Św. Jadwiga Śląska — życie, cuda, atrybuty i modlitwa

Święta Jadwiga Śląska to bawarska hrabianka z rodu Andechs, która jako dwunastoletnia dziewczyna została żoną śląskiego księcia Henryka Brodatego, a po latach małżeństwa, macierzyństwa i rządów zakończyła życie jako uboga wdowa przy klasztorze cysterek w Trzebnicy, gdzie spoczywa. Zmarła w 1243 roku, kanonizowana w 1267 roku przez papieża Klemensa IV, w kalendarzu z 1962 roku ma święto 16 października w randze III klasy, w białych szatach. To nie ta sama osoba co św. Jadwiga Królowa, władczyni Polski z XIV wieku: poniżej wyjaśniamy różnicę i podajemy życie księżnej według Brewiarza Rzymskiego i Butlera, jej cuda, atrybuty oraz modlitwę Kościoła.

Kim była święta Jadwiga Śląska

Dzieciństwo w Andechs i małżeństwo z Henrykiem Brodatym

Jadwiga urodziła się około 1174 roku w Andechs w Bawarii, jako córka Bertolda z Andechs i jego żony Agnieszki; Brewiarz nazywa oboje margrabiami. Brewiarz nazywa ją „sławną królewskim pochodzeniem, lecz o wiele sławniejszą niewinnością życia". Jej siostra Gertruda została królową Węgier i matką św. Elżbiety Węgierskiej — Jadwiga była więc jej rodzoną ciotką.

Jako mała dziewczynka wychowywała się w klasztorze w Kitzingen we Frankonii. Gdy miała dwanaście lat, rodzice wydali ją za Henryka, syna księcia śląskiego, wówczas osiemnastoletniego, znanego później jako Henryk Brodaty. Butler podaje, że mieli siedmioro dzieci; matkę przeżyła tylko córka Gertruda, późniejsza ksieni w Trzebnicy. Brewiarz podkreśla, że Jadwiga wiernie dochowała małżeńskiej przysięgi i „wychowywała zrodzone potomstwo w bojaźni Bożej".

Fundatorka Trzebnicy i opiekunka chorych

Gdy w 1202 roku Henryk objął księstwo po ojcu, za namową żony ufundował wielki klasztor cysterek w Trzebnicy pod Wrocławiem — pierwszy klasztor żeński na Śląsku. Butler przekazuje podanie, że przy jego budowie zamiast innych kar skazywano przestępców na pracę. Za Trzebnicą poszły kolejne fundacje książęcej pary: domy kanoników regularnych, cystersów, dominikanów i franciszkanów. Henryk założył we Wrocławiu szpital Ducha Świętego, a Jadwiga szpital dla trędowatych kobiet w Środzie Śląskiej; oboje osobiście się nimi zajmowali.

Po urodzeniu ostatniego dziecka w 1209 roku małżonkowie złożyli za obopólną zgodą ślub wstrzemięźliwości. Brewiarz mówi, że Jadwiga skłoniła do tego męża, „aby swobodniej oddawać się Bogu". Henryk przez trzydzieści lat, które jeszcze przeżył, nie nosił złota, srebra ani purpury i nie golił brody — stąd jego przydomek.

Matka skłóconych synów

Butler nie ukrywa, że dzieci przysporzyły rodzicom wiele cierpienia. Gdy w 1212 roku książę podzielił ziemie między synów Henryka i Konrada, bracia mimo wysiłków matki stanęli przeciw sobie w otwartej bitwie. Jadwiga, która — jak pisze Butler — „nie mogła słyszeć o rozlewie krwi, nie czyniąc wszystkiego, by mu zapobiec", była też rozjemczynią w sprawach męża: gdy Konrad Mazowiecki uwięził Henryka w Płocku, udała się za nim i doprowadziła obu książąt do zgody bez wojny.

