Kapłaństwo — Sakrament święceń

Kiedy kapłan wymawia nad chlebem słowa „To jest Ciało moje” albo nad penitentem słowa „Ja odpuszczam tobie grzechy”, nie czyni tego z własnej mocy. Mówi i działa w osobie samego Chrystusa. Właśnie po to istnieje sakrament kapłaństwa: aby Pan, wstąpiwszy do nieba, nigdy nie przestał być obecny pośród nas — ofiarujący się na ołtarzu, odpuszczający grzechy, nauczający i prowadzący swoje owce. Wyjaśnijmy najpierw wprost, czym ten sakrament jest, a potem rozwińmy jego stopnie i wymagania.

Czym jest sakrament kapłaństwa?

Katechizm św. Piusa X odpowiada zwięźle: sakrament kapłaństwa jest sakramentem, który daje władzę sprawowania świętych czynności odnoszących się do kultu Bożego i do zbawienia dusz, oraz wyciska w duszy charakter szafarza Bożego.

Zatrzymajmy się przy dwóch słowach. Po pierwsze — władza. Nie chodzi o godność społeczną ani o urząd, który człowiek nadaje sobie sam, lecz o rzeczywistą moc otrzymaną od Boga: konsekrowania Eucharystii, odpuszczania grzechów, błogosławienia, nauczania w imię Pana. Po drugie — charakter. Podobnie jak chrzest i bierzmowanie, kapłaństwo wyciska w duszy nieusuwalne, niezatarte znamię. Dlatego święcenia przyjmuje się tylko raz; raz wyświęcony jest kapłanem na wieki, choćby zaniedbał swoje obowiązki.

Nazwa łacińska tego sakramentu to Ordo — „porządek, stopień”. Katechizm Trydencki wyjaśnia, że słowo to oddaje rozmieszczenie rzeczy wyższych i niższych, ułożonych tak, „że jedna łączy się z drugą”. Kapłaństwo nie jest bowiem jednym aktem, lecz uporządkowaną hierarchią stopni, z których wyrasta cały widzialny ustrój Kościoła.

Kiedy i przez kogo zostało ustanowione?

Sam Jezus Chrystus ustanowił ten sakrament podczas Ostatniej Wieczerzy, gdy nadał Apostołom władzę konsekrowania Eucharystii słowami: „To czyńcie na moją pamiątkę” (Łk 22, 19). W dniu zaś zmartwychwstania dopełnił dzieła, dodając władzę odpuszczania grzechów: „Weźmijcie Ducha Świętego; którym odpuścicie grzechy, są im odpuszczone, a którym zatrzymacie, są zatrzymane” (J 20, 22-23).

Tak więc dwie najważniejsze władze kapłana — nad Ciałem rzeczywistym Chrystusa (w Eucharystii) i nad Jego Ciałem mistycznym, którym jest Kościół — pochodzą wprost z ust Zbawiciela. Apostołowie przekazali je swoim następcom przez włożenie rąk, i nieprzerwanie czynią to biskupi aż do dziś. Św. Paweł przypominał Tymoteuszowi: „Napominam cię, abyś rozbudzał łaskę bożą, która jest w tobie przez włożenie rąk moich” (2 Tm 1, 6).

Jedynym szafarzem tego sakramentu jest biskup. Tylko on może wyświęcać, ponieważ tylko on posiada pełnię kapłaństwa, którą może przekazać dalej.

Trzy stopnie święceń

Sakrament kapłaństwa, choć jeden, obejmuje stopnie różniące się godnością i władzą. Trzy z nich należą do święceń wyższych i stanowią właściwą hierarchię Kościoła.

Diakonat

Diakonat jest pierwszym stopniem święceń wyższych. Katechizm Rzymski opisuje jego funkcje jako „o wiele bardziej rozległe i świętsze” od posług niższych: diakon asystuje biskupowi i kapłanowi przy ołtarzu, czyta Ewangelię podczas Mszy, troszczy się o ubogich i o dobra Kościoła. W razie potrzeby może udzielać chrztu i przepowiadać. Otrzymuje on służebny udział w kapłaństwie, lecz nie władzę konsekrowania.

