Św. Jan Boży — założyciel bonifratrów, opiekun chorych

Św. Jan Boży (1495–1550) to portugalski pasterz i żołnierz, który po nawróceniu w Granadzie oddał życie ubogim chorym, założył dla nich szpital i dał początek zakonowi szpitalnemu, w Polsce znanemu jako bonifratrzy. Papież Leon XIII ogłosił go niebieskim patronem wszystkich szpitali i chorych i polecił wzywać jego imienia w litanii za konających. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 8 marca, w dzień jego śmierci, w randze III klasy.

Kim był św. Jan Boży — życiorys

Dziecko z Montemor-o-Novo

Jan urodził się 8 marca 1495 roku w miasteczku Montemor-o-Novo w Portugalii, w rodzinie katolickiej i pobożnej. Brewiarz Rzymski opowiada, że już przy jego narodzinach nad domem rodziców ukazała się niezwykła jasność, a dzwon sam zaczął dzwonić — znak, że chłopiec jest przeznaczony do szczególnej służby Bożej. Brewiarz podaje to jako zapowiedź jego powołania.

Pasterz i żołnierz

Jako chłopiec znalazł się w Hiszpanii i pasł tam owce. Potem zaciągnął się do wojska cesarza Karola V. Do lat jego tułaczki, jeszcze przed Granadą, tradycja odnosi wizję, w której Dzieciątko Jezus miało nadać mu imię Jan Boży i posłać go do Granady; podajemy to jako pobożną tradycję, nie jako fakt historyczny. Brewiarz mówi oględnie, że prowadził wtedy „życie zbyt swobodne" (laxior vivendi ratio), z którego dopiero moc Boża go wyrwała.

Nawrócenie w Granadzie

W Granadzie usłyszał kazanie bł. Jana z Avili. Brewiarz pisze, że słowo Boże tak nim wstrząsnęło, iż od pierwszych kroków nowego życia wydawał się już kimś dojrzałym w świętości. Rozdał wszystko, co miał, ubogim więźniom, a pokutę czynił publicznie, przy ludziach, z takim wzgardzeniem samego siebie, że wielu uznało go za szaleńca. Pobitego i znieważonego zamknięto go w zakładzie dla obłąkanych.

Szpital w Granadzie

Brewiarz mówi, że Jan, jeszcze mocniej rozpalony niebieską miłością, za jałmużny zebrane od pobożnych ludzi urządził w Granadzie obszerny szpital i położył fundament nowego zakonu.

Jak św. Jan Boży pomagał innym

Brewiarz opisuje jego miłosierdzie bardzo konkretnie:

• chorych nosił na własnych ramionach do szpitala i nie pozwalał, by brakowało im czegokolwiek, co służy zbawieniu duszy i zdrowiu ciała;
• poza szpitalem wspierał potajemnie ubogie wdowy, a zwłaszcza dziewczęta zagrożone utratą czci, dając im środki do życia;
• z niezmordowaną troską wyrywał z grzechu nieczystości tych, którzy w nim tkwili.

Jego miłość była praktycznym spełnieniem słów Pana, które w przekładzie Wujka brzmią: „Zaprawdę powiadam wam, cokolwiek uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, mnieście uczynili" (Mt 25, 40).

Pożar w szpitalu królewskim

Najsłynniejszy epizod jego życia to wielki pożar w królewskim szpitalu w Granadzie. Brewiarz opowiada, że Jan bez lęku skoczył w ogień, biegał wśród płomieni, wynosił chorych na plecach i wyrzucał łóżka przez okna, aby je ocalić. Przez pół godziny przebywał w ogniu, który rósł bez miary, i wyszedł z niego cały, na oczach zdumionego miasta. Brewiarz kończy: Jan pokazał w szkole miłości, że słabiej palił go ogień zewnętrzny niż ten, który płonął w nim. Do tego wydarzenia nawiązuje kolekta jego Mszy.

Cnoty

Brewiarz wylicza jego cnoty: surowe umartwienia, najgłębsze posłuszeństwo, skrajne ubóstwo, gorliwość w modlitwie i kontemplacji, szczególne nabożeństwo do Najświętszej Maryi Panny i dar łez.