Życie pokuty

Po 1209 roku zamieszkała głównie przy klasztorze trzebnickim, sypiała we wspólnej sypialni sióstr i uczestniczyła we wszystkich ćwiczeniach wspólnoty. Zimą i latem nosiła ten sam płaszcz i suknię, a pod nimi włosiennicę. Brewiarz dodaje, że służyła ubogim na klęczkach, myła i całowała nogi trędowatych i nie brzydziła się ich ropiejących ran.

Butler zapisał też historię, od której wziął się jej najbardziej znany atrybut. Jadwiga chodziła do kościoła boso, także po lodzie i śniegu, tak że jej stopy często pokrywały się pęcherzami i odmrożeniami, a trzewiki nosiła pod pachą, by włożyć je, gdyby kogoś spotkała. Pewien opat dał jej nową parę i kazał przyrzec, że będzie ją nosić. Gdy spotkał ją później znowu boso, zapytał o buty. Jadwiga wyjęła je spod płaszcza, zupełnie nowe: „Zawsze je tu noszę".

Butler opowiada również, jak księżna poznała ubogą staruszkę, która nie umiała odmówić modlitwy Ojcze nasz. Przez dziesięć tygodni cierpliwie ją uczyła, a nawet brała ją na noc do własnej izby, by w każdej wolnej chwili powtarzać z nią modlitwę, aż kobieta umiała ją powiedzieć i zrozumieć.

Śmierć Henryka Pobożnego pod Legnicą

W 1238 roku zmarł Henryk Brodaty. Gdy siostry w Trzebnicy płakały, Jadwiga jedyna miała suche oczy i pocieszała je: „Czyż chcecie sprzeciwiać się woli Bożej? Nasze życie należy do Niego". Przyjęła wtedy habit cysterski, ale — jak wyjaśnia Butler — nie złożyła ślubów zakonnych, aby móc swobodnie rozporządzać majątkiem na rzecz cierpiących.

Najcięższa próba przyszła w 1241 roku. Najazd tatarski spustoszył Ruś i Polskę, a jej syn, książę Henryk II Pobożny, zginął w bitwie z Tatarami pod Legnicą. Według Butlera Jadwiga wiedziała o jego śmierci trzy dni przed przybyciem posłańca: „Straciłam syna. Odleciał ode mnie jak ptak i już go w tym życiu nie zobaczę". Brewiarz mówi, że „raczej złożyła Bogu dziękczynienie, niż wylała łzy nad synem". To ona, stara kobieta, pocieszała wtedy wdowę po Henryku, Annę, i swoją córkę Gertrudę.

Zmarła w październiku 1243 roku, po tym jak sama domagała się ostatniego namaszczenia, zanim otoczenie uwierzyło, że jest w niebezpieczeństwie. Pochowano ją w Trzebnicy.

Cuda świętej Jadwigi Śląskiej

Brewiarz i Butler mówią o cudach, którymi Bóg uczcił jej wiarę jeszcze za życia i po śmierci:

• przywrócony do życia chłopiec — Brewiarz podaje, że na jej wezwanie wrócił do życia chłopiec, który utonął i został zmiażdżony przez koła młyńskie;
• niewidoma zakonnica — według Butlera odzyskała wzrok, gdy Jadwiga pobłogosławiła ją znakiem krzyża;
• uzdrowienia i przepowiednie — jej biograf opisuje kolejne uleczenia oraz przepowiednie, zwłaszcza własnej śmierci.

Butler zaznacza uczciwie, że jej łaciński żywot (Legenda) powstał pod koniec XIII wieku, a jego anonimowy autor opierał się głównie na wspomnieniach cystersa Engelberta z Lubiąża. Te cuda, sprawdzone w procesie, dały podstawę do kanonizacji.