Prezbiterat

Prezbiterat to kapłaństwo we właściwym znaczeniu. Ojcowie nazywali tych, którzy je otrzymali, dwiema nazwami: presbyteri (po grecku „starsi” — nie tyle wiekiem, ile dojrzałością, roztropnością i powagą obyczajów) oraz sacerdotes (po łacinie „poświęceni Bogu”). Funkcje prezbitera są dwie: ofiarowanie Bogu Najświętszej Ofiary Mszy oraz sprawowanie sakramentów — zwłaszcza odpuszczanie grzechów w spowiedzi. To jego głównie mamy na myśli, gdy mówimy „kapłan”.

Episkopat

Episkopat zawiera pełnię kapłaństwa. Biskup jest następcą Apostołów; postawiony na czele diecezji, rządzi nie tylko innymi sługami Kościoła, lecz całym ludem wiernym, troszcząc się o jego zbawienie. Pismo nazywa biskupów „pasterzami owiec”. Tylko biskup udziela święceń i bierzmowania, i tylko on przekazuje innym tę władzę, którą sam otrzymał. Ponad wszystkimi biskupami Kościół stawia Biskupa Rzymu — następcę św. Piotra i Namiestnika Chrystusa, posiadającego prymat i powszechną jurysdykcję nad całym Kościołem.

Kapłan — „drugi Chrystus” (alter Christus)

Godność kapłaństwa jest, według Katechizmu Trydenckiego, niewyobrażalna: „władza konsekrowania Ciała i Krwi Naszego Pana oraz władza odpuszczania grzechów przekracza wszelkie nasze ludzkie pojęcia. Nie można znaleźć nic podobnego na ziemi.” Pismo daje kapłanom nawet nazwy aniołów i bogów — nie dlatego, że są kimś więcej niż ludźmi, lecz dlatego, że sprawują pośród nas samą moc Boga.

Stąd starożytne określenie: kapłan jest alter Christus, „drugim Chrystusem”. Nie z powodu osobistej świętości — bo ta może być wątła — lecz dlatego, że przy ołtarzu i w konfesjonale działa w osobie Chrystusa. To nie człowiek odpuszcza grzechy; to Chrystus odpuszcza przez jego usta. To nie człowiek przemienia chleb w Ciało; to Chrystus, używając jego rąk jako swoich.

Z tej prawdy płynie obowiązek czci. Katechizm św. Piusa X uczy, że gardzić kapłanami jest grzechem bardzo ciężkim, „ponieważ wzgarda skierowana przeciw kapłanowi dosięga samego Jezusa Chrystusa, który powiedział: «Kto wami gardzi, Mną gardzi»”. Czcimy w kapłanie nie człowieka, lecz Chrystusa, którego on nosi i którego nam udziela.

Kapłan wzięty z ludzi, dla ludzi

A jednak kapłan pozostaje człowiekiem słabym. List do Hebrajczyków kreśli to z przejmującą trzeźwością: „Albowiem każdy najwyższy kapłan z ludzi wzięty, dla ludzi bywa postanowiony… który by mógł współboleć z tymi, co nie wiedzą i błądzą, gdyż i sam poddany jest słabości” (Hbr 5, 1-2). Kapłan staje między Bogiem a ludźmi właśnie dlatego, że zna ludzką nędzę z wewnątrz.

Dlatego — dodaje tenże List — nikt sam sobie tej godności nie przywłaszcza: „A nikt nie bierze sobie tej godności, tylko ten, który jest wezwany przez Boga, jak Aaron” (Hbr 5, 4). Najwyższym wzorem jest sam Chrystus, „kapłan na wieki według porządku Melchizedecha” (Hbr 5, 6), z którego kapłaństwa wszelkie kapłaństwo Nowego Testamentu czerpie swoją moc.

Powołanie: jak rozpoznać i czego wymaga

Pierwszym i koniecznym warunkiem przyjęcia święceń jest powołanie Boże. Pan sam wybiera swoje sługi: „Nie wyście mnie obrali, ale ja was wybrałem” (J 15, 16). Tak jak sakrament małżeństwa uświęca tych, których Bóg powołuje do życia rodzinnego, tak kapłaństwo poświęca Bogu tych, których wzywa do ołtarza. Kto wstępuje do stanu duchownego bez Bożego powołania — z chęci zysku, zaszczytów lub pod naciskiem rodziny — popełnia, według Katechizmu, „zło bardzo ciężkie i naraża się na niebezpieczeństwo zatracenia”.

