Św. Jan Chryzostom — życiorys, homilie, cytaty, modlitwa

Św. Jan Chryzostom (ok. 347–407) to kaznodzieja z Antiochii, arcybiskup Konstantynopola i doktor Kościoła, któremu potomni nadali przydomek Chryzostom, czyli „Złotousty”, z powodu niezwykłej wymowy. Zginął na wygnaniu, zamęczony przymusowym marszem, z ostatnimi słowami „Chwała Bogu za wszystko”, a św. Pius X ogłosił go niebiańskim patronem kaznodziejów. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 27 stycznia jako święto III klasy w białych szatach; poniżej podajemy jego życiorys według Butlera i Brewiarza, dzieła, sprawdzone cytaty i kolektę z Mszału.

Św. Jan Chryzostom — życiorys

Antiochia: matka Antuza i szkoła Libaniusza

Jan urodził się około 347 roku w Antiochii w Syrii, jako jedyny syn Sekundusa, dowódcy wojsk cesarskich. Matka, Antuza, owdowiała w wieku dwudziestu lat i odtąd dzieliła czas między wychowanie syna a modlitwę. Butler przytacza okrzyk pogańskiego nauczyciela chłopca, który na jej widok zawołał: „Jakież to niewiasty są u chrześcijan!”. Jan uczył się wymowy u Libaniusza, najsławniejszego retora epoki. Gdy Libaniusza zapytano na łożu śmierci, kto ma przejąć jego szkołę, odpowiedział: „Jan, gdyby nam go chrześcijanie nie ukradli”.

Zgodnie z ówczesnym zwyczajem Jan przyjął chrzest dopiero po dwudziestym roku życia, jako student prawa. Wkrótce potem, z przyjaciółmi, uczęszczał do szkoły dla mnichów prowadzonej przez Diodora z Tarsu, a w 374 roku odszedł do pustelników w górach na południe od Antiochii. Cztery lata spędził pod kierunkiem starego syryjskiego mnicha, a dwa kolejne sam w grocie. Wilgoć pustelni zrujnowała mu zdrowie i w 381 roku musiał wrócić do miasta.

Kaznodzieja Antiochii i homilie „O posągach”

Jeszcze w 381 roku św. Melecjusz wyświęcił go na diakona, a w 386 roku biskup Flawian udzielił mu święceń kapłańskich i uczynił go kaznodzieją swojego Kościoła. Przez dwanaście lat Jan głosił słowo Boże kilka razy w tygodniu, często kilka razy dnia. Za pierwszy obowiązek uważał troskę o ubogich i nie przestawał w kazaniach wzywać do jałmużny.

W 387 roku, gdy cesarz Teodozjusz nałożył nowy podatek, lud Antiochii w buncie strącił i potłukł posągi cesarza i jego rodziny. Miasto drżało przed karą, a stary biskup Flawian pojechał w zimie do Konstantynopola błagać o łaskę, którą uzyskał. W tym czasie Jan wygłosił w Wielkim Poście dwadzieścia jeden homilii „O posągach” — według Butlera najbardziej pamiętną serię kazań w całym jego życiu. Od tego Wielkiego Postu jego wymowa stała się jedną z wielkich sił wschodniego cesarstwa.

Arcybiskup Konstantynopola

W 397 roku zmarł Nektariusz, arcybiskup Konstantynopola. Cesarz Arkadiusz postanowił osadzić na tej stolicy Jana i, obawiając się rozruchów w Antiochii, kazał go wywieźć potajemnie: wyprowadzono go za miasto pod pozorem odwiedzin grobów męczenników i powozem dowieziono do stolicy. 26 lutego 398 roku przyjął sakrę biskupią — jak zaznacza Brewiarz, wbrew własnej woli.

Nowy arcybiskup ograniczył wydatki swego domu, a zaoszczędzone sumy przeznaczył na ubogich i na szpitale. Zabrał się do reformy duchowieństwa, piętnował zbytek i nieskromność możnych, nawracał pogan i heretyków. Grzesznikom okazywał czułość ojca. Butler przytacza jego wezwanie: „Jeśli upadłeś drugi raz, a nawet tysiąc razy, przyjdź do mnie, a zostaniesz uleczony”. Zachęcał świeckich, by wstawali z duchowieństwem na nocne Oficjum, i z wielką czułością mówił o Eucharystii, zachęcając wiernych do częstego przystępowania do Komunii Świętej. Posłał biskupa do koczowniczych Scytów, a innego do Gotów.

