Św. Patryk — patron Irlandii: życiorys, święto, legendy

Św. Patryk (ok. 389 – ok. 461) to biskup i Apostoł Irlandii: jako młody chłopiec porwany z Brytanii do irlandzkiej niewoli, wrócił po latach na wyspę, by ochrzcić jej mieszkańców, i w niespełna trzydzieści lat zrobił z pogańskiego kraju „wyspę świętych". Kościół czci go 17 marca; w kalendarzu z 1962 roku jest to święto III klasy, które ustępuje dniom Wielkiego Postu. Poniżej podajemy jego życiorys według jego własnego Wyznania, Brewiarza Rzymskiego i Butlera, oddzielając fakty od legend, oraz kolektę z jego Mszy.

Kim był św. Patryk — życiorys

O jego życiu wiemy więcej niż o życiu wielu świętych tej epoki, bo zostawił dwa własne pisma: Wyznanie (Confessio), napisane pod koniec życia, i List do żołnierzy Korotyka. Późniejsze żywoty, jak zauważa Butler, są pełne cudowności tak przesadnych, że zasłaniają prawdziwego człowieka; dlatego trzymamy się przede wszystkim jego słów.

Młodość w Brytanii i niewola w Irlandii

Patryk urodził się w rzymskiej Brytanii, w osadzie, którą sam nazywa Bannavem Taberniae; jej położenia nie da się dziś ustalić. Jego ojciec Kalpurniusz był diakonem i urzędnikiem miejskim, a dziadek kapłanem. Butler przyjmuje, że Patryk urodził się około 389 roku. Jak sam wyznaje, do szesnastego roku życia „nie znał prawdziwego Boga" — to znaczy żył beztrosko, nie słuchając upomnień duchownych.

Około 403 roku najeźdźcy porwali go wraz z wieloma innymi i sprzedali w niewolę w pogańskiej Irlandii. Przez sześć lat pasł trzodę swego pana; tradycja wskazuje górę Slemish w hrabstwie Antrim, inna opinia wybrzeże Mayo. W tej niewoli dojrzała jego dusza. Pisze o tym w Wyznaniu (podajemy w przekładzie z tekstu cytowanego przez Butlera):

„Modliłem się często w ciągu dnia. Coraz bardziej rosła we mnie miłość Boża i bojaźń Jego, i wzrastała wiara, a duch się rozpalał, tak że w ciągu jednego dnia odmawiałem nawet sto modlitw, a w nocy prawie tyle samo. Nawet w lasach i na górze przed świtem budziłem się do modlitwy, w śniegu, w mrozie i w deszczu."

Brewiarz Rzymski, który w lekcji na jego dzień streszcza ten okres, mówi to samo: był „przyzwyczajony modlić się do Boga sto razy w dzień i sto razy w nocy" (solitus centies interdiu, centiesque noctu Deum orare).

Ucieczka i wezwanie Irlandczyków

Po sześciu latach usłyszał we śnie głos, że nadchodzi czas powrotu. Uciekł, przeszedł około dwustu mil do statku, który miał odpłynąć, i po trudnej podróży przez pustkowia, w czasie której — jak sam opowiada — Bóg na jego modlitwę zesłał głodującym towarzyszom stado świń, wrócił do swoich. Rodzina błagała go, by już nigdy jej nie opuszczał. Wtedy jednak, w nocnym widzeniu, usłyszał „głos ludzi mieszkających przy lesie Foclut, nad zachodnim morzem", którzy wołali jednym głosem: „Prosimy cię, święty młodzieńcze, przyjdź i chodź znowu między nami".

Przygotowanie i święcenia

Zanim wrócił do Irlandii, długo się przygotowywał. Butler uważa za dobrze poświadczone, że przebywał w Galii: na wyspie Lérins oraz u biskupa św. Germana w Auxerre; według poglądu, który Butler przytacza, to w Auxerre przyjął święcenia. Brewiarz podaje, że „otrzymawszy od błogosławionego papieża Celestyna władzę głoszenia Ewangelii i konsekrowany na biskupa, udał się do Irlandii". Według rachuby, którą przytacza Butler, nastąpiło to w 432 roku, po śmierci Palladiusza, pierwszego biskupa wysłanego do Irlandczyków.