Śmierć św. Jana Bożego

Według jego życiorysów ciężko zachorował po tym, jak rzucił się do rzeki, aby ratować tonącego młodzieńca. Brewiarz opisuje jego śmierć tak: przyjąwszy pobożnie wszystkie sakramenty Kościoła, choć opadł już z sił, wstał z łóżka, ubrał się, uklęknął i obejmując ręką i sercem Chrystusa wiszącego na krzyżu, zmarł 8 marca 1550 roku „w pocałunku Pana". Krzyża nie wypuścił z rąk i po śmierci, a jego ciało przez około sześć godzin pozostało w tej samej klęczącej postawie, na oczach całego miasta, wydając przedziwną woń.

Zakon bonifratrów

Uczniowie Jana kontynuowali jego dzieło. Papież św. Pius V zatwierdził w 1572 roku Zakon Szpitalny św. Jana Bożego pod regułą św. Augustyna. Brewiarz mówi, że Jan „obdarzył Kościół nowym potomstwem braci szpitalnych", którzy służą chorym z wielkim pożytkiem dla dusz i ciał i rozeszli się szeroko po świecie. W Polsce zakonników tych nazywa się bonifratrami.

Kanonizacja i patronaty

• Kanonizacja: papież Aleksander VIII w 1690 roku, po licznych cudach za życia i po śmierci.
• Patron szpitali i chorych: papież Leon XIII ogłosił go, na prośbę biskupów całego świata i po opinii Kongregacji Obrzędów, niebieskim patronem wszystkich szpitali i chorych na całym świecie.
• Patron konających: ten sam papież polecił wzywać jego imienia w litanii za konających. W Rytuale Rzymskim, w litanii obrzędu polecenia duszy, pada wezwanie:

Święty Janie Boży, módl się.

Tym samym patronatem i tym samym wezwaniem w litanii za konających Leon XIII uczcił również św. Kamila de Lellis, wspominanego 18 lipca.

Ewangelia o dwóch przykazaniach — klucz do jego życia

Liturgia sama wskazuje, jak czytać życie św. Jana Bożego. Na jego święto Mszał wybiera Ewangelię o pytaniu uczonego w Prawie o największe przykazanie (Mt 22, 34-46); tę samą Ewangelię czytało na jutrzni pełne oficjum Brewiarza sprzed 1960 roku. Odpowiedź Pana w przekładzie Wujka brzmi:

„Będziesz miłował Pana Boga twego, ze wszystkiego serca twego i ze wszystkiej duszy twojej i ze wszystkiej myśli twojej. To jest największe i pierwsze przykazanie. Drugie zaś podobne jest temu: Będziesz miłował bliźniego twego jako samego siebie" (Mt 22, 37-39).

W tych dawnych lekcjach św. Jan Chryzostom objaśnia, dlaczego drugie przykazanie jest „podobne" do pierwszego: jedno prowadzi do drugiego i jedno drugie umacnia. „Jeśli więc miłować Boga znaczy miłować bliźniego — pisze — (bo »jeśli mnie miłujesz, Piotrze, paś owce moje«), słusznie Pan mówi, że na tych dwóch przykazaniach zawisło całe Prawo i Prorocy" (przekład nasz z łaciny). Jan Boży nie zostawił traktatów; zostawił szpital. Jego życie jest komentarzem do tej Ewangelii: najpierw nawrócenie serca ku Bogu, potem ręce i ramiona oddane chorym. Kolekta jego Mszy mówi to samo obrazem ognia — prosi, by ogień Bożej miłości uleczył nasze wady, tak jak ogień miłości w Janie był silniejszy niż płomienie pożaru.

Modlitwa do św. Jana Bożego

Kolekta z Mszału Rzymskiego (8 marca)

Kościół modli się w dniu św. Jana Bożego słowami Mszału z 1962 roku, które nawiązują do jego przejścia przez płomienie. Podajemy tekst łaciński i nasz wierny przekład polski.

Deus, qui beátum Joánnem, tuo amóre succénsum, inter flammas innóxium incédere fecísti, et per eum Ecclésiam tuam nova prole fœcundásti: præsta, ipsíus suffragántibus méritis; ut igne caritátis tuæ vitia nostra curéntur, et remédia nobis ætérna provéniant. Per Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.

