Św. Ambroży z Mediolanu — życiorys, patron, cytaty, hymny

Św. Ambroży z Mediolanu (ok. 340–397) to rzymski urzędnik, który jako niechrzczony katechumen został obwołany biskupem Mediolanu, a stał się jednym z czterech wielkich doktorów Kościoła zachodniego: pogromcą arianizmu, autorem hymnów śpiewanych do dziś w Brewiarzu, pasterzem, który przyprowadził do chrztu św. Augustyna i wezwał cesarza do publicznej pokuty. Jest patronem pszczelarzy, a jego święto w kalendarzu z 1962 roku przypada 7 grudnia, w rocznicę jego sakry biskupiej, jako święto III klasy w białych szatach. Poniżej podajemy jego życiorys według Butlera, jego hymn, najważniejsze dzieła i sprawdzone cytaty.

Św. Ambroży — życiorys

Syn prefekta, prawnik, namiestnik

Ambroży urodził się w Trewirze, prawdopodobnie w 340 roku, gdy jego ojciec, również Ambroży, był prefektem Galii. Po wczesnej śmierci ojca matka wróciła z dziećmi do Rzymu i starannie je wychowała; wiele zawdzięczał też starszej siostrze, św. Marcelinie. Nauczył się greki, został dobrym poetą i mówcą, poświęcił się adwokaturze. Anicjusz Probus, prefekt pretorianów Italii, uczynił go swoim asesorem, a cesarz Walentynian mianował go namiestnikiem Ligurii i Emilii z siedzibą w Mediolanie, ówczesnej stolicy cesarstwa na Zachodzie. Probus powiedział mu na pożegnanie, nie przeczuwając, jak trafnie: „Idź i rządź raczej jak biskup niż jak sędzia".

„Ambroży biskupem!"

W 374 roku zmarł Auksencjusz, arianin, który prawie dwadzieścia lat zajmował stolicę mediolańską. Miasto podzieliło się na stronnictwa: jedni chcieli arianina, drudzy katolika. Ambroży przyszedł do kościoła, by zapobiec rozruchom, i przemawiał do ludu o pokoju. Wtedy rozległ się głos (według jego biografa Paulina — głos dziecka): „Ambroży biskupem!". Całe zgromadzenie, katolicy i arianie razem, podjęło ten okrzyk.

Ambroży był wtedy jeszcze katechumenem. Próbował uciec z miasta, ukrywał się u senatora Leoncjusza, pisał do cesarza z prośbą o zwolnienie. Walentynian odpowiedział, że cieszy się, iż wybiera namiestników godnych urzędu biskupiego. Ambroży uległ: przyjął chrzest, a tydzień później, 7 grudnia 374 roku, sakrę biskupią. Ruchomości rozdał ubogim, ziemie oddał Kościołowi, zostawiając tylko utrzymanie dla siostry. Świadom braków w teologii, zaczął studiować Pismo Święte, Orygenesa i św. Bazylego pod kierunkiem uczonego kapłana, św. Symplicjana.

Pasterz Mediolanu

Według Butlera w ciągu dziesięciu lat oczyścił diecezję z arianizmu, herezji przeczącej bóstwu Syna Bożego i tajemnicy Trójcy Świętej. Codziennie odprawiał Najświętszą Ofiarę za swój lud i był dostępny dla każdego. Gdy Goci pustoszyli Ilirię, przetopił złote naczynia kościelne na wykup jeńców; arianom, którzy oskarżali go o świętokradztwo, odpowiedział, że woli zbawiać dusze ludzi niż złoto.

