Święci
Święta Łucja: życiorys, przysłowia i patronka oczu
Św. Łucja, dziewica i męczennica z Syrakuz (zm. ok. 304), patronka niewidomych i od chorób oczu. Jej życiorys, także dla wybierających ją na bierzmowanie, przysłowie „Święta Łucja dnia przyrzuca”, święto Łucji w Szwecji, jej wizerunek i modlitwa z Mszału.

Gdy ktoś zmaga się z chorobą oczu, słabnącym wzrokiem albo ślepotą, lud chrześcijański od wieków wie, do kogo się zwrócić: do świętej Łucji, dziewicy i męczennicy z Syrakuz, którą Kościół czci jako patronkę od chorób oczu i opiekunkę niewidomych. Samo jej imię — od łacińskiego lux, czyli światło — od dawna kojarzono ze światłem ciała, jakim jest oko, a nade wszystko ze światłem wiary. Podajemy najpierw, kim była św. Łucja i czego jest patronką, potem modlitwę do św. Łucji, a dalej przysłowia i zwyczaje 13 grudnia, szwedzkie święto Łucji i krótki życiorys dla tych, którzy wybierają ją na patronkę do bierzmowania.
Kim była św. Łucja
Św. Łucja (łac. Lucia) żyła na przełomie III i IV wieku w Syrakuzach na Sycylii. Według tradycji pochodziła ze znamienitej i zamożnej rodziny chrześcijańskiej. Wcześnie straciła ojca, a wychowała ją matka imieniem Eutychia. Jako młoda dziewczyna Łucja w sercu oddała się Chrystusowi, ślubując zachować dziewictwo i poświęcić się Bogu.
Tradycja podaje, że matka, nie wiedząc o ślubie córki, chciała wydać ją za poganina. Gdy Eutychia zachorowała na nieuleczalną wówczas dolegliwość, Łucja namówiła ją na pielgrzymkę do grobu św. Agaty w Katanii. Tam matka odzyskała zdrowie, a Łucja wyznała jej swoje pragnienie: pozostać dziewicą i rozdać majątek ubogim.
Odrzucony narzeczony, rozgniewany utratą posagu i poznawszy, że Łucja jest chrześcijanką, oskarżył ją przed namiestnikiem w czasie prześladowania za cesarza Dioklecjana. Wezwana do złożenia ofiary bogom, odmówiła. Według tradycji próbowano ją siłą zhańbić i spalić, lecz pozostała nietknięta. Poniosła śmierć męczeńską około roku 304, przebita mieczem, wierna do końca swemu Oblubieńcowi.
Kościół o takich dziewicach, które z zapalonymi lampami czekały na przyjście Pana, mówi słowami samego Chrystusa:
Wtedy podobne będzie królestwo niebieskie dziesięciu pannom, które wziąwszy lampy swoje, wyszły naprzeciw oblubieńca. (...) A mądre wzięły oliwy w naczynia swoje z lampami. (Mt 25, 1. 4)
Czego patronką jest św. Łucja: patronka niewidomych i od chorób oczu
Św. Łucja jest przede wszystkim patronką od chorób oczu i opiekunką niewidomych oraz niedowidzących. Związek ten ma podwójne źródło. Po pierwsze, jej imię oznacza światło — a oko jest, jak naucza Pismo, „świecą ciała". Po drugie, późniejsza tradycja przekazała pobożne podanie, że święta utraciła oczy w czasie męki, lecz Bóg cudownie przywrócił jej wzrok jeszcze piękniejszy. Dlatego w ikonografii przedstawiana jest często z oczami na tacy.
Z biegiem wieków lud chrześcijański zaczął przyzywać św. Łucję jako orędowniczkę:
- chorych na oczy — proszących o zachowanie i odzyskanie wzroku;
- niewidomych i niedowidzących — szukających światła ciała i duszy;
- dziewic — naśladujących jej czystość i wierność Chrystusowi;
- a w dawnej tradycji także rolników i okulistów oraz wszystkich, którzy potrzebują światła w ciemności.
Należy uczciwie zaznaczyć, że niektóre szczegóły jej męczeństwa — zwłaszcza opowieść o wyrwanych oczach — należą do późniejszej tradycji pobożnej, a nie do najstarszych źródeł. Pewne i potwierdzone od starożytności jest natomiast samo męczeństwo Łucji w Syrakuzach oraz jej powszechny kult: jej imię wymienia się do dziś w Kanonie Rzymskim Mszy świętej, wśród świętych dziewic-męczennic — obok takich orędowniczek jak św. Cecylia.