Apostoł Irlandii: Tara i Armagh

Patryk zaczął od północy, gdzie niegdyś był niewolnikiem, a potem udał się do Tary, siedziby najwyższego króla Laoghaire'a. Opowieści o jego starciu z druidami są w dużej mierze legendarne, ale Butler przyznaje, że w Tarze zapadło coś przełomowego: Patryk uzyskał tolerancję dla głoszenia Ewangelii. Sam król chyba się nie nawrócił, lecz nawrócili się członkowie jego rodu, a wielu wodzów zaczęło sprzyjać misji.

Odtąd Patryk przemierzał wyspę wśród ciągłych niebezpieczeństw. W Leitrim obalił bożka Crom Cruach i na jego miejscu zbudował kościół. Według Roczników Ulsteru w 444 roku założył kościół w Armagh, który stał się stolicą prymasowską Irlandii. Brewiarz podsumowuje owoce jego pracy: tłumy przyjęły chrzest, wyświęcił wielu biskupów i kapłanów, dziewice i wdowy przyjęły życie we wstrzemięźliwości, a kraj, „wcześniej czciciel bożków", wydał taki owoc, że „nazwano go potem wyspą świętych" (ut sanctorum insula deínde fuerit appellata).

Modlitwa i pokuta

Brewiarz opisuje — zaznaczając, że tak „mówią" (ajunt) — jego niezwykłą regułę modlitwy: codziennie odmawiał cały Psałterz z kantykami i hymnami, wiele razy w ciągu dnia klękał i czynił znak krzyża, a noc dzielił na trzy części: dwie na psalmy i modlitwę, trzecią na krótki sen na gołym kamieniu. Z tradycją wiąże się także jego czterdziestodniowy post na górze Croagh Patrick w Mayo, który Tirechan opisuje jako modlitwę za całą Irlandię.

Śmierć

Wyczerpany pracą, w późnej starości, posilony Najświętszymi Tajemnicami, „zasnął w Panu". Butler przyjmuje, że zmarł i został pochowany około 461 roku w Saul nad zatoką Strangford, gdzie zbudował swój pierwszy kościół. Brewiarz mówi, że pochowano go „w Dun w Ulsterze" (apud Dunum in Ultonia) — w pobliżu Saul, tam, gdzie później stanęła katedra w Down (Downpatrick). Butler odrzuca jako nieprawdziwą późną opowieść, jakoby ostatnie dni spędził jako opat w Glastonbury.

Wyznanie świętego Patryka — jego własne słowa

Wyznanie pokazuje człowieka wrażliwego, przywiązanego do rodziny, którą opuścił dla Irlandii, i bardzo czułego na zarzut, że szukał w misji korzyści. Butler przytacza z niego fragment, który najlepiej streszcza jego duszę:

„Ofiarowywano mi wiele darów z płaczem i łzami. A ja się im sprzeciwiłem, a także, wbrew mojej woli, niejednemu ze starszych; lecz pod przewodnictwem Boga w niczym nie przystałem na ich prośby i nie ustąpiłem. Nie była to moja zasługa, lecz Boga, który zwycięża we mnie (…), abym przyszedł do pogan Irlandii głosić Ewangelię i znosić zniewagi od niewierzących. A jeśli okażę się godny, gotów jestem oddać nawet życie dla Jego imienia, bez wahania i z wielką radością."

Pod koniec życia pisał też: „Codziennie oczekuję albo gwałtownej śmierci, albo napadu i niewoli", ale dodawał: „Rzuciłem się w ręce Boga Wszechmogącego, bo On wszystkim rządzi". Cytował przy tym psalm, który w Biblii Wujka brzmi: „Przerzuć na Pana troskę twoją, a on cię podtrzyma" (Ps 54, 23).

Legendy o św. Patryku: koniczyna i węże

Wokół Patryka narosło wiele opowieści. Podajemy je jako to, czym są — jako legendy.

