Relikwie świętych: czym są i dlaczego je czcimy

Relikwie to doczesne szczątki świętych — ich ciała, kości, włosy — oraz przedmioty, które do nich należały albo dotknęły ich ciał. Słowo pochodzi z łacińskiego reliquiae, czyli „to, co pozostało". Kościół od pierwszych wieków otaczał te szczątki czcią, gromadził je, umieszczał w ołtarzach i przy nich się modlił. Czyni tak nie dlatego, by przypisywał martwej kości jakąś własną moc, lecz dlatego, że ciała świętych były świątyniami Ducha Świętego i mają zmartwychwstać do chwały. W tym artykule wyjaśniamy wprost, czym relikwie są, jakie są ich trzy stopnie i dlaczego cześć dla nich nie ma nic wspólnego z bałwochwalstwem.

Czym są relikwie świętych

Relikwia to coś, co pozostało po świętym i co łączy nas z nim w sposób namacalny. Kościół rozróżnia tu dwie rzeczy: same ciała świętych oraz przedmioty z nimi związane.

W pierwszym i najściślejszym znaczeniu relikwią jest ciało świętego lub jego część — kość, fragment szkieletu, włosy, niekiedy całe nienaruszone zwłoki. To ciała świętych były za życia mieszkaniem łaski; przez nie święci pościli, klęczeli, znosili męczeństwo. Dlatego nie traktujemy ich jak zwykłych zwłok, lecz jak nasienie zasiane w ziemię w oczekiwaniu na zmartwychwstanie.

W znaczeniu szerszym relikwią jest także przedmiot związany ze świętym — szata, którą nosił, narzędzie jego męczeństwa, a nawet kawałek materiału, który dotknął jego grobu. Tak rodzi się podział na stopnie relikwii, który opisujemy niżej.

Czci tej nie oddajemy każdemu zmarłemu, lecz tym, których Kościół uznał za zbawionych — kanonizowanym świętym i błogosławionym. Wynika ona wprost z prawdy o świętych obcowaniu: ci, których szczątki czcimy, żyją w niebie i wstawiają się za nami.

Trzy stopnie relikwii

Tradycyjna nauka Kościoła dzieli relikwie na trzy stopnie, zależnie od tego, jak blisko związane są z osobą świętego.

• Relikwie pierwszego stopnia (ex ossibus, „z kości"). To samo ciało świętego lub jego część: kość, fragment ciała, krew, popioły, a u męczenników także narzędzia ich męki. To relikwie najwyższego rzędu i tylko one mogą być umieszczane w ołtarzu. Od najdawniejszych czasów Mszę świętą sprawowano nad grobami męczenników, a dziś każdy poświęcony ołtarz zawiera relikwie świętych zamknięte w tak zwanym sepulcrum.

• Relikwie drugiego stopnia (ex indumentis, „z odzienia"). To przedmioty, których święty używał za życia albo które go dotykały: szaty, książka, różaniec, łoże, narzędzia codziennej pracy. Nie są częścią ciała, ale były świadkami jego świętości.

• Relikwie trzeciego stopnia. To przedmioty — najczęściej kawałki materiału (ex panno) — które dotknęły relikwii pierwszego stopnia albo grobu świętego. Powstają one przez sam dotyk i dlatego mogą być rozdawane wiernym. Większość obrazków i medalików z „dołączoną relikwią", jakie posiadamy w domach, należy właśnie do tego stopnia.

Im wyższy stopień, tym ściślejszy związek z osobą świętego — ale każdy z nich kieruje nasze serce ku temu samemu: ku świętemu, który jest w niebie, i ku Bogu, który go uświęcił.

Dlaczego czcimy relikwie — to nie bałwochwalstwo

Tu trzeba mówić jasno, bo zarzut bałwochwalstwa powraca od stuleci. Nie czcimy relikwii jak bóstwa i nie przypisujemy kości żadnej własnej, magicznej mocy. Cześć dla relikwii jest częścią czci dla samych świętych, a ta zawsze odnosi się ostatecznie do Boga.

Teologia rozróżnia tu trzy rzeczy. Latria — uwielbienie należne wyłącznie Bogu — oddawana jest jedynie Trójcy Świętej. Dulia — cześć — należy się świętym jako przyjaciołom Boga. Hyperdulia — cześć szczególna — przysługuje Najświętszej Maryi Pannie. Relikwie świętych otaczamy czcią względną: szanujemy je ze względu na osobę, do której należały, i ze względu na Boga, którego łaska uczyniła tę osobę świętą. Kłaniając się przed relikwią męczennika, nie wielbimy kości — wielbimy Boga, który w tym człowieku zwyciężył.