Butler, który nie jest hagiografem bezkrytycznym, odnotowuje też jego słabości: surowe zarządzenia wobec kleru były konieczne, ale brakowało im taktu, a jego język, zwłaszcza w późniejszych latach, bywał nadmiernie gwałtowny. To uczciwe świadectwo nie umniejsza świętości, która dopełniła się w cierpieniu.

Synod „pod Dębem” i dwa wygnania

Przeciw Janowi sprzymierzyli się Teofil, patriarcha Aleksandrii, i cesarzowa Eudoksja, która wzięła do siebie jego kazania przeciw próżności kobiet. W 403 roku trzydziestu sześciu biskupów zebrało się w posiadłości zwanej „Pod Dębem” koło Chalcedonu i złożyło Jana z urzędu na podstawie zarzutów, które Butler nazywa fałszywymi albo błahymi. Cesarz skazał go na wygnanie. Zanim się potajemnie wydał w ręce urzędnika, który go wywiózł, Jan powiedział z ambony:

„Gwałtowne burze otaczają mnie zewsząd, a jednak się nie lękam, bo stoję na skale. Choćby morze huczało i fale się wznosiły, nie zatopią łodzi Jezusa Chrystusa. Nie boję się śmierci, która jest dla mnie zyskiem, ani wygnania, bo cała ziemia jest Pańska, ani utraty dóbr, bo nagi przyszedłem na świat i nic z niego nie wyniosę”.

Pierwsze wygnanie trwało krótko: po trzęsieniu ziemi przerażona cesarzowa sama prosiła o powrót arcybiskupa, a lud witał go z pochodniami na Bosforze. Ale gdy Jan potępił igrzyska urządzone przy srebrnym posągu Eudoksji, stojącym przed kościołem Mądrości Bożej, wrogowie wrócili. W Wielką Sobotę 404 roku żołnierze wypędzili wiernych z kościołów. Jan napisał do papieża św. Innocentego I, prosząc o unieważnienie wszystkiego, co przeciw niemu uczyniono; papież domagał się nowego synodu, lecz cesarski dwór do niego nie dopuścił. W czerwcu 404 roku Jan został wywieziony, a potem osadzony w Kukuzie w górach Armenii. Z wygnania zachowały się jego listy do diakonisy św. Olimpiady i traktat o tym, że „nikt nie może skrzywdzić tego, kto sam siebie nie krzywdzi”.

Śmierć pod Komaną: „Chwała Bogu za wszystko”

Gdy papież Innocenty i cesarz Zachodu Honoriusz wysłali biskupów, by doprowadzić do synodu i przywrócenia Jana na stolicę, wrogowie arcybiskupa uwięzili posłów i uzyskali rozkaz, by wygnańca przenieść jeszcze dalej, do Pitius nad Morzem Czarnym. Strażnicy pędzili starca w upale i w ulewach. W Komanie w Kapadocji był już bardzo chory, a mimo to popędzono go jeszcze pięć czy sześć mil dalej, do kaplicy męczennika św. Bazyliska.

Dawniejsza, pełna lekcja Brewiarza (sprzed reformy z 1960 roku) opowiada, że męczennik ukazał się Janowi w nocy i rzekł: „Bracie Janie, jutrzejszy dzień połączy nas w jednym miejscu”. Butler zaznacza ostrożnie, że męczennik „zdawał się” mu ukazać. Rano strażnicy ruszyli dalej, ale po czterech milach zawrócili, widząc, że więzień umiera. W kaplicy przyjął Najświętszy Sakrament, przeżegnał się znakiem krzyża i oddał ducha z ostatnimi słowami: „Chwała Bogu za wszystko”. Był 14 września 407 roku, dzień Podwyższenia Krzyża Świętego.

W 438 roku cesarz Teodozjusz II, syn Arkadiusza, sprowadził jego ciało do Konstantynopola i prosił o przebaczenie dla swoich rodziców. Pogrzeb w kościele Apostołów odbył się 27 stycznia — i to jest dzień, w którym Kościół zachodni obchodzi jego święto. Brewiarz dodaje, że relikwie przeniesiono później do Rzymu, do bazyliki watykańskiej. W 2004 roku papież Jan Paweł II oddał część tych relikwii prawosławnemu patriarsze Konstantynopola.

Dlaczego Jan nazywany jest Chryzostomem

„Chryzostom” to greckie chrysóstomos, „złote usta”. Brewiarz wyjaśnia, że przydomek dano mu „z powodu złotego potoku wymowy”, a Butler — że otrzymał go po śmierci. Butler dodaje, że jego pobożność i niezłomna odwaga są tytułami chwalebniejszymi niż wymowa, i że wielu uważa go za największego kaznodzieję w dziejach Kościoła.