Modlitwa do św. Łucji o zdrowie oczu
Najpewniejszą modlitwą do św. Łucji jest kolekta jej święta z Mszału Rzymskiego (13 grudnia):
Exáudi nos, Deus, salutáris noster: ut sicut de beátæ Lúciæ Vírginis et Mártyris tuæ festivitáte gaudémus; ita piæ devotiónis erudiámur afféctu. Per Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.
Wysłuchaj nas, Boże, nasz Zbawicielu, i spraw, abyśmy radując się z uroczystości świętej Łucji, Dziewicy i Męczennicy Twojej, nabyli uczucia synowskiego oddania. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego Bóg przez wszystkie wieki wieków. Amen.
Poniższa modlitwa o zdrowie oczu jest modlitwą prywatną, ułożoną współcześnie, a nie tekstem liturgicznym; można ją odmawiać, prosząc o zachowanie wzroku, o zdrowie chorych oczu, a nade wszystko o światło wiary dla duszy.
Święta Łucjo, dziewico i męczennico,
która dla miłości Chrystusa nie ulękłaś się ani gróźb, ani mąk,
a imię twoje nosi jasność światła —
uproś nam u Boga zdrowie naszych oczu
i zachowaj nas od ślepoty ciała.
Lecz bardziej jeszcze wyjednaj nam światło wiary,
abyśmy w ciemnościach tego świata nie zbłądzili
i z lampami pełnymi oliwy dobrych uczynków
wyszli na spotkanie Oblubieńca, Jezusa Chrystusa,
który żyje i króluje na wieki wieków. Amen.
Modlitwę tę dobrze jest poprzedzić znakiem krzyża i krótkim aktem skruchy, a zakończyć wezwaniem z Litanii do Wszystkich Świętych: Święta Łucjo, módl się za nami.
Życie św. Łucji według tradycji
Najstarsze świadectwa o Łucji to przede wszystkim sam fakt jej kultu, poświadczony już w starożytności napisami i wpisaniem jej imienia do liturgii rzymskiej. Późniejsze Akta świętej, spisane stuleć po jej śmierci, ubarwiły to świadectwo szczegółami, które tradycja przekazała pobożnemu ludowi. Trzeba je czytać z roztropnością: to, co istotne i pewne, to jej dziewictwo poświęcone Bogu i jej śmierć za wiarę.
Psalmista wkłada w usta takiej duszy, jak Łucja, słowa pełne ufności wobec prześladowców:
Pan oświecenie moje i zbawienie moje, kogóż się bać będę? Pan obrońca żywota mego, kogóż się będę lękał? (Ps 26, 1)
W tych słowach mieści się cała postawa świętej: ufała Panu jako swemu światłu, dlatego nie ulękła się tych, którzy mogli zabić ciało.
Kiedy obchodzimy święto św. Łucji
Święto św. Łucji Kościół obchodzi 13 grudnia, w samym sercu Adwentu; w kalendarzu z 1962 roku jest to święto III klasy. Data ta ma głęboką wymowę: w czasie najkrótszych dni roku, gdy ciemność zdaje się zwyciężać, Kościół wspomina dziewicę, której imię oznacza światło, zapowiadając rychłe przyjście prawdziwej Światłości — Chrystusa rodzącego się w Boże Narodzenie. W dawnym kalendarzu liturgicznym jej dzień należy do świąt dziewic-męczennic, a jej imię pada w Kanonie Mszy świętej.
W wielu krajach, zwłaszcza na północy Europy, dzień św. Łucji obchodzono uroczyście jako święto światła pośród zimowej nocy — zwyczaj ten, choć obrósł folklorem, wyrasta z prawdy o świętej niosącej światło wiary.
Jak wygląda św. Łucja na obrazach
W ikonografii św. Łucję rozpoznaje się niemal zawsze po stałych atrybutach. Przedstawiana jest jako młoda dziewica z palmą męczeństwa w ręku — znakiem zwycięstwa nad śmiercią — oraz najczęściej z dwojgiem oczu na tacy lub na talerzu, co bezpośrednio wskazuje na jej patronat nad wzrokiem. Bywa też ukazywana z lampą lub świecą, nawiązującą do jej imienia i do mądrych panien z Ewangelii. Niekiedy w jej dłoni widnieje miecz lub sztylet — narzędzie męczeństwa.
Te atrybuty, choć częściowo wyrastają z późniejszej legendy, niosą prawdziwą naukę: św. Łucja jest tą, która całe swe światło — wzrok, czystość, samo życie — złożyła w darze Chrystusowi.