Dlatego cześć dla relikwii niczego Bogu nie odbiera. Przeciwnie: oddaje Mu chwałę, bo świętość świętych jest dziełem Jego rąk. Tak samo jak obcowanie świętych, kult relikwii jest wyznaniem wiary, że Bóg jest „przedziwny w świętych swoich".

Co o relikwiach mówi Pismo święte

Cześć dla relikwii nie jest późnym wymysłem — ma korzenie w samym Piśmie. Już w Starym Testamencie czytamy o cudzie, który dokonał się przez kości proroka Elizeusza:

„A niektórzy grzebiąc człowieka, ujrzeli łotrów i wrzucili trupa do grobu Elizeusza, a gdy ten dotknął się kości Elizeusza, ożył człowiek i stanął na nogi swoje" (2 Krl 13, 21, Biblia Wujka).

Martwe kości proroka stały się narzędziem życia. Nie kość wskrzesiła zmarłego — wskrzesił go Bóg, ale uczynił to przez szczątki swojego sługi, by uczcić jego świętość nawet po śmierci.

To samo widać w Nowym Testamencie. Przez ręce świętego Pawła Bóg czynił takie cuda, że nawet przedmioty, które dotknęły apostoła, niosły uzdrowienie:

„I nie lada cuda czynił Bóg przez ręce Pawła, tak że i na chorych roznoszono chustki i przepaski z ciała jego, a opuszczały ich choroby, i wychodziły z nich złe duchy" (Dz 19, 11-12, Biblia Wujka).

Oto biblijny obraz relikwii drugiego stopnia: chustki i przepaski, które dotknęły ciała apostoła, stają się przez Boga znakiem Jego mocy. Pierwsi chrześcijanie zrozumieli to wprost — gdy św. Polikarp poniósł męczeństwo, jego współbracia zebrali jego kości „droższe od złota i kamieni szlachetnych" i co roku gromadzili się przy jego grobie. Stąd starożytny zwyczaj sprawowania Mszy nad grobami męczenników, który po dziś dzień żyje w każdym poświęconym ołtarzu.

Relikwie Pana Jezusa i relikwie Krzyża Świętego

Najczcigodniejsze ze wszystkich relikwii to te związane z męką samego Pana. Nazywamy je relikwiami Męki Pańskiej (łac. Arma Christi) i otaczamy szczególną czcią, ponieważ dotknęły one ciała Wcielonego Słowa lub posłużyły do dzieła naszego Odkupienia.

Najsłynniejszą z nich jest relikwia Krzyża Świętego — drzewo, na którym umarł Chrystus. Tradycja podaje, że Krzyż odnalazła w Jerozolimie około 326 roku święta Helena, matka cesarza Konstantyna. Drobne cząstki tego drzewa rozesłano z czasem po całym chrześcijaństwie i do dziś przechowuje się je w kościołach w pozłacanych relikwiarzach w kształcie krzyża (tak zwanych stauroteka). Pamiątkę odnalezienia Krzyża Kościół czcił dawniej 3 maja, a jego wywyższenia — 14 września. Większe zbiory takich cząstek znajdują się w wielkich skarbcach europejskich; jeden z najbardziej znanych przechowywano w Moskwie, lecz cząstki Krzyża rozproszone są po całym świecie, także w Polsce.

Do relikwii Męki Pańskiej zalicza się także — według starożytnej tradycji — gwoździe, koronę cierniową, tytuł z krzyża (titulus crucis) oraz całun, w który owinięto ciało Pana. Czcimy je nie jako przedmioty magiczne, lecz jako milczących świadków miłości, którą Bóg umiłował nas aż do końca.

„A myśmy powinni chlubić się w krzyżu Pana naszego Jezusa Chrystusa" (Ga 6, 14, Biblia Wujka).

Czcząc drzewo Krzyża, czcimy nie samo drewno, ale Tego, który na nim zawisł. Dawna antyfona z liturgii Wielkiego Piątku ujmuje to wprost: Ecce lignum Crucis — „Oto drzewo Krzyża, na którym zawisło zbawienie świata".

Relikwie świętych w Polsce

Polska ziemia kryje wiele czcigodnych relikwii, a do niektórych sanktuariów pielgrzymują wierni z całego kraju. Oto najważniejsi święci, których szczątki czcimy.

Relikwie świętego Wojciecha

Święty Wojciech (956–997), biskup i męczennik, jest jednym z głównych patronów Polski. Po jego męczeńskiej śmierci z rąk pogańskich Prusów ciało wykupiono — jak podają roczniki — na wagę złota i złożono w katedrze gnieźnieńskiej. Tam, w srebrnym relikwiarzu-trumnie, spoczywają jego relikwie do dziś, czczone jako jedna z najstarszych narodowych świętości. To przy grobie świętego Wojciecha biło serce pierwszej polskiej metropolii.