Dlaczego święta Jadwiga Śląska została świętą

Brewiarz odpowiada na to pytanie wprost: z powodu jej pokory, pokuty, miłości do ubogich i trędowatych, „przedziwnej cierpliwości i stałości ducha" w śmierci syna, a wreszcie z powodu „chwały cudów", które papież Klemens IV należycie zbadał, zanim w 1267 roku wpisał ją w poczet świętych. Pozwolił on obchodzić jej święto w Polsce, „gdzie jest czczona ze szczególną czcią jako patronka", a później rozszerzono je na cały Kościół. Kolekta jej Mszy streszcza tę drogę jednym zdaniem: od przepychu świata do pokornego naśladowania Krzyża Chrystusa.

Św. Jadwiga Śląska a św. Jadwiga Królowa

To dwie różne święte, które wiele osób myli:

• Święta Jadwiga Śląska (ok. 1174–1243) — księżna śląska, żona Henryka Brodatego, matka Henryka Pobożnego, wdowa; spoczywa w Trzebnicy; kanonizowana w 1267 roku; w kalendarzu z 1962 roku ma święto 16 października.
• Święta Jadwiga Królowa, czyli Andegaweńska (ok. 1374–1399) — koronowana na króla Polski w 1384 roku, żona Władysława Jagiełły, spoczywa na Wawelu; kanonizowana 8 czerwca 1997 roku, dlatego nie występuje w kalendarzu z 1962 roku. Jej życie opisujemy w artykule o świętej Jadwidze Królowej.

Gdy Mszał z 1962 roku mówi 16 października o „świętej Jadwidze, wdowie" (S. Hedwigis Viduae), chodzi zawsze o księżnę śląską.

Atrybuty świętej Jadwigi Śląskiej — co trzyma w rękach

Jadwigę przedstawia się w książęcym płaszczu i welonie wdowy lub w habicie cysterskim. Najczęstsze atrybuty to:

• trzewiki w dłoni — znak jej bosych pokutnych pielgrzymek do kościoła, zgodnie z opowiadaniem przekazanym przez Butlera;
• makieta kościoła — znak fundatorki Trzebnicy i licznych klasztorów;
• figurka Matki Bożej — tradycja łączy ją z małą figurką Maryi, którą miała nosić przy sobie;
• krzyż, księga lub różaniec — znaki modlitwy i pokuty, zgodne z kolektą o „pokornym naśladowaniu Krzyża".

Wiele z tych przedstawień sięga średniowiecza: Butler wspomina rękopis jej żywota z 1353 roku, ozdobiony miniaturami, które często reprodukowano.

Czyją patronką jest święta Jadwiga Śląska

Brewiarz mówi, że w Polsce czczono ją „szczególnie jako patronkę". Jest przede wszystkim patronką Śląska; szczególnie czci się ją w Trzebnicy, gdzie spoczywa. W pobożności ludowej, zwłaszcza w Ameryce Łacińskiej, wzywa się jej także jako orędowniczki zadłużonych — to zwyczaj ludowy, nieobecny w liturgii.

Modlitwa do świętej Jadwigi Śląskiej

Kolekta z Mszału Rzymskiego (16 października)

Msza o świętej Jadwidze bierze śpiewy z Mszy wspólnej o świętych niewiastach (Cognovi, Domine), ale kolektę ma własną:

Deus, qui beatam Hedwigem a saeculi pompa ad humilem tuae Crucis sequelam toto corde transire docuisti: concede; ut ejus meritis et exemplo discamus perituras mundi calcare delicias, et in amplexu tuae Crucis omnia nobis adversantia superare: Qui vivis et regnas cum Deo Patre, in unitate Spiritus Sancti, Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Boże, który nauczyłeś świętą Jadwigę porzucić całym sercem przepych tego świata i pokornie pójść za Twoim Krzyżem, spraw, abyśmy przez jej zasługi i za jej przykładem nauczyli się deptać przemijające rozkosze świata i w objęciach Twojego Krzyża przezwyciężać wszystko, co nam się sprzeciwia. Który żyjesz i królujesz z Bogiem Ojcem w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Kolekta kończy się zwrotem „Który żyjesz i królujesz z Bogiem Ojcem", jest więc skierowana do Chrystusa, którego Krzyż Jadwiga obejmowała.