Wśród dawnych obrazów najsłynniejszy jest chyba Pogrzeb św. Łucji, który Caravaggio namalował w 1608 roku dla jej kościoła w Syrakuzach. Nie ma na nim oczu na tacy ani palmy: jest ciało młodej dziewczyny złożone na ziemi, grabarze i garstka płaczących wiernych — samo męczeństwo, bez ozdób. Na obrazkach do modlitewnika najczęściej spotyka się jednak wizerunek z oczami na tacy i palmą, a na północy Europy — z wieńcem świec na głowie, o którym niżej.
„Święta Łucja dnia przyrzuca”: przysłowia na 13 grudnia
Najbardziej znane polskie przysłowie o tym dniu brzmi: „Święta Łucja dnia przyrzuca” (w dawnej formie: Święta Łuca dnia przyrzuca), czyli: od św. Łucji dnia przybywa. Dziś wydaje się ono błędne, bo najkrótszy dzień roku przypada około 21–22 grudnia. Przysłowie powstało jednak, zanim w 1582 roku wprowadzono kalendarz gregoriański. W kalendarzu juliańskim 13 grudnia odpowiadał naszemu 23 grudnia, a więc przypadał dzień lub dwa po przesileniu zimowym: dzień rzeczywiście zaczynał się wtedy wydłużać. Kalendarz zmieniono, a przysłowie zostało przy dawnej dacie.
Z tego samego kręgu pochodzą inne powiedzenia, zapisane w zbiorach przysłów polskich:
- „Na świętą Łucę noc się z dniem tłuce” — noc mocuje się z dniem, bo to chwila zwrotu: odtąd światło zaczyna brać górę;
- „Od świętej Łucji aż do Trzech Króli dnia na kurzą stopę przybędzie” — przysłowie śląskie, zapisane w XIX wieku: do 6 stycznia dzień wydłuża się tylko o tyle, ile mierzy kurza stopa;
- „Święta Łucja głosi, jaką pogodę styczeń przynosi” — pogoda 13 grudnia miała zapowiadać styczeń, pierwszy miesiąc nowego roku; o tym zwyczaju piszemy niżej.
Przysłowia mówią o tym samym co liturgia, tylko językiem wsi: w najciemniejszej porze roku dzień świętej, której imię znaczy „światło”, zapowiada powrót światła i bliskie Boże Narodzenie.
Przepowiednie od Łucji do Wigilii: dwanaście dni na cały rok
Z dniem św. Łucji wiązał się na polskiej wsi zwyczaj ludowych przepowiedni pogody. Od 13 do 24 grudnia, od Łucji do Wigilii, jest dokładnie dwanaście dni — tyle, ile miesięcy w roku. Każdy z tych dni miał więc „pokazywać” jeden miesiąc nowego roku: 13 grudnia styczeń, 14 grudnia luty i tak dalej, aż do Wigilii, która odpowiadała grudniowi. Gospodarze notowali, czy dzień był pogodny, słotny czy mroźny, i według tego zapowiadali siewy i żniwa. W niektórych stronach kładziono też na dwanaście łupinek cebuli po szczypcie soli i sprawdzano w Boże Narodzenie, w których sól zawilgła: odpowiadające im miesiące miały być deszczowe.
Była to wiejska zabawa w kalendarz, nie wiedza i nie wiara. Katechizm św. Piusa X zalicza zabobon do grzechów przeciw pierwszemu przykazaniu, a przyszłość, także pogodę na żniwa, katolik zostawia Opatrzności. Zwyczaj ma jednak swoją wymowę: kazał patrzeć w niebo i myśleć o nowym roku w czasie Adwentu, kiedy Kościół czeka na Tego, który jest „światłością świata”.
Święto św. Łucji w Szwecji
Najgłośniej obchodzi się dziś dzień św. Łucji w Szwecji — i tu trzeba oddzielić zwyczaj ludowy od liturgii. Szwecja jest krajem luterańskim od XVI wieku; kult świętych zanikł tam razem z Mszą, a dzień Łucji przetrwał jako obyczaj domowy. Od XVIII wieku poświadczony jest w zachodniej Szwecji zwyczaj, że rankiem 13 grudnia najstarsza córka, ubrana na biało, budziła domowników kawą i pieczywem. W XX wieku obyczaj rozszedł się po całym kraju; w 1927 roku w Sztokholmie po raz pierwszy publicznie wybrano „Łucję” miasta.