Jak rozpoznać to powołanie? Katechizm św. Piusa X wskazuje trzy kroki:

1. gorliwie modlić się do Pana, aby objawił swoją wolę;
2. zasięgnąć rady swojego biskupa lub roztropnego kierownika duchowego;
3. zbadać starannie, czy posiada się zdatność do studiów, czynności i obowiązków tego stanu.

Od kandydata wymaga się przede wszystkim czystości życia — kto przyjąłby święcenia w stanie grzechu śmiertelnego, popełniłby świętokradztwo — oraz dostatecznej wiedzy, by godnie sprawować sakramenty i nauczać lud prawd wiary. Dlatego Kościół dopuszcza do święceń wyższych dopiero po starannym oczyszczeniu sumienia w sakramencie pokuty.

Obowiązki wiernych

Kapłaństwo nie jest sprawą samych kapłanów. Katechizm wskazuje trzy powinności wszystkich wiernych. Po pierwsze — pozostawić synom wolność pójścia za Bożym powołaniem, nie przeszkadzając mu z pobudek ludzkich. Po drugie — modlić się o powołania, „aby Bóg raczył udzielić swojemu Kościołowi dobrych pasterzy i gorliwych szafarzy”; w tym celu ustanowiono dawne posty Suchych Dni. Po trzecie — okazywać szczególny szacunek tym, którzy przez święcenia są poświęceni Bogu, i modlić się za kapłanów, by wytrwali w świętości.

Bez kapłaństwa, przypomina Katechizm, wierni byliby pozbawieni Mszy i większości sakramentów, „pozostaliby jak owce bez pasterza na pastwę wilków”. Dlatego Pan obiecał, że mimo wojny, jaką wydaje mu piekło, kapłaństwo katolickie będzie trwało aż do skończenia wieków.

Celibat kapłański — czym jest i od kiedy obowiązuje

Celibat (z łac. caelibatus, bezżeństwo) to stan dobrowolnej rezygnacji z małżeństwa, podjętej dla królestwa Bożego. W Kościele łacińskim jest warunkiem przyjęcia święceń: kandydat składa to zobowiązanie przed diakonatem, świadomie i wolno.

Podstawa jest ewangeliczna, nie administracyjna. Sam Pan mówi o tych, „którzy się sami otrzebili dla królestwa niebieskiego. Kto może pojąć, niechaj pojmuje" (Mt 19, 12), a święty Paweł uzasadnia to praktycznie: „Kto bez żony jest, stara się o to, co Pańskie, jakoby się podobał Bogu" (1 Kor 7, 32). Kapłan działa w osobie Chrystusa — a Chrystus był dziewiczy i oddany bez reszty.

Od kiedy? Wbrew rozpowszechnionemu mniemaniu celibat nie został „wprowadzony" w średniowieczu. Wstrzemięźliwość duchownych jest poświadczona już na synodzie w Elwirze (ok. 305), a ustawodawstwo powszechne porządkowały kolejno papieże i sobory — najwyraźniej Sobór Laterański II w roku 1139, który uznał małżeństwa duchownych wyższych święceń za nieważne. Rok 1139 jest więc datą ostatecznego uporządkowania prawa, a nie wynalezienia praktyki.

Trzy rozróżnienia, o które najczęściej pytacie:

• Celibat jest prawem kościelnym, nie prawdą wiary — Kościół mógłby go teoretycznie zmienić, tak jak zachowały odmienną karność Kościoły wschodnie, gdzie żonaci mężczyźni bywają wyświęcani na kapłanów (lecz nigdy na biskupów, i żaden kapłan nie żeni się po święceniach).
• Celibat to nie to samo, co czystość. Do czystości według swojego stanu zobowiązani są wszyscy: kapłan i zakonnica przez wstrzemięźliwość, małżonkowie przez wierność.
• Zaniedbania pojedynczych ludzi nie obalają prawa. Grzech tego, kto ślubu nie dochował, jest argumentem przeciw niemu, a nie przeciw ślubowi.

Jak zostać księdzem

Droga jest w Polsce ustalona i długa. Kandydat po maturze zgłasza się do seminarium duchownego — diecezjalnego albo zakonnego — przedstawiając świadectwo chrztu i bierzmowania, opinię proboszcza oraz świadectwo dojrzałości. Formacja trwa sześć lat: dwa lata filozofii, cztery teologii, wraz z formacją duchową, praktykami i rokiem propedeutycznym tam, gdzie go wprowadzono. Po drodze przyjmuje się posługi i diakonat, a na końcu święcenia kapłańskie z rąk biskupa.

