do niego Alleluja. Lekcja z Drugiego Listu do Tymoteusza zawiera słowa, które dobrze streszczają życie Anzelma: „głoś słowo, nalegaj w porę, nie w porę; przekonywaj, proś, karć z wszelką cierpliwością i nauką" (2 Tm 4, 2, w przekładzie Wujka). Credo się nie mówi.

21 kwietnia przypada zwykle w okresie wielkanocnym. Gdy jednak Wielkanoc jest późna, ten dzień może wypaść w Wielkim Tygodniu albo w oktawie Wielkanocy — dniach I klasy, którym święto III klasy ustępuje. Gdy 21 kwietnia jest niedzielą, święto także ustępuje niedzieli.

Św. Anzelm a inni święci

Butler stawia Anzelma jako metafizyka najwyżej spośród chrześcijańskich doktorów od czasów św. Augustyna. Dante w Raju umieszcza go wśród duchów światła w sferze Słońca, obok św. Jana Chryzostoma.

Często zadawane pytania

Kim był św. Anzelm?

Był włoskim benedyktynem z Aosty, przeorem i opatem Bec w Normandii, a od końca XI wieku arcybiskupem Canterbury. Bronił wolności Kościoła przed królami Anglii, za co dwukrotnie poszedł na wygnanie. Zmarł w 1109 roku i jest doktorem Kościoła.

Jak św. Anzelm uzasadniał istnienie Boga?

W Monologionie podał metafizyczne dowody istnienia i natury Boga. W Proslogionie — z samego pojęcia Boga jako tego, „nad co nic większego nie można pomyśleć", który nie może istnieć tylko w umyśle. Ten drugi argument nazywa się dowodem ontologicznym.

Co znaczy „wierzę, aby zrozumieć"?

To zdanie z Proslogionu: wiara nie jest nagrodą za zrozumienie, lecz jego początkiem. Anzelm najpierw wierzy Objawieniu, a potem rozumem szuka jego wewnętrznej spójności.

Czym różni się dowód św. Anzelma od pięciu dróg św. Tomasza?

Anzelm wychodzi od pojęcia Boga w umyśle, Tomasz od rzeczy w świecie: ruchu, przyczyn, przygodności, stopni doskonałości i celowości. Tomasz uważał, że z samego pojęcia nie wynika istnienie w rzeczywistości.

Kiedy przypada wspomnienie św. Anzelma?

W kalendarzu z 1962 roku 21 kwietnia, w dzień jego śmierci, w randze III klasy.

Co napisał św. Anzelm?

Między innymi Monologion, Proslogion, Cur Deus homo oraz traktaty o prawdzie, o wolnej woli i o pochodzeniu zła, a także liczne listy.

Czy św. Anzelm był patronem jakiejś sprawy?

Brewiarz i Butler nie wymieniają formalnie ogłoszonego patronatu. Kościół czci go jako doktora i jako biskupa, który nie ugiął się przed władzą świecką w sprawach Kościoła.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, a w nich kolektę i oficjum św. Anzelma oraz modlitwy do świętych, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Mateusza 6; Drugi List do Tymoteusza 4); św. Anzelm, Proslogion (przedmowa, rozdz. 1–2); św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna I, q. 2, a. 1; Mszał Rzymski (kolekta, introit i lekcja z 21 kwietnia); Brewiarz Rzymski (lekcje z 21 kwietnia, w pełnej formie sprzed 1960 roku); Butler's Lives of the Saints (21 kwietnia).