Dzisiejsze święto Łucji (Luciadagen) wygląda tak: dziewczyna w długiej białej szacie przepasanej czerwoną szarfą, z wieńcem zapalonych świec na głowie, prowadzi orszak — dziewczęta ze świecami w dłoniach, chłopcy w spiczastych czapkach z gwiazdami. Orszak przechodzi przez szkoły, kościoły, szpitale i domy opieki, śpiewając pieśń Sankta Lucia na melodię neapolitańskiej piosenki z XIX wieku. Częstuje się szafranowymi bułeczkami (lussekatter). Podobnie obchodzi się ten dzień w Norwegii i w szwedzkojęzycznej części Finlandii.
Ten pochód ze świecami jest piękny, ale jest zwyczajem, nie obrzędem: nie ma go w żadnej księdze liturgicznej, a w kraju luterańskim nie towarzyszy mu prośba o wstawiennictwo świętej. Kościół czci św. Łucję inaczej — Mszą o dziewicy i męczennicy, kolektą podaną wyżej i jej imieniem w Kanonie. Szwedzka korona świec jest echem tamtej prawdy: światło Łucji to światło wiary, za które oddała życie.
We Włoszech, w ojczyźnie świętej, dzień ten obchodzi się przede wszystkim w Syrakuzach, gdzie jej srebrną figurę niesie się w procesji ulicami miasta. Na Sycylii je się tego dnia cuccìę, potrawę z gotowanej pszenicy, według podania na pamiątkę statku ze zbożem, który w czasie głodu wpłynął do portu właśnie w dzień św. Łucji.
Św. Łucja jako patronka do bierzmowania: krótki życiorys
Wielu kandydatów wybiera imię Łucja na bierzmowanie, sakrament dojrzałości chrześcijańskiej, a katecheta prosi zwykle o krótki życiorys patronki i uzasadnienie wyboru. Oto najważniejsze fakty:
- Kim była: dziewica i męczennica z Syrakuz na Sycylii, urodzona pod koniec III wieku w zamożnej rodzinie chrześcijańskiej, wcześnie osierocona przez ojca i wychowana przez matkę Eutychię.
- Co zrobiła: po uzdrowieniu matki przy grobie św. Agaty w Katanii postanowiła zachować dziewictwo dla Chrystusa i rozdała swój posag ubogim.
- Jak zginęła: wydana przez odrzuconego narzeczonego, w czasie prześladowania za Dioklecjana odmówiła złożenia ofiary bożkom i około roku 304 poniosła śmierć od miecza.
- Czego jest patronką: niewidomych i chorych na oczy; jej święto przypada 13 grudnia, a jej imię wymienia się w Kanonie Mszy świętej.
Dlaczego jest dobrą patronką do bierzmowania? Katechizm św. Piusa X uczy, że bierzmowanie „wyciska w naszej duszy charakter żołnierzy Chrystusowych i czyni nas doskonałymi chrześcijanami”. Łucja była takim żołnierzem: młoda dziewczyna, która przed sędzią nie zaparła się Chrystusa, choć kosztowało ją to życie. Uczy trzech rzeczy potrzebnych każdemu bierzmowanemu: męstwa w wyznawaniu wiary, czystości i hojności wobec ubogich. Jej imię, „światło”, przypomina zaś, że Duch Święty przychodzi, by oświecić umysł darami mądrości i rozumu.
Uzasadnienie wyboru najlepiej napisać własnymi słowami, na przykład: „Wybieram św. Łucję, bo jako młoda dziewczyna postanowiła należeć tylko do Chrystusa i nie bała się wyznać wiary przed sędzią. Chcę prosić ją o odwagę w przyznawaniu się do Boga, o czyste serce i o światło wiary.”
Ciekawostki o św. Łucji
- Jej imię pada w każdej Mszy świętej w dawnym rycie. W modlitwie Nobis quoque peccatoribus Kanonu Rzymskiego kapłan wymienia ją obok świętych Felicyty, Perpetuy, Agaty, Agnieszki, Cecylii i Anastazji.
- Dante uczynił ją postacią Boskiej Komedii. W drugiej pieśni Piekła Matka Boża posyła Łucję do Beatrycze, by przyszła z pomocą zagubionemu poecie; Łucja jest tam obrazem łaski, która oświeca.
- Jej relikwie odbyły długą drogę. Ciało świętej przeniesiono z Syrakuz do Konstantynopola, a po 1204 roku do Wenecji, gdzie spoczywa do dziś.
- Piosenka „Santa Lucia” nie jest o niej. Neapolitańska pieśń wydana w 1849 roku opiewa portową dzielnicę Neapolu nazwaną od jej kościoła; Szwedzi ułożyli do tej melodii własne słowa o świętej niosącej światło.