Relikwie świętego Andrzeja Boboli w Warszawie

Święty Andrzej Bobola (1591–1657), jezuita zamęczony przez Kozaków za wierność wierze katolickiej, nazywany jest patronem Polski i „łowcą dusz". Jego nienaruszone, nierozłożone ciało stanowi jedną z najbardziej niezwykłych relikwii w kraju. Spoczywa ono w Sanktuarium świętego Andrzeja Boboli w Warszawie (przy ulicy Rakowieckiej), gdzie wierni nawiedzają je przez cały rok, prosząc o jego wstawiennictwo za Polskę.

Relikwie świętego Floriana — gdzie w Polsce się znajdują

Święty Florian, rzymski żołnierz i męczennik z przełomu III i IV wieku, jest patronem strażaków i hutników. Część jego relikwii sprowadzono do Polski w 1184 roku za sprawą księcia Kazimierza Sprawiedliwego i biskupa Gedki. Złożono je w kościele świętego Floriana na Kleparzu w Krakowie, który do dziś pozostaje głównym ośrodkiem jego kultu w Polsce. To stąd święty Florian stał się jednym z patronów Krakowa.

Relikwie świętego Jana Pawła II

Po beatyfikacji (2011) i kanonizacji (2014) relikwie świętego Jana Pawła II — najczęściej krew zebraną za jego życia (relikwia pierwszego stopnia) — rozesłano do licznych kościołów i sanktuariów w Polsce i na świecie. Czci się je zwłaszcza w Sanktuarium świętego Jana Pawła II w Krakowie-Łagiewnikach. Choć papież ten należy do epoki posoborowej, sam kult relikwii świętego pozostaje tą samą starożytną praktyką Kościoła, którą opisujemy w tym artykule.

Relikwie świętej Faustyny

Święta Faustyna Kowalska (1905–1938), apostołka Bożego Miłosierdzia, spoczywa w Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach, gdzie jej relikwie czczone są obok słynącego łaskami obrazu „Jezu, ufam Tobie". Jej relikwie pierwszego stopnia rozesłano do wielu kościołów na całym świecie.

Relikwie Ojca Pio i świętego Szarbela

Spośród świętych spoza Polski wielką czcią cieszą się u nas dwaj. Święty Ojciec Pio z Pietrelciny (1887–1968), kapucyn naznaczony stygmatami, ma w Polsce liczne grupy modlitewne; jego relikwie (między innymi opatrunki ze śladami krwi ze stygmatów) peregrynują po kraju. Święty Szarbel (Charbel) Makhlouf (1828–1898), libański mnich maronicki, słynący z licznych uzdrowień, zyskał w ostatnich latach ogromną popularność; jego relikwie i poświęcone oleje (ex oleo) nawiedzają polskie parafie. W obu wypadkach obowiązuje ta sama zasada: prosimy Boga o łaski przez ich wstawiennictwo, nie zaś samą relikwię traktujemy jak źródło mocy.

Tekst litanii do tego świętego znajdziesz w artykule litania do św. Charbela.

Najdziwniejsze relikwie — jak je rozumieć

Niektóre relikwie budzą zdziwienie albo wręcz zgorszenie współczesnego człowieka: nienaruszone ciała świętych, zakrzepła krew, która co roku się rozpuszcza, fragmenty serca czy języka. Łatwo wtedy o pokusę szukania sensacji albo, przeciwnie, o szyderstwo.

Trzeźwa nauka Kościoła każe zachować umiar w obie strony. Po pierwsze, nie każda relikwia jest autentyczna — przez wieki bywały fałszerstwa, dlatego Kościół wymaga urzędowego dokumentu poświadczającego (authentica) i z dawna karał handel relikwiami jako grzech symonii. Po drugie, żaden cud fizyczny nie jest przedmiotem wiary obowiązującej — możemy w niego wierzyć z pobożności, ale zbawienia szukamy w Chrystusie, nie w cudowności relikwii. Najdziwniejsze nawet zjawiska, jeśli są prawdziwe, mają jeden cel: skierować nasz wzrok ku Bogu, który jest „przedziwny w świętych swoich", a nie zatrzymać go na sensacji.

Jak odnosić się do relikwii dzisiaj

Cześć dla relikwii nie wymaga wielkich gestów — wymaga wiary. Gdy nawiedzamy sanktuarium z relikwiami świętego albo gdy w domu mamy obrazek z relikwią trzeciego stopnia, dobrze jest:

• modlić się do Boga przez wstawiennictwo tego świętego, nie zaś „do" samej relikwii;
• uczcić ją skromnym gestem — pokłonem, ucałowaniem relikwiarza, klęknięciem — pamiętając, że cześć ta dosięga osoby świętego;
• prosić o łaskę naśladowania cnoty, którą święty żył; relikwia ma nas pobudzić do świętości, a nie zastąpić ją amuletem.