Bronił też wiary przed pogaństwem. W 384 roku senator Symmach poprosił cesarza Walentyniana II o przywrócenie w senacie ołtarza bogini Wiktorii. Ambroży odpowiedział pismem tak wymownym, że cesarz odmówił. W 385 i 386 roku cesarzowa Justyna, sprzyjająca arianom, zażądała dla nich bazyliki w Mediolanie. Ambroży nie oddał żadnej świątyni, choć wojsko otoczyło kościół, w którym zamknął się z ludem. Właśnie wtedy, by podtrzymać wiernych, uczył ich psalmów i hymnów własnego układu, śpiewanych na przemian przez dwa chóry. Św. Augustyn, który był wtedy w Mediolanie, zapisał w Wyznaniach, że jego matka Monika była wśród ludu czuwającego z biskupem w kościele i że wtedy właśnie wprowadzono w Mediolanie, na wzór Wschodu, śpiew hymnów i psalmów, „aby lud nie ustawał ze zmęczenia i smutku"; zwyczaj ten przejęły potem niemal wszystkie Kościoły.

Cesarz Teodozjusz i pokuta za Tesalonikę

W 390 roku cesarz Teodozjusz za zabójstwo dowódcy Butheryka w Tesalonice kazał wymordować ludność zebraną w cyrku: zginęło około siedmiu tysięcy osób. Ambroży, po naradzie z biskupami, napisał do cesarza list, wzywając go do publicznej pokuty kanonicznej i oświadczając, że nie odprawi przy nim Najświętszej Ofiary, dopóki jej nie odprawi. Butler zaznacza, że malownicza scena, w której biskup zatrzymuje cesarza w drzwiach kościoła, jest późniejszą legendą. Pewne jest to, co mówią św. Augustyn i sam Ambroży: cesarz zdjął z siebie oznaki władzy i opłakiwał swój grzech publicznie w kościele. Teodozjusz zmarł w 395 roku w ramionach Ambrożego i mówił o nim, że jest jedynym znanym mu biskupem godnym tego imienia.

Śmierć

Ambroży przeżył cesarza tylko o dwa lata. Chory, dyktował jeszcze komentarz do psalmu 43. Jego sekretarz i biograf Paulin opowiada, że widział nad jego głową płomień na kształt małej tarczy. Ostatniego dnia leżał przez kilka godzin z rękami rozłożonymi na kształt krzyża, modląc się bezgłośnie. Św. Honorat z Vercelli udzielił mu Wiatyku. Ambroży zmarł w Wielki Piątek, 4 kwietnia 397 roku, mając około pięćdziesięciu siedmiu lat. Jego relikwie spoczywają pod głównym ołtarzem bazyliki jego imienia w Mediolanie.

Św. Ambroży jako duchowy mistrz św. Augustyna

W 384 roku przybył do Mediolanu młody retor z Afryki, Augustyn. Przychodził słuchać kazań biskupa najpierw dla ich wymowy, a potem dla ich treści. Butler przytacza wspomnienie Augustyna, który zastawał Ambrożego tak zajętego ludźmi albo lekturą w nielicznych wolnych chwilach, że wchodził do jego izby, siedział jakiś czas i wychodził niezauważony. W Wielkanoc 387 roku Ambroży ochrzcił Augustyna. W Mediolanie żyła wtedy także jego matka, św. Monika, która, jak pisze Augustyn w Wyznaniach, kochała Ambrożego „jak anioła Bożego" i posłusznie porzuciła dla jego zarządzeń afrykańskie zwyczaje pobożne. Wiele matek modlących się za synów odmawia dziś nowennę do św. Moniki, a modlitwy, które zostawił jej syn, zebraliśmy w artykule modlitwy św. Augustyna.

Czy Ambroży napisał Te Deum?

Według średniowiecznej legendy hymn Te Deum powstał w noc chrztu Augustyna: Ambroży i Augustyn mieli go ułożyć, śpiewając na przemian. Dlatego bywa nazywany „hymnem ambrozjańskim". To jednak legenda, której nie potwierdzają ani pisma obu świętych, ani najstarsze rękopisy. Hymn jest bardzo stary (powstał ok. przełomu IV i V wieku), ale jego autor jest niepewny; uczeni proponowali m.in. Nicetę z Remezjany. Pełny tekst łaciński i polski podajemy w artykule Te Deum — Ciebie Boga wysławiamy.