Warunki są dwa i oba konieczne: wolna wola kandydata i wezwanie Kościoła. Nikt nie ma prawa do święceń — ma je Kościół, który powołuje. Kto rozeznaje tę drogę, niech zacznie od rozmowy ze spowiednikiem i od modlitwy o powołania, a nie od formalności.

O drodze do seminarium i o samym celibacie piszemy wyżej; modlitwy o powodzenie w pracy i o błogosławieństwo dla niej podajemy przy modlitwie przed pracą.

Często zadawane pytania

Czym jest sakrament kapłaństwa?

Jest to sakrament ustanowiony przez Chrystusa podczas Ostatniej Wieczerzy, który daje władzę sprawowania świętych czynności — przede wszystkim konsekrowania Eucharystii i odpuszczania grzechów — oraz wyciska w duszy nieusuwalny charakter szafarza Bożego.

Jakie są stopnie sakramentu kapłaństwa?

Trzy stopnie święceń wyższych to diakonat, prezbiterat (kapłaństwo we właściwym znaczeniu) i episkopat (pełnia kapłaństwa). Episkopat zawiera całą władzę, prezbiterat — władzę ofiarowania Mszy i sprawowania sakramentów, diakonat — służebny udział bez władzy konsekrowania.

Kto może udzielać sakramentu kapłaństwa?

Jedynym szafarzem święceń jest biskup, ponieważ tylko on posiada pełnię kapłaństwa, którą może przekazać dalej. Do konsekracji nowego biskupa tradycja apostolska wymaga zwykle udziału trzech biskupów.

Dlaczego kapłana nazywa się „drugim Chrystusem”?

Ponieważ przy ołtarzu i w konfesjonale kapłan działa nie własną mocą, lecz w osobie Chrystusa: to Chrystus przez jego usta przemienia chleb w swoje Ciało i odpuszcza grzechy. Cześć oddawana kapłanowi dosięga więc samego Chrystusa.

Czego wymaga powołanie kapłańskie?

Przede wszystkim prawdziwego powołania Bożego, rozpoznanego przez modlitwę, radę biskupa i zbadanie własnej zdatności. Nadto wymaga się czystości życia i wystarczającej wiedzy, by godnie sprawować sakramenty i nauczać wiary.

Sakrament kapłaństwa jest darem, dzięki któremu Chrystus pozostaje wśród nas aż do skończenia świata — ofiarujący się, przebaczający, karmiący swoje owce. Otaczajmy więc kapłanów modlitwą i szacunkiem, a synom naszym zostawiajmy wolność, gdyby Pan zechciał ich powołać do tej najwyższej służby.

Co to jest celibat?

To stan dobrowolnej rezygnacji z małżeństwa podjętej dla królestwa Bożego. W Kościele łacińskim jest warunkiem przyjęcia święceń; zobowiązanie składa się świadomie i wolno przed diakonatem.

Kiedy wprowadzono celibat w Kościele katolickim?

Wstrzemięźliwość duchownych poświadcza już synod w Elwirze (ok. 305 r.). Prawo powszechne uporządkował najwyraźniej Sobór Laterański II w roku 1139. Nie jest to więc wynalazek średniowiecza, lecz ostateczne uporządkowanie dawnej praktyki.

Czy celibat można znieść?

Teoretycznie tak — jest to prawo kościelne, a nie prawda wiary. Kościoły wschodnie zachowały odmienną karność: żonaci mężczyźni bywają tam wyświęcani na kapłanów, lecz nigdy na biskupów, a po święceniach nikt się nie żeni.

Jak zostać księdzem?

Po maturze zgłosić się do seminarium duchownego ze świadectwem chrztu i bierzmowania oraz opinią proboszcza. Formacja trwa sześć lat (dwa filozofii, cztery teologii), po drodze przyjmuje się diakonat, a na końcu święcenia z rąk biskupa. Konieczne są dwie rzeczy: wolna wola kandydata i wezwanie Kościoła.

Aplikacja Iter Fidei zawiera katechizm, modlitwy i psalmy, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Katechizm św. Piusa X, O sakramencie Kapłaństwa; Katechizm Rzymski (Trydencki), O sakramencie Kapłaństwa; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Łk 22, 19; J 20, 22-23; J 15, 16; Hbr 5, 1-6; 2 Tm 1, 6).