Boże, który sprawiłeś, że błogosławiony Jan, rozpalony miłością ku Tobie, przeszedł bez szwanku wśród płomieni, i przez niego obdarzyłeś Kościół Twój nowym potomstwem, spraw, za wstawiennictwem jego zasług, aby ogień Twojej miłości uleczył nasze wady i aby przyszły na nas lekarstwa wieczne. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Modlitwę tę można odmawiać za chorych, za lekarzy, pielęgniarki i wszystkich, którzy pracują w szpitalach, a także za konających. Kto chce przygotować się do jego święta, może ją odmawiać przez dziewięć dni, od 28 lutego do 8 marca. Inne modlitwy w tej intencji zebraliśmy w artykule Modlitwa za chorych. Choremu w niebezpieczeństwie śmierci trzeba przede wszystkim zapewnić kapłana i sakramenty, o których piszemy przy namaszczeniu chorych.

Święto 8 marca w kalendarzu z 1962 roku

W kalendarzu z 1962 roku święto św. Jana Bożego, wyznawcy, przypada 8 marca i ma III klasę; szaty są białe. Msza pochodzi ze wspólnego o wyznawcach niebędących biskupami i zaczyna się introitem Os justi: „Usta sprawiedliwego będą myśleć o mądrości, a język jego będzie mówił, co słuszne. Zakon Boga jego w sercu jego" (Ps 36, 30-31, w przekładzie Wujka). Kolekta jest własna. Credo się nie mówi.

8 marca przypada zwykle w Wielkim Poście. Według rubryk z 1960 roku, które obowiązują w Mszale z 1962 roku, święto III klasy wypadające w dzień powszedni Wielkiego Postu ustępuje ferii wielkopostnej i jest tylko wspominane (commemoratio): Msza jest z dnia postnego, a kolektę św. Jana dodaje się do kolekty dnia. Pełne święto obchodzi się tylko w latach bardzo późnej Wielkanocy, gdy Środa Popielcowa wypada po 8 marca. Gdy 8 marca jest niedzielą, ustępuje niedzieli.

W sąsiedztwie tego dnia kalendarz z 1962 roku stawia dwóch innych wielkich świętych: 7 marca św. Tomasza z Akwinu, a 12 marca św. Grzegorza Wielkiego.

Często zadawane pytania

Kim był św. Jan Boży?

Był portugalskim pasterzem i żołnierzem, który po nawróceniu w Granadzie poświęcił się ubogim chorym, założył dla nich szpital i dał początek Zakonowi Szpitalnemu, czyli bonifratrom. Zmarł w Granadzie 8 marca 1550 roku.

Dlaczego nazywa się „Boży"?

Tradycja mówi, że imię „Jan Boży" nadało mu w wizji Dzieciątko Jezus. Pod tym imieniem — po łacinie Ioannes de Deo lub a Deo — zna go liturgia Kościoła.

Jak św. Jan Boży pomagał innym?

Nosił chorych na ramionach do swego szpitala, karmił i pielęgnował ich, wspierał ubogie wdowy i dziewczęta w niebezpieczeństwie, a w czasie pożaru szpitala królewskiego w Granadzie wynosił chorych z płomieni.

Czy św. Jan Boży jest patronem chorych?

Tak. Papież Leon XIII ogłosił go niebieskim patronem wszystkich szpitali i chorych i polecił wzywać jego imienia w modlitwach za konających.

Kto założył bonifratrów?

Św. Jan Boży. Jego uczniowie kontynuowali dzieło po jego śmierci, a św. Pius V zatwierdził zakon w 1572 roku pod regułą św. Augustyna.

Kiedy przypada wspomnienie św. Jana Bożego?

W kalendarzu z 1962 roku 8 marca, w dzień jego śmierci, w randze III klasy; w Wielkim Poście jest tylko wspominany.

Czy legenda o pożarze jest prawdziwa?

Opowiada ją Brewiarz Rzymski w lekcjach na 8 marca, a Kościół wspomina ją także w kolekcie Mszy. Podajemy ją tak, jak przekazuje ją tradycja liturgiczna.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, nowennę do św. Jana Bożego, obrzęd polecenia duszy z Rytuału Rzymskiego oraz modlitwy za chorych, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Mateusza 22 i 25; Psalm 36); Mszał Rzymski (kolekta, introit i Ewangelia z 8 marca); Brewiarz Rzymski (lekcje z 8 marca, w pełnej formie sprzed 1960 roku); Rytuał Rzymski (polecenie duszy konającego).