Hymny św. Ambrożego

Butler stwierdza, że hymn Aeterne rerum conditor jest z całą pewnością dziełem Ambrożego; inne przypisuje mu się z większym lub mniejszym prawdopodobieństwem. Św. Augustyn w Wyznaniach cytuje jako hymn Ambrożego także wieczorny Deus creator omnium. Hymny ambrozjańskie mają stałą budowę: osiem zwrotek po cztery wiersze ośmiozgłoskowe, łatwe do zapamiętania przez lud.

W Brewiarzu Rzymskim Aeterne rerum conditor śpiewa się w niedzielnych Laudesach w okresie zimowym. To hymn o pianiu koguta, które budzi śpiących, przypomina zaparcie się Piotra i zapowiada światło Chrystusa. Poniżej tekst łaciński z Brewiarza i nasz wierny przekład:

Aeterne rerum Conditor,
Noctem diemque qui regis,
Et temporum das tempora,
Ut alleves fastidium.

Wieczny Stwórco wszechrzeczy,
który rządzisz nocą i dniem
i czasom wyznaczasz kolej,
by ulżyć ludzkiemu znużeniu.

Nocturna lux viantibus
A nocte noctem segregans,
Praeco diei iam sonat,
Iubarque solis evocat.

Światło nocne wędrowców,
co noc od nocy oddziela,
zwiastun dnia już się odzywa
i przywołuje blask słońca.

Hoc excitatus Lucifer
Solvit polum caligine:
Hoc omnis erronum cohors
Viam nocendi deserit.

Na jego głos budzi się jutrzenka
i wyzwala niebo z ciemności;
na jego głos cała zgraja włóczęgów
porzuca drogę złoczyństwa.

Hoc nauta vires colligit,
Pontique mitescunt freta:
Hoc, ipsa petra Ecclesiae,
Canente, culpam diluit.

Na jego głos żeglarz zbiera siły
i uciszają się fale morskie;
gdy on zapiał, sama Opoka Kościoła
zmyła swoją winę.

Surgamus ergo strenue:
Gallus iacentes excitat,
Et somnolentos increpat,
Gallus negantes arguit.

Powstańmy więc ochoczo:
kogut budzi leżących
i karci ospałych,
kogut gani zapierających się.

Gallo canente, spes redit,
Aegris salus refunditur,
Mucro latronis conditur,
Lapsis fides revertitur.

Gdy kur pieje, wraca nadzieja,
chorym wraca zdrowie,
zbójca chowa swój miecz,
upadłym wraca wiara.

Iesu, labantes respice,
Et nos videndo corrige:
Si respicis, labes cadunt,
Fletuque culpa solvitur.

Jezu, wejrzyj na chwiejących się
i spojrzeniem swym nas popraw;
gdy wejrzysz, opadają zmazy
i płaczem gładzi się wina.

Tu, lux, refulge sensibus,
Mentisque somnum discute:
Te nostra vox primum sonet,
Et vota solvamus tibi.

Ty, Światłości, zajaśniej zmysłom
i rozprosz sen umysłu;
niech Ciebie pierwszego sławi nasz głos
i Tobie spełnijmy nasze śluby.

Deo Patri sit gloria,
Eiusque soli Filio,
Cum Spiritu Paraclito,
Nunc et per omne saeculum. Amen.

Bogu Ojcu niech będzie chwała
i Jego jedynemu Synowi
z Duchem Pocieszycielem
teraz i na wszystkie wieki. Amen.

Dlaczego św. Ambroży jest patronem pszczelarzy

Paulin, sekretarz Ambrożego, opowiada w jego żywocie, że gdy niemowlę spało w kołysce na dziedzińcu domu, przyleciał rój pszczół, okrył mu twarz, a pszczoły wchodziły i wychodziły z jego otwartych ust, po czym wzniosły się wysoko w powietrze i znikły. Ojciec uznał to za znak, że dziecko wyrośnie na kogoś wielkiego. Późniejsze pokolenia widziały w tym zapowiedź „miodopłynnej" wymowy biskupa.

Z tej opowieści wziął się jego patronat: św. Ambroży jest czczony jako patron pszczelarzy, a także, w tradycji ludowej, wytwórców świec woskowych. Ten patronat wyrasta z pobożnej opowieści, nie z dokumentu, i tak należy go rozumieć; nie umniejsza to jednak ufności, z jaką pszczelarze polecają mu swoje pasieki.