Gdy chcemy wezwać nie jednego świętego, lecz całe niebo naraz, sięgamy po Litanię do Wszystkich Świętych — najstarszą litanię Kościoła, w której kolejno wzywamy tych, których relikwie czcimy. Litania ta zaczyna się zresztą od istot, które nie pozostawiły żadnych szczątków do czczenia: od archaniołów Michała, Gabriela i Rafała i całych dziewięciu chórów anielskich, bo niebo, do którego wołamy przez relikwie świętych, jest najpierw ojczyzną aniołów. Pamiętajmy też o przestrodze: relikwii nie wolno sprzedawać ani kupować. Handel rzeczami świętymi to grzech symonii, surowo przez Kościół zakazany.

Często zadawane pytania

Czym są relikwie świętych?

Relikwie to doczesne szczątki świętych — ich ciała, kości czy włosy — oraz przedmioty, które do nich należały lub dotknęły ich ciał. Kościół otacza je czcią, ponieważ ciała świętych były świątyniami Ducha Świętego i mają zmartwychwstać do chwały.

Jakie są stopnie relikwii?

Tradycja wyróżnia trzy stopnie. Pierwszy to ciało świętego lub jego część (kości, krew). Drugi to przedmioty, których święty używał albo które go dotykały (szaty, różaniec). Trzeci to przedmioty, najczęściej kawałki materiału, które dotknęły relikwii pierwszego stopnia lub grobu świętego.

Czy czczenie relikwii to bałwochwalstwo?

Nie. Nie przypisujemy relikwiom własnej mocy ani nie czcimy ich jak bóstwa. Cześć dla relikwii jest czcią względną — odnosi się do osoby świętego i ostatecznie do Boga, którego łaska tę osobę uświęciła. Uwielbienie (latria) należy się jedynie Bogu.

Czy relikwie mają moc czynienia cudów?

Sama relikwia nie ma żadnej własnej mocy. Cuda, jak wskrzeszenie przy kościach Elizeusza (2 Krl 13) czy uzdrowienia przez chustki św. Pawła (Dz 19), czyni Bóg — niekiedy przez szczątki swoich świętych, by uczcić ich świętość i umocnić wiarę.

Dlaczego ołtarz zawiera relikwie?

Od czasów prześladowań Mszę świętą sprawowano nad grobami męczenników. Na tę pamiątkę każdy poświęcony ołtarz zawiera relikwie świętych zamknięte w sepulcrum. Ofiara Chrystusa składana jest niejako „nad kośćmi" tych, którzy oddali życie za wiarę.

Gdzie w Polsce znajdują się relikwie świętego Floriana?

Główne relikwie świętego Floriana sprowadzono do Polski w 1184 roku i złożono w kościele świętego Floriana na Kleparzu w Krakowie, który pozostaje głównym ośrodkiem jego kultu. Święty Florian jest patronem strażaków i jednym z patronów Krakowa.

Gdzie spoczywają relikwie świętego Andrzeja Boboli?

Nienaruszone ciało świętego Andrzeja Boboli spoczywa w Sanktuarium świętego Andrzeja Boboli w Warszawie przy ulicy Rakowieckiej. Jest on jednym z patronów Polski, a jego relikwie czczone są przez cały rok.

Czym są relikwie Krzyża Świętego?

To cząstki drzewa, na którym umarł Chrystus. Według tradycji Krzyż odnalazła w Jerozolimie około 326 roku święta Helena. Drobne cząstki rozesłano po całym chrześcijaństwie i przechowuje się je w relikwiarzach w kształcie krzyża. Czcimy je nie dla samego drewna, lecz dla Tego, który na nim zawisł.

Czy relikwie świętego Jana Pawła II i świętej Faustyny to prawdziwe relikwie?

Tak. Najczęściej są to relikwie pierwszego stopnia (krew zebrana za życia). Czci się je zwłaszcza w sanktuariach w Krakowie-Łagiewnikach. Choć są to święci epoki posoborowej, sam kult relikwii świętego pozostaje tą samą starożytną praktyką Kościoła.

Zobacz też: Litania do Wszystkich Świętych oraz Uroczystość Wszystkich Świętych.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy, psalmy i nabożeństwa, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (2 Krl 13, 21; Dz 19, 11-12; Ga 6, 14); Martyrium świętego Polikarpa (świadectwo o czci dla relikwii męczenników); tradycja o odnalezieniu Krzyża Świętego przez świętą Helenę; roczniki o przeniesieniu relikwii świętego Wojciecha do Gniezna i świętego Floriana do Krakowa; nauka tradycyjnej teologii katolickiej o czci względnej (dulia) oraz dawne prawodawstwo kościelne o ołtarzach i zakazie symonii.