Kolektę można odmawiać, prosząc o jej wstawiennictwo w swojej intencji, zwłaszcza za rodzinę i za zmarłych bliskich.

Święto świętej Jadwigi Śląskiej w kalendarzu z 1962 roku

• Data: 16 października.
• Ranga: święto III klasy, szaty białe, Msza Cognovi z własną kolektą.
• Brewiarz: lekcja historyczna Jutrzni opowiada jej życie; pełniejsza, dawniejsza wersja tych lekcji mówi też o chłopcu wskrzeszonym spod kół młyńskich.

Kalendarz z 1969 roku zachował ją w tym samym dniu, 16 października, ale jako wspomnienie dowolne. Kto chce przeżyć jej dzień tak jak przed reformą, może uczestniczyć we Mszy trydenckiej lub odmówić z Brewiarza jej oficjum.

Ciekawostki o świętej Jadwidze Śląskiej

• Była ciotką św. Elżbiety Węgierskiej, a babką wielu książąt piastowskich.
• Trzebnicki klasztor, który ufundowała, istniał ponad sześćset lat: Butler odnotowuje jego kasatę w 1810 roku.
• Choć przyjęła habit cysterski, nigdy nie złożyła ślubów, by rozdawać ubogim własny majątek.
• Przydomek jej męża, „Brodaty", wziął się z pokuty: po ślubie wstrzemięźliwości Henryk przestał golić brodę.
• Jej wnuczki miały poślubić synów Konrada Mazowieckiego — tak przypieczętowano pokój, który wyjednała w Płocku.

Często zadawane pytania

Kim była święta Jadwiga Śląska?

Była bawarską hrabianką z rodu Andechs, księżną śląską jako żona Henryka Brodatego, matką Henryka Pobożnego i fundatorką klasztoru cysterek w Trzebnicy. Po śmierci męża żyła jako uboga wdowa przy tym klasztorze. Zmarła w 1243 roku.

Gdzie urodziła się święta Jadwiga Śląska?

Urodziła się około 1174 roku w Andechs w Bawarii, jako córka Bertolda, hrabiego Andechs, i Agnieszki.

Kiedy zmarła święta Jadwiga, księżna śląska?

Zmarła w październiku 1243 roku i została pochowana w Trzebnicy. Kanonizował ją papież Klemens IV w 1267 roku.

Co trzyma w rękach święta Jadwiga Śląska?

Najczęściej trzewiki, które nosiła w dłoni, chodząc boso; makietę kościoła jako fundatorka Trzebnicy; figurkę Matki Bożej; czasem krzyż, księgę lub różaniec.

Dlaczego święta Jadwiga Śląska została świętą?

Z powodu heroicznej pokory, pokuty i miłości do ubogich i trędowatych, cierpliwości w śmierci syna oraz cudów, które papież Klemens IV zbadał przed kanonizacją w 1267 roku.

Czy święta Jadwiga Śląska i święta Jadwiga Królowa to ta sama osoba?

Nie. Jadwiga Śląska żyła w XIII wieku i spoczywa w Trzebnicy. Jadwiga Królowa, czyli Andegaweńska, żyła w XIV wieku, była królem Polski i spoczywa na Wawelu; kanonizowano ją w 1997 roku.

Kiedy obchodzimy święto świętej Jadwigi Śląskiej?

16 października. W kalendarzu z 1962 roku jest to święto III klasy, a jej grób w Trzebnicy jest celem pielgrzymek.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku z Mszą i oficjum o świętej Jadwidze, a także modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Mszał Rzymski (kolekta z 16 października); Brewiarz Rzymski (lekcje historyczne z 16 października); Butler's Lives of the Saints (16 października).