Czyim patronem jest św. Jan Chryzostom

Św. Pius X ogłosił go niebiańskim patronem kaznodziejów — tak mówi lekcja Brewiarza z jego święta (caelestem praedicatorum patronum constituit). To patronat ustanowiony przez papieża, nie pobożny zwyczaj. Do Jana modlą się więc w szczególności kapłani przygotowujący kazania, katecheci i wszyscy, którzy mają głosić prawdę wiary. Dobrze łączyć tę intencję z modlitwą za kapłanów.

W Kościele bizantyjskim Jan jest trzecim z Trzech Świętych Hierarchów i Powszechnych Nauczycieli, obok św. Bazylego Wielkiego i św. Grzegorza z Nazjanzu. Kościół zachodni dodaje do nich św. Atanazego i tak czci czterech wielkich doktorów greckich — tak jak czterech łacińskich, wśród których jest św. Ambroży z Mediolanu.

Homilie i dzieła św. Jana Chryzostoma

Zachowało się bardzo wiele jego kazań i pism. Najważniejsze grupy:

• homilie na Ewangelię według św. Mateusza i według św. Jana — ciągły wykład Ewangelii, kazanie po kazaniu;
• homilie na listy św. Pawła, którego Jan czcił szczególnie; dawniejsza lekcja Brewiarza mówi, że jego wykład Pisma jest tak wierny myśli natchnionych ksiąg, iż zdaje się, że sam Apostoł mu go dyktował;
• homilie „O posągach” (Ad populum Antiochenum de statuis), wygłoszone w Antiochii w Wielkim Poście 387 roku;
• traktat „O kapłaństwie” (De sacerdotio), o godności i ciężarze kapłaństwa; o samym sakramencie piszemy w artykule o kapłaństwie;
• kazania okolicznościowe, jak wielkanocne kazanie przeciw igrzyskom i teatrom, wygłoszone, gdy wielu chrześcijan poszło w Wielki Piątek na wyścigi, czy kazanie w obronie upadłego ministra Eutropiusza, który schronił się pod ołtarzem;
• listy z wygnania, zwłaszcza do św. Olimpiady, i traktat o tym, że nikt nie może skrzywdzić tego, kto sam siebie nie krzywdzi.

Butler odnotowuje też uczciwie i z bólem, że jego inwektywy wobec Żydów, choć wygłaszane wobec niewątpliwych prowokacji ze strony wielu z nich, musiały być po części odpowiedzialne za częste krwawe starcia między nimi a chrześcijanami w Antiochii. To ocena samego Butlera; przytaczamy ją, bo należy do jego uczciwego portretu świętego.

Homilie św. Jana Chryzostoma w PDF

Pełnych przekładów homilii nie podajemy w formie pliku — są to setki kazań, wydawane w wielotomowych edycjach. Fragmenty jego homilii Kościół czyta w lekcjach Jutrzni Brewiarza w wielu dniach roku. W aplikacji Iter Fidei znajdziesz Brewiarz z 1962 roku z lekcjami Ojców, po łacinie i po polsku, bez internetu i z codziennym przypomnieniem. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Liturgia św. Jana Chryzostoma

Jego imię nosi Boska Liturgia św. Jana Chryzostoma, zwyczajna liturgia eucharystyczna Kościołów obrządku bizantyjskiego, prawosławnych i katolickich. Tradycja łączy ją z Janem, ale uczeni nie są zgodni, ile w niej pochodzi od niego samego: jej obecny kształt jest owocem wieków rozwoju liturgii Konstantynopola. Butler odnotowuje, że Jan jest wspominany w liturgiach bizantyjskiej, syryjskiej, chaldejskiej i maronickiej. W rycie rzymskim czcimy go Mszą z 27 stycznia, w Mszy trydenckiej według Mszału z 1962 roku.

