Chrzest święty: pierwszy sakrament

Chrzest jest bramą do życia w łasce. To pierwszy z siedmiu sakramentów i pierwszy, który człowiek przyjmuje — bez niego nie sposób przyjąć żadnego innego. Przez chrzest zostaje zgładzony grzech pierworodny, dusza zostaje na nowo zrodzona dla Boga, a ochrzczony staje się dzieckiem Bożym, członkiem Kościoła i dziedzicem nieba. W tym wprowadzeniu odpowiadamy wprost: czym jest sakrament chrztu, jakie są jego skutki i dlaczego Kościół od początku chrzci także dzieci. Opieramy się na Katechizmie świętego Piusa X, na Katechizmie Rzymskim (Trydenckim) oraz na Piśmie Świętym w przekładzie księdza Jakuba Wujka.

Co to jest chrzest?

Chrzest jest sakramentem, przez który odradzamy się do łaski Bożej i stajemy się chrześcijanami. Tak zwięźle definiuje go Katechizm świętego Piusa X. Słowo „chrzest" oznacza obmycie: tak jak woda obmywa ciało, tak ten sakrament obmywa duszę z grzechu i czyni ją czystą wobec Boga.

Sam Pan Jezus ustanowił chrzest i uczynił go koniecznym do zbawienia. W rozmowie nocnej z Nikodemem powiedział:

„Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeśli się kto nie odrodzi z wody i z Ducha Świętego, nie może wejść do królestwa Bożego." (J iii, 5, Wujek)

A przed wstąpieniem do nieba dał Apostołom nakaz, który trwa do dziś:

„Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego." (Mt xxviii, 19, Wujek)

Te dwa zdania są fundamentem nauki o chrzcie. Pierwsze pokazuje jego konieczność, drugie — jego formę i powszechne posłanie Kościoła do całego świata.

Jakie są skutki chrztu?

To jest serce odpowiedzi na pytanie, czym jest ten sakrament. Chrzest sprawia w duszy rzeczy, których żadna ludzka moc dokonać nie może. Katechizm świętego Piusa X wylicza je jasno:

• Gładzi grzech pierworodny — ten, który każdy człowiek dziedziczy po Adamie, a u dorosłych także wszystkie grzechy uczynkowe popełnione przed chrztem.
• Daruje całą karę należną za zgładzone grzechy, tak doczesną, jak i wieczną.
• Udziela pierwszej łaski uświęcającej — to nowe życie nadprzyrodzone, przez które dusza staje się miła Bogu.
• Czyni nas dziećmi Bożymi i braćmi Jezusa Chrystusa, członkami Jego Kościoła oraz dziedzicami nieba.
• Wyciska niezatarty charakter chrześcijanina — duchowe znamię, którego nic już nie usunie i dlatego chrzest przyjmuje się tylko raz w życiu.
• Uzdalnia do przyjęcia pozostałych sakramentów, otwierając dostęp do bierzmowania, spowiedzi, Eucharystii i innych.

Katechizm Rzymski dodaje obraz pełen pociechy: ochrzczony zostaje wszczepiony w Chrystusa jak gałązka w żywe drzewo, a Duch Święty zamieszkuje w jego duszy niczym w świątyni. Z dziecka gniewu staje się dzieckiem łaski.

Materia i forma chrztu

Każdy sakrament składa się z rzeczy widzialnej (materii) i ze słów (formy). W chrzcie widać to wyjątkowo wyraźnie.

Materią chrztu jest woda naturalna, którą wlewa się na głowę chrzczonego w ilości dostatecznej, aby spłynęła. Woda, obmywając ciało, jest znakiem oczyszczenia duszy.

Formą chrztu są słowa, które szafarz wypowiada, polewając wodą:

„Ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego."

Konieczne jest, aby ta sama osoba równocześnie polewała wodą i wypowiadała te słowa — gdyby jeden lał wodę, a drugi mówił formułę, chrzest byłby nieważny. To pokazuje, jak ściśle materia i forma muszą się złączyć, aby sakrament zaistniał.

Chrzest dziecka

Kościół od czasów apostolskich chrzci dzieci, i to jak najwcześniej. Dlaczego, skoro niemowlę niczego nie rozumie i samo nie może wzbudzić wiary?

Ponieważ chrzest nie jest nagrodą za zasługi, lecz darem. Grzech pierworodny dotyka także dziecka, a tylko chrzest może go zgładzić. Katechizm świętego Piusa X uczy wprost, że dzieci należy zanosić do kościoła, aby je ochrzcić, jak najszybciej, gdyż z powodu wątłości wieku są narażone na liczne niebezpieczeństwa śmierci, a bez chrztu nie mogą być zbawione. Rodzice, którzy przez niedbalstwo pozwalają dziecku umrzeć bez chrztu albo długo go odkładają, grzeszą ciężko, bo narażają duszę dziecka na utratę nieba.

Za niemowlę wiarę wyznają rodzice chrzestni i cały Kościół. Dziecko otrzymuje łaskę uświęcającą natychmiast, a gdy dorośnie, samo ma tę wiarę przyjąć i nią żyć — dlatego do obietnic chrztu wraca się świadomie później, na przykład przy bierzmowaniu.

Kto może udzielić chrztu

Zwyczajnymi szafarzami chrztu są biskupi i kapłani, zwłaszcza proboszcz danej parafii. Jednak ze względu na konieczność tego sakramentu Kościół postanowił, że w niebezpieczeństwie śmierci chrztu może udzielić każdy — mężczyzna lub kobieta, a nawet osoba nieochrzczona — pod warunkiem, że dopełni właściwego obrzędu (poleje głowę