Często zadawane pytania
Kim była św. Łucja i kiedy żyła?
Św. Łucja była dziewicą i męczennicą z Syrakuz na Sycylii, żyjącą na przełomie III i IV wieku. Ślubowała dziewictwo Chrystusowi, rozdała majątek ubogim i poniosła śmierć męczeńską około roku 304, w czasie prześladowania za cesarza Dioklecjana.
Od czego jest patronką św. Łucja?
Św. Łucja jest patronką od chorób oczu oraz opiekunką niewidomych i niedowidzących. Wiąże się to z jej imieniem, oznaczającym światło, oraz z pobożną tradycją o cudownym przywróceniu jej wzroku. Czci się ją także jako patronkę dziewic.
Kiedy jest święto św. Łucji?
Święto św. Łucji przypada 13 grudnia, w czasie Adwentu (w kalendarzu z 1962 roku święto III klasy). Jest to dzień świętej niosącej światło pośród zimowej ciemności, zapowiadający przyjście Chrystusa — prawdziwej Światłości.
Dlaczego św. Łucja jest patronką od chorób oczu?
Po pierwsze, jej imię pochodzi od łacińskiego lux, czyli światło, a oko jest „świecą ciała". Po drugie, późniejsza tradycja przekazała podanie, że święta utraciła oczy podczas męki, a Bóg cudownie przywrócił jej wzrok. Dlatego przyzywa się ją w chorobach wzroku.
Co znaczy przysłowie „Święta Łucja dnia przyrzuca”?
Że od 13 grudnia dnia przybywa. Dziś nie jest to prawdą, bo przesilenie zimowe wypada 21–22 grudnia, ale przysłowie pochodzi z czasów kalendarza juliańskiego, w którym dzień św. Łucji odpowiadał naszemu 23 grudnia, czyli przypadał tuż po przesileniu.
Jak obchodzi się święto św. Łucji w Szwecji?
Rankiem 13 grudnia dziewczyna w białej szacie, z wieńcem płonących świec na głowie, prowadzi orszak ze świecami i śpiewa Sankta Lucia; częstuje się szafranowymi bułeczkami. To zwyczaj ludowy w kraju luterańskim, nie obrzęd liturgiczny.
Czy św. Łucja to dobra patronka do bierzmowania?
Tak. Bierzmowanie czyni nas żołnierzami Chrystusa, a Łucja jako młoda dziewczyna wyznała wiarę przed sędzią i za nią zginęła. Jest wzorem odwagi w wierze, czystości i hojności wobec ubogich.
Na czym polegają przepowiednie od św. Łucji?
To dawny wiejski zwyczaj: pogoda w każdym z dwunastu dni od 13 do 24 grudnia miała zapowiadać kolejny miesiąc nowego roku. To ludowa zabawa, nie wiedza; katolik zostawia przyszłość Opatrzności.
Po czym rozpoznać św. Łucję na obrazie?
Po oczach na tacy lub talerzu, palmie męczeństwa w dłoni i często lampie albo świecy; bywa też z mieczem, narzędziem jej śmierci. W Szwecji przedstawia się ją jako dziewczynę w bieli z wieńcem świec na głowie.
Czy historia o wyrwanych oczach św. Łucji jest prawdziwa?
Według tradycji opowieść ta należy do późniejszej legendy pobożnej, a nie do najstarszych źródeł. Pewne i potwierdzone od starożytności jest natomiast samo męczeństwo Łucji w Syrakuzach oraz jej powszechny kult — jej imię wymienia się do dziś w Kanonie Mszy świętej.
Wezwanie do św. Łucji można łączyć z Litanią do Wszystkich Świętych, w której pada jej imię, a w chorobie oczu — z modlitwą o zdrowie i modlitwą o uzdrowienie z choroby.
Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Otrzymaj tutaj link do aplikacji e-mailem.
Źródła. Nowa Księga Przysłów i Wyrażeń Przysłowiowych Polskich, t. II (hasło „Łucja”); Katechizm św. Piusa X (bierzmowanie; pierwsze przykazanie); Dante Alighieri, Boska Komedia, Piekło, pieśń II; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Mateusza 25, 1–13; Psalm 26 wg numeracji Wulgaty); tradycyjne Martyrologium Rzymskie (13 grudnia); Mszał Rzymski (kolekta z 13 grudnia); Litania do Wszystkich Świętych; wzmianka o św. Łucji w Kanonie Rzymskim Mszy świętej; dawna tradycja hagiograficzna o męczeństwie św. Łucji w Syrakuzach (ok. 304) zachowana w Aktach świętej.