Koniczyna i Trójca Święta

Najbardziej znana legenda mówi, że tłumacząc córkom króla Laoghaire'a (albo, w innych wersjach, wodzom) tajemnicę Trójcy Świętej, Patryk zerwał listek koniczyny: trzy listki na jednej łodyżce. Butler zaznacza wyraźnie, że epizod z koniczyną to „dodatek znacznie późniejszy" do opowieści Tirechana o nauczaniu królewskich córek. Mimo to trójlistna koniczyna (shamrock) stała się jego najczęstszym atrybutem i symbolem Irlandii.

Wypędzenie węży z Irlandii

Pytanie „co wypędził z Irlandii św. Patryk?" ma odpowiedź legendarną: według późnej legendy przepędził z wyspy węże. To opowieść, a nie historia: ani Wyznanie, ani Brewiarz, ani Butler o tym nie wspominają.

Cuda i wskrzeszenia

Żywoty przypisują mu mnóstwo cudów, także wskrzeszenia zmarłych; dawny irlandzki kodeks praw Senchus Mor mówi o ludziach, którzy usłyszeli o „wskrzeszeniu umarłych" i o całej mocy Patryka. Brewiarz ogranicza się do zdania, że Bóg uświetnił go „niebiańskimi widzeniami, darem proroctwa oraz wielkimi znakami i cudami". Butler przestrzega, że w późnych żywotach cudowność jest tak obfita, iż zaciera rzeczywistą postać świętego — prawdziwym cudem była wiara, którą zaszczepił całemu narodowi.

Pancerz św. Patryka (Lorica)

Z imieniem Patryka łączy się też staroirlandzki hymn zwany Lorica albo Faeth Fiada, znany jako Pancerz św. Patryka: modlitwa o opiekę, w której modlący się „przywdziewa" moc Trójcy Świętej, Chrystusa i aniołów przeciw wszelkiemu złu. Tradycja mówi, że Patryk ułożył go przed rozstrzygającym spotkaniem w Tarze, a Butler wymienia Lorikę obok Wyznania i Listu wśród pism, z których poznajemy świętego. Ponieważ nie dysponujemy ustalonym, zatwierdzonym polskim przekładem tego hymnu, nie podajemy tu jego tekstu.

Czego patronem jest św. Patryk

Dlaczego św. Patryk jest patronem Irlandii? Bo to on ją nawrócił. Brewiarz nazywa go wprost „Apostołem Irlandii" (Hiberniæ dictus Apostolus), a Butler pisze, że w swoim apostolstwie trwającym niespełna trzydzieści lat Patryk nawrócił Irlandię jako całość — on sam wspomina o „niezliczonych" i „tylu tysiącach" ochrzczonych. Irlandzki Kościół, który wydał potem całe zastępy misjonarzy i świętych w Europie, uważa go za swego ojca.

Popularne zestawienia patronatów dodają różne grupy zawodowe i kraje związane z irlandzką emigracją. Często wpisywany w wyszukiwarkę „św. Patryk patron piwa" to skojarzenie zrodzone ze świeckich obyczajów Dnia św. Patryka, a nie z jego życia: Brewiarz przedstawia go jako surowego ascetę, który sypiał na kamieniu.

Jak wygląda św. Patryk — atrybuty

W sztuce św. Patryk przedstawiany jest jako biskup w ornacie lub kapie, z mitrą i pastorałem. Jego atrybutami są:

• koniczyna — znak Trójcy Świętej z legendy;
• węże u stóp — nawiązanie do legendy o ich wypędzeniu z Irlandii.

Dzień świętego Patryka — 17 marca w liturgii z 1962 roku

• Data i ranga: 17 marca, święto św. Patryka, Biskupa i Wyznawcy, III klasy, w białych szatach. Msza z Commune biskupów-wyznawców (introit Statuit ei Dominus), z własną kolektą; bez Credo.
• Wielki Post: 17 marca zawsze przypada w Wielkim Poście. Według rubryk z 1960 roku, obowiązujących w Mszale z 1962 roku, dzień powszedni Wielkiego Postu ma pierwszeństwo przed świętem III klasy. Dlatego w kalendarzu powszechnym św. Patryk jest zwykle tylko wspominany (komemoracja): Mszę i Oficjum odprawia się z dnia postnego, a jego kolektę dodaje się po kolekcie dnia.
• Brewiarz: jego modlitwę i lekcję ze streszczeniem życia można znaleźć w Brewiarzu Rzymskim pod 17 marca.
• Irlandia: w samej Irlandii i wśród irlandzkiej emigracji 17 marca jest wielkim świętem religijnym i narodowym. Zielony kolor, koniczyna w klapie i pochody to obyczaje ludowe, które wyrosły wokół tego dnia; z liturgią łączy je tylko data.

