Św. Martyna — dziewica i męczennica rzymska, patronka Rzymu

Św. Martyna to rzymska dziewica i męczennica, która według tradycji zginęła od miecza za cesarza Aleksandra Sewera (222–235), a której Rzym zalicza do swoich szczególnych patronów. Jej Akta są legendarne i trzeba to powiedzieć wprost; pewne jest natomiast, że od VII wieku miała kościół u stóp Kapitolu, a w 1634 roku odnaleziono tam relikwie przypisywane jej, po czym papież Urban VIII wzniósł nowy kościół i ułożył hymny do jej Oficjum. W kalendarzu z 1962 roku jej święto przypada 30 stycznia jako święto III klasy w czerwonych szatach.

Kim była św. Martyna — co wiemy na pewno

Martyrologium Rzymskie wymienia ją na pierwszym miejscu 30 stycznia, a w pełniejszej wzmiance pod 1 stycznia podaje, że w Rzymie za cesarza Aleksandra przeszła wiele rodzajów mąk i w końcu zginęła od miecza. Butler, opierając się na badaniach historyków, przyznaje uczciwie, że samo jej istnienie pozostaje niepewne: choć miała cierpieć w samym Rzymie, nie ma o niej wczesnej rzymskiej tradycji, a jej Akta są pełne nieprawdopodobnych cudów i bardzo podobne do Akt dwóch innych męczennic, św. Tacjanny i św. Pryski. Uczony Pio Franchi de' Cavalieri wykazał z dużym prawdopodobieństwem, że wszystkie trzy opowieści są apokryficzne i że wzorem dla pozostałych były Akta Tacjanny.

Pewne fakty historyczne dotyczą natomiast jej kultu:

• już w VII wieku istniał w Rzymie kościół lub kaplica jej imienia u stóp Kapitolu, w pobliżu więzienia mamertyńskiego, odwiedzany z wielką pobożnością;
• w 1634 roku, podczas prac w krypcie tego starego kościoła, odnaleziono szczątki przypisane św. Martynie;
• papież Urban VIII przeniósł je uroczyście, wzniósł nowy kościół i — jak podaje Butler — sam ułożył hymny do jej Oficjum w Brewiarzu Rzymskim.

Kościół czci więc Martynę jako męczennicę rzymską, wiernie zachowując jej imię w Martyrologium i liturgii, choć o jej życiu niewiele możemy powiedzieć z pewnością. O tym, jak Kościół podchodzi do czci szczątków świętych, piszemy w artykule o relikwiach.

Legenda św. Martyny według Brewiarza

Lekcja Brewiarza z 1962 roku streszcza jej Akta. Przytaczamy ją wiernie, pamiętając, że jest to opowieść legendarna, a nie relacja historyczna:

Martyna, rzymska dziewica ze znakomitego rodu, wcześnie osierocona, rozdała hojnie ubogim swoje wielkie bogactwa. Za cesarza Aleksandra, wezwana do złożenia ofiary pustym bożkom, odrzuciła ten występek z odrazą. Poddana różnym rodzajom tortur, została skazana w amfiteatrze na pożarcie przez dzikie zwierzęta; wyszła z tego cudownie nietknięta, a wrzucona na płonący stos, również ocalała. Niektórzy z jej oprawców, porażeni nowością cudu, uwierzyli w Chrystusa i ponieśli męczeństwo. Na modlitwę Martyny Bóg zdziałał wiele cudów, aż sędzia, poruszony nimi i zdumiony stałością dziewicy, kazał ściąć jej głowę — za pontyfikatu papieża św. Urbana I.

Dłuższa wersja lekcji, czytana przed 1960 rokiem, dodawała jeszcze inne cuda, jak mleko płynące z jej ran razem z krwią. Butler nazywa cuda jej Akt „niedorzecznymi” (w Aktach mleko płynie z ran zamiast krwi). W pobożności ważne jest jedno: Martyna jest czczona jako ta, która wolała utracić bogactwo, ciało i życie, niż oddać cześć bożkom.