Atrybuty św. Ambrożego

• Ul lub pszczoły — z opowieści o roju nad kołyską;
• mitra i pastorał — był biskupem Mediolanu;
• księga i pióro — jako doktor Kościoła i pisarz;
• bicz — znak jego walki z arianizmem i obrony Kościoła.

W sztuce zachodniej przedstawia się go często w grupie czterech wielkich doktorów łacińskich: z Augustynem, Hieronimem i Grzegorzem Wielkim. Odpowiadają im czterej wielcy doktorzy greccy: Atanazy, Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu i Jan Chryzostom.

Dzieła św. Ambrożego

Ambroży pisał głównie z kazań, które wygłaszał. Najważniejsze jego dzieła to:

• De officiis ministrorum (O obowiązkach duchownych) — chrześcijańska odpowiedź na dzieło Cycerona, podręcznik moralności dla duchowieństwa;
• De virginibus (O dziewicach) — kazania o dziewictwie zebrane na prośbę siostry Marceliny;
• Hexaemeron — kazania o sześciu dniach stworzenia;
• De fide (O wierze) — wykład wiary przeciw arianom, napisany w 377 roku dla cesarza Gracjana;
• De mysteriis i De sacramentis — katechezy o chrzcie i Eucharystii dla nowo ochrzczonych;
• Expositio Evangelii secundum Lucam — wykład Ewangelii według św. Łukasza;
• komentarze do psalmów i De bono mortis (O dobrodziejstwie śmierci), jedno z ostatnich jego pism.

Św. Ambroży — cytaty

Podajemy tylko zdania, których źródło jesteśmy w stanie wskazać:

• „Ubi Petrus, ibi Ecclesia" — „Gdzie Piotr, tam Kościół" (Komentarz do psalmu 40). To najkrótsze ujęcie nauki o prymacie Piotra.
• „Imperator enim intra Ecclesiam, non supra Ecclesiam est" — „Cesarz jest w Kościele, a nie ponad Kościołem" (kazanie przeciw Auksencjuszowi, 386).
• „Jeśli Kościół ma złoto, to nie po to, by je przechowywać, lecz by je rozdawać potrzebującym" (De officiis, księga II).
• „Powiedziałem to, co powinien powiedzieć biskup; niech cesarz czyni to, co powinien czynić cesarz" (spór o bazyliki, 386).
• „Nie żyłem tak wśród was, abym się wstydził żyć dłużej; ale i nie boję się umrzeć, bo mamy dobrego Pana" — słowa z łoża śmierci, przekazane przez Paulina.

W internecie krążą też pod jego imieniem zdania, których nie znajdujemy w jego pismach; ich nie podajemy.

Ryt ambrozjański

Archidiecezja mediolańska zachowała własny ryt łaciński, nazwany od imienia świętego rytem ambrozjańskim, z własnym kalendarzem, mszałem i śpiewem. Tradycja przypisuje Ambrożemu jego początki, choć obecny kształt rytu jest owocem wielu wieków. W Kanonie Mszy w prowincji mediolańskiej imię Ambrożego wymienia się codziennie. Poza Mediolanem Kościół czci go według rytu rzymskiego, w Mszy trydenckiej z 7 grudnia.

Św. Ambroży w liturgii z 1962 roku

Święto św. Ambrożego, biskupa, wyznawcy i doktora Kościoła, przypada 7 grudnia, w rocznicę jego sakry. Ponieważ wypada w Adwencie, dodaje się wspomnienie dnia adwentowego. Introit Mszy brzmi In medio Ecclesiae aperuit os eius — „Pośród Kościoła otworzył usta jego". Kalendarz z 1969 roku pozostawił wspomnienie św. Ambrożego pod tą samą datą.