Modlitwa do świętego Patryka

Kolekta z Mszału Rzymskiego (17 marca)

Deus, qui ad prædicándam géntibus glóriam tuam beátum Patrícium Confessórem atque Pontíficem míttere dignátus es: ejus méritis et intercessióne concéde; ut, quæ nobis agénda prǽcipis, te miseránte adimplére possímus. Per Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.

Boże, który raczyłeś posłać błogosławionego Patryka, Wyznawcę i Biskupa, aby głosił narodom Twoją chwałę, spraw przez jego zasługi i wstawiennictwo, abyśmy z Twojego zmiłowania mogli wypełnić to, co nam nakazujesz czynić. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Jak się modlić do św. Patryka

Najpewniejszą modlitwą do niego jest kolekta z jego Mszy, podana wyżej. Kto chce prosić go o jakąś łaskę — o wiarę dla bliskich, o wytrwałość w Wielkim Poście, za Irlandię — może przez dziewięć dni przed jego świętem codziennie odmawiać tę kolektę, polecając swoją intencję (tu wymień swoją intencję).

Jego przykład misjonarza przypomina innego biskupa, który z wysp brytyjskich poszedł nawracać pogan na kontynencie — św. Bonifacego, Apostoła Niemiec.

Często zadawane pytania

Kim był św. Patryk?

Był biskupem z V wieku, Apostołem Irlandii. Urodzony w rzymskiej Brytanii, jako młodzieniec spędził sześć lat w irlandzkiej niewoli, a potem jako biskup wrócił do Irlandii i nawrócił ją na wiarę katolicką. Założył kościół w Armagh, stolicę prymasowską kraju.

Kiedy urodził się św. Patryk?

Dokładnej daty nie znamy. Butler przyjmuje, że urodził się około 389 roku, a zmarł około 461 roku. Niektóre źródła podają późniejszą datę śmierci, około 493 roku.

Kiedy jest dzień św. Patryka?

17 marca, w dniu, który tradycja uważa za dzień jego śmierci. W kalendarzu z 1962 roku to święto III klasy; ponieważ przypada w Wielkim Poście, w kalendarzu powszechnym jest zwykle tylko wspomnieniem.

Dlaczego św. Patryk jest patronem Irlandii?

Bo jest jej Apostołem: to on przyniósł wiarę całemu narodowi. Brewiarz mówi, że dzięki jego pracy Irlandię „nazwano wyspą świętych".

Co wypędził z Irlandii św. Patryk?

Według legendy — węże. To późna opowieść, a nie fakt historyczny, o którym milczą Wyznanie, Brewiarz i Butler. Prawdziwym „wypędzeniem" było odejście pogaństwa przed Ewangelią.

Jak zginął św. Patryk?

Nie zginął śmiercią męczeńską. Zmarł w późnej starości, wyczerpany pracą, prawdopodobnie w Saul. Według Butlera tam też go pochowano; Brewiarz podaje jako miejsce pochówku Dun w Ulsterze, czyli okolice dzisiejszego Downpatrick.

Co oznacza koniczyna św. Patryka?

Według legendy Patryk tłumaczył nią tajemnicę Trójcy Świętej: trzy listki, jedna łodyżka. Butler uważa ten epizod za późny dodatek, ale koniczyna stała się symbolem świętego i Irlandii.

Kiedy są imieniny Patryka?

Główne imieniny Patryka przypadają 17 marca, w dniu św. Patryka, Apostoła Irlandii.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku — z kolektą i lekcją św. Patryka na 17 marca oraz z Mszami i Oficjum każdego dnia roku liturgicznego — po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Św. Patryk, Wyznanie (Confessio), cytowane za Butlerem; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ps 54, 23); Mszał Rzymski z 1962 roku (kolekta z 17 marca); Brewiarz Rzymski (lekcje z 17 marca); Butler's Lives of the Saints (17 marca).