Dlaczego św. Martyna została świętą

Bo Kościół rzymski od wieków czci ją jako męczennicę — świadka Chrystusa, który oddał życie, odmawiając złożenia ofiary bogom. W pierwszych wiekach świętość męczennika uznawała wspólnota, która zachowywała pamięć o nim i budowała kościoły nad jego grobem; tak było z Martyną, której kościół istniał w VII wieku. Jej imię stoi w Martyrologium Rzymskim, a jej święto znalazło się w kalendarzu całego Kościoła. Podobną drogą doszły do czci ołtarzy inne rzymskie dziewice i męczennice, jak św. Agnieszka czy św. Cecylia.

Czyją patronką jest św. Martyna

Św. Martyna jest jedną z patronek miasta Rzymu — Butler odnotowuje, że Rzym zalicza ją do swoich szczególnych patronów. Hymn Urbana VIII prosi ją: „Ty ziemię rodzinną osłaniaj”. Butler nie wymienia innych jej patronatów.

Atrybuty św. Martyny

Jako męczennica bywa przedstawiana z palmą męczeństwa. Hymn Brewiarza opiewa ponadto motywy z jej legendy: lwa, który zamiast ją rozszarpać, położył się u jej stóp, i miecz, od którego zginęła.

Kościół Santi Luca e Martina w Rzymie

Kościół św. Martyny stoi na Forum Romanum, u stóp Kapitolu, obok więzienia mamertyńskiego. W 1588 roku, za papieża Sykstusa V, kościół oddano rzymskiej Akademii św. Łukasza, stowarzyszeniu artystów; dlatego dziś nosi nazwę Santi Luca e Martina. Po odnalezieniu relikwii w 1634 roku jego całkowitą przebudowę prowadził jeden z wielkich malarzy i architektów rzymskiego baroku, Pietro da Cortona, od 1634 roku przewodniczący tej akademii. W tym kościele, na miejscu odnalezienia, złożono ponownie jej relikwie.

Hymn „Martinae celebri” (Urban VIII)

W Brewiarzu Rzymskim św. Martyna ma własne hymny, przypisywane papieżowi Urbanowi VIII. Poniżej hymn Jutrzni z 30 stycznia, po łacinie i w naszym wiernym przekładzie:

Martinae celebri plaudite nomini,
Cives Romulei, plaudite gloriae:
Insignem meritis dicite Virginem,
Christi dicite Martyrem.

Sławne imię Martyny wysławiajcie,
synowie grodu Romulusa, wysławiajcie jej chwałę;
głoście Dziewicę wsławioną zasługami,
głoście Męczennicę Chrystusa.

Haec dum conspicuis orta parentibus
Inter delicias, inter amabiles
Luxus illecebras, ditibus affluit
Faustae muneribus domus,

Gdy zrodzona z dostojnych rodziców,
wśród rozkoszy i miłych powabów zbytku
opływała w hojne dary
szczęśliwego domu,

Vitae despiciens commoda, dedicat
Se rerum Domino, et munifica manu
Christi pauperibus distribuens opes,
Quaerit praemia caelitum.

wzgardziwszy wygodami życia, oddaje się
Panu wszechrzeczy, a hojną ręką
rozdając bogactwa ubogim Chrystusa,
szuka nagrody mieszkańców nieba.

Non illam crucians ungula, non ferae,
Non virgae horribili vulnere commovent;
Hinc lapsi e Superum sedibus Angeli
Caelesti dape recreant.

Nie wzruszą jej ni szarpiące haki, ni dzikie zwierzęta,
ni rózgi straszliwymi ranami;
a Aniołowie, zstąpiwszy z siedzib niebian,
krzepią ją niebieskim pokarmem.

Quin et deposita saevitie leo
Se rictu placido proicit ad pedes:
Te, Martina, tamen dans gladius neci
Caeli coetibus inserit.

Nawet lew, porzuciwszy dzikość,
z łagodną paszczą kładzie się u jej stóp;
a ciebie, Martyno, miecz, wydając na śmierć,
włącza w zastępy nieba.

Te, thuris redolens ara vaporibus,
Quae fumat, precibus iugiter invocat,
Et falsum perimens auspicium, tui
Delet nominis omine.

Ciebie ołtarz, co dymi wonią kadzidła,
wzywa nieustannie modlitwami,
a niwecząc fałszywą wróżbę,
znosi ją znakiem twego imienia.

A nobis abigas lubrica gaudia,
Tu, qui Martyribus dexter ades, Deus
Une et Trine: tuis da famulis iubar,
Quo clemens animos beas. Amen.

Odpędź od nas zwodnicze radości,
Ty, który łaskawie wspierasz Męczenników, Boże
Jedyny i w Trójcy; daj sługom Twoim światło,
którym łaskawie uszczęśliwiasz dusze. Amen.

Hymn Laudesów, Tu natale solum protege, prosi Martynę o opiekę nad ziemią rodzinną, o pokój dla ludów chrześcijańskich i o jedność królów pod sztandarem krzyża.

Św. Martyna w liturgii z 1962 roku

Święto św. Martyny, dziewicy i męczennicy, przypada 30 stycznia i ma rangę III klasy. Msza jest z Commune dziewicy i męczennicy (introit Loquebar de testimoniis tuis), a Oficjum ma własne hymny i lekcję. W kalendarzu powszechnym z 1969 roku jej święta już nie ma. W rycie z 1962 roku jest nadal obchodzona 30 stycznia, w Mszy trydenckiej według Mszału Jana XXIII. W tym samym czasie roku Kościół czci inne dziewice i męczennice: św. Agnieszkę 21 stycznia i św. Agatę 5 lutego; a 10 lutego dziewicę, św. Scholastykę.

Modlitwa do św. Martyny

Kolekta z Mszału Rzymskiego (30 stycznia)

Deus, qui inter cetera potentiae tuae miracula etiam in sexu fragili victoriam martyrii contulisti: concede propitius; ut, qui beatae Martinae Virginis et Martyris tuae natalicia colimus, per eius ad te exempla gradiamur. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Boże, który pośród innych cudów Twojej potęgi także słabej płci dałeś zwycięstwo męczeństwa, spraw łaskawie, abyśmy obchodząc dzień narodzin dla nieba błogosławionej Martyny, Twojej Dziewicy i Męczennicy, przez jej przykład zdążali do Ciebie. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Wezwanie

Werset ze wspólnego oficjum dziewicy i męczennicy w Brewiarzu Rzymskim (V. Ora pro nobis, beáta N.):

W. Módl się za nami, święta Martyno.
O. Abyśmy się stali godnymi obietnic Chrystusowych.

Często zadawane pytania

Czy jest św. Martyna?

Tak. Św. Martyna, dziewica i męczennica rzymska, figuruje w Martyrologium Rzymskim pod 30 stycznia, a w kalendarzu z 1962 roku ma święto III klasy. Historycy, za Butlerem, zaznaczają jednak, że o jej życiu nie wiemy nic pewnego, a jej Akta są legendarne.

Kim była św. Martyna?

Według tradycji rzymską dziewicą ze znakomitego rodu, która rozdała majątek ubogim i zginęła od miecza za cesarza Aleksandra Sewera, za pontyfikatu papieża Urbana I. Opowieść o jej mękach pochodzi z Akt, które uważa się za legendarne.

Czyją patronką jest św. Martyna?

Rzymu — miasto zalicza ją do swoich szczególnych patronów.

Kiedy obchodzimy święto św. Martyny?

30 stycznia. W kalendarzu z 1962 roku jest to święto III klasy; w kalendarzu powszechnym z 1969 roku jej już nie ma.

Jakie są atrybuty św. Martyny?

Palma męczeństwa; hymn Brewiarza opiewa też lwa leżącego u jej stóp i miecz, od którego zginęła.

Kto napisał hymn o św. Martynie?

Hymny jej Oficjum w Brewiarzu Rzymskim przypisuje się papieżowi Urbanowi VIII, który w XVII wieku, po odnalezieniu jej relikwii, wzniósł jej nowy kościół w Rzymie.

Gdzie są relikwie św. Martyny?

W kościele Santi Luca e Martina na Forum Romanum w Rzymie, gdzie odnaleziono je w 1634 roku i złożono ponownie po odbudowie świątyni.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, z Mszą i hymnami św. Martyny na 30 stycznia, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Mszał Rzymski z 1962 roku (kolekta z 30 stycznia); Brewiarz Rzymski z 1962 roku (lekcja i hymny z 30 stycznia); Butler's Lives of the Saints (30 stycznia).