Modlitwa do św. Ambrożego

Kolekta z Mszału Rzymskiego (7 grudnia)

Deus, qui populo tuo aeternae salutis beatum Ambrosium ministrum tribuisti: praesta, quaesumus; ut, quem doctorem vitae habuimus in terris, intercessorem habere mereamur in caelis. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Boże, któryś dał swojemu ludowi błogosławionego Ambrożego jako szafarza wiecznego zbawienia: spraw, prosimy, abyśmy zasłużyli mieć w niebie za orędownika tego, którego mieliśmy na ziemi za nauczyciela życia. Przez naszego Pana Jezusa Chrystusa, Twojego Syna, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Modlitwa z nowenny do św. Ambrożego

Nowenna do św. Ambrożego z aplikacji Iter Fidei jest kompozycją współczesną, ułożoną na podstawie życia świętego — nie jest tekstem liturgicznym ani modlitwą zatwierdzoną przez Kościół; modlitwą Kościoła na jego święto jest kolekta podana wyżej. Można ją odmawiać od 29 listopada do 7 grudnia lub w każdej potrzebie. Jej modlitwa codzienna:

Święty Ambroży, chwalebny biskupie i doktorze Kościoła, któryś karmił trzodę Mediolanu czystym słowem Bożym i nie lękał się żadnej potęgi tego świata, ufam Twojemu wstawiennictwu u Pana. Uproś mi wiarę żywą, niewzruszoną wierność Kościołowi i łaskę przedkładania woli Bożej nad własną; i usilnie Cię proszę, wyjednaj mi także, jeśli spodoba się Bogu i jeśli to dobre dla mojej duszy, łaskę, o którą proszę w tej nowennie (tu wymień swoją intencję).

Święty Ambroży, biskupie i doktorze Kościoła, módl się za nami. Amen.

Często zadawane pytania

Czyim patronem jest św. Ambroży?

Pszczelarzy (i według tradycji ludowej wytwórców świec woskowych), Mediolanu i jego archidiecezji. Jako doktor Kościoła i biskup jest też wzorem dla biskupów i kaznodziejów.

Dlaczego św. Ambroży jest patronem pszczelarzy?

Bo według jego biografa Paulina rój pszczół okrył twarz niemowlęcia śpiącego w kołysce, a pszczoły wchodziły i wychodziły z jego ust, nie czyniąc mu krzywdy. Ojciec uznał to za znak przyszłej wielkości dziecka.

Kiedy obchodzimy święto św. Ambrożego?

7 grudnia, w rocznicę jego sakry biskupiej w 374 roku. W kalendarzu z 1962 roku jest to święto III klasy. Zmarł natomiast 4 kwietnia 397 roku, w Wielki Piątek.

Czy św. Ambroży ochrzcił św. Augustyna?

Tak. Augustyn słuchał jego kazań w Mediolanie, a Ambroży ochrzcił go w Wielkanoc 387 roku. Dlatego nazywa się go duchowym ojcem Augustyna.

Czy św. Ambroży napisał Te Deum?

Nie ma na to dowodów. Opowieść o tym, że Ambroży i Augustyn ułożyli Te Deum w noc chrztu, jest średniowieczną legendą. Na pewno Ambrożego jest natomiast hymn Aeterne rerum conditor.

Jakie są atrybuty św. Ambrożego?

Ul lub pszczoły, mitra i pastorał, księga oraz bicz, znak walki z arianizmem.

Jakie są najważniejsze dzieła św. Ambrożego?

De officiis ministrorum, De virginibus, Hexaemeron, De fide, De mysteriis i De sacramentis, wykład Ewangelii według św. Łukasza oraz komentarze do psalmów.

Co znaczy „Ubi Petrus, ibi Ecclesia"?

„Gdzie Piotr, tam Kościół". To zdanie z komentarza św. Ambrożego do psalmu 40: prawdziwy Kościół jest tam, gdzie jest jedność z następcą św. Piotra.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, z Mszą św. Ambrożego na 7 grudnia, jego hymnami w Oficjum oraz nowenną do św. Ambrożego, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Mszał Rzymski z 1962 roku (kolekta z 7 grudnia); Brewiarz Rzymski z 1962 roku (hymn Aeterne rerum conditor); Butler's Lives of the Saints (7 grudnia); św. Augustyn, Wyznania (księgi VI i IX).