Św. Jan Chryzostom — cytaty

Podajemy tylko słowa, których źródło możemy wskazać (Butler, Brewiarz):

• „Chwała Bogu za wszystko” — ostatnie słowa, w kaplicy św. Bazyliska pod Komaną.
• „Jeśli upadłeś drugi raz, a nawet tysiąc razy, przyjdź do mnie, a zostaniesz uleczony” — wezwanie do grzeszników.
• „Stoję na skale. Choćby morze huczało i fale się wznosiły, nie zatopią łodzi Jezusa Chrystusa” — kazanie przed pierwszym wygnaniem, 403 rok.
• „Wielu rzemieślników wstaje w nocy do pracy, a żołnierze czuwają na straży; czy wy nie możecie tego samego uczynić, by chwalić Boga?” — zachęta do nocnej modlitwy.
• O słowach św. Pawła do Tymoteusza „używaj po trosze wina” (1 Tm 5, 23): „Nie powiedział po prostu »pij wino«, lecz »trochę wina«, i to nie dlatego, że Tymoteusz potrzebował tej rady, lecz dlatego, że my jej potrzebujemy” — o tym uczniu Pawła piszemy na stronie o św. Tymoteuszu.

W internecie krąży pod jego imieniem wiele zdań bez podanego źródła; tych nie powtarzamy.

Św. Jan Chryzostom w liturgii z 1962 roku

Święto św. Jana Chryzostoma, biskupa, wyznawcy i doktora Kościoła, przypada 27 stycznia i ma rangę III klasy. Msza jest z formularza o doktorach Kościoła: introit In medio Ecclesiae aperuit os eius — „Pośród Kościoła otworzył usta jego”, z własną kolektą. W Brewiarzu lekcja Jutrzni streszcza jego życie, a hymny i antyfony są z Commune doktorów. Kalendarz z 1969 roku przeniósł jego wspomnienie na 13 września, w przeddzień rocznicy śmierci. Dzień wcześniej, 26 stycznia, Kościół w kalendarzu z 1962 roku czci św. Polikarpa ze Smyrny, ucznia św. Jana Apostoła.

Modlitwa do św. Jana Chryzostoma

Kolekta z Mszału Rzymskiego (27 stycznia)

Ecclesiam tuam, quaesumus, Domine, gratia coelestis amplificet: quam beati Ioannis Chrysostomi Confessoris tui atque Pontificis illustrare voluisti gloriosis meritis et doctrinis. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Prosimy Cię, Panie, niech łaska niebieska pomnaża Twój Kościół, który raczyłeś opromienić chwalebnymi zasługami i naukami błogosławionego Jana Chryzostoma, Twego Wyznawcy i Biskupa. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Często zadawane pytania

Kim był św. Jan Chryzostom?

Kapłanem i kaznodzieją z Antiochii, od 398 roku arcybiskupem Konstantynopola, doktorem Kościoła. Reformował duchowieństwo, bronił ubogich, dwukrotnie został skazany na wygnanie z inicjatywy cesarzowej Eudoksji i patriarchy Teofila i zmarł w drodze na dalsze wygnanie, pod Komaną, 14 września 407 roku.

Czyim patronem jest św. Jan Chryzostom?

Kaznodziejów — ogłosił go nim św. Pius X, jak podaje lekcja Brewiarza z 27 stycznia.

Kiedy obchodzimy święto św. Jana Chryzostoma?

W kalendarzu z 1962 roku 27 stycznia, w rocznicę sprowadzenia jego ciała do Konstantynopola w 438 roku (święto III klasy). W kalendarzu z 1969 roku — 13 września. Kościoły wschodnie czczą go przede wszystkim 13 listopada.

Co znaczy przydomek Chryzostom?

„Złotousty”. Po grecku chrysóstomos — „złote usta”; tak nazwano go po śmierci z powodu jego wymowy.

Jakie są najważniejsze dzieła św. Jana Chryzostoma?

Homilie na Ewangelie według św. Mateusza i św. Jana, homilie na listy św. Pawła, homilie „O posągach”, traktat „O kapłaństwie” oraz listy z wygnania do św. Olimpiady.

Czy św. Jan Chryzostom napisał Liturgię swojego imienia?

Tradycja wiąże ją z nim, ale jej obecny kształt jest owocem późniejszego rozwoju liturgii Konstantynopola, a uczeni nie są zgodni, ile pochodzi od samego Jana.

Jakie były ostatnie słowa św. Jana Chryzostoma?

„Chwała Bogu za wszystko”. Wypowiedział je w kaplicy św. Bazyliska, kilka mil za Komaną, po przyjęciu Najświętszego Sakramentu.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, z Mszą św. Jana Chryzostoma na 27 stycznia i lekcjami Ojców Kościoła w Oficjum, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Mszał Rzymski z 1962 roku (kolekta z 27 stycznia); Brewiarz Rzymski z 1962 roku (lekcja z 27 stycznia, także w pełnej formie sprzed 1960 roku); Butler's Lives of the Saints (27 stycznia); Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (1 List do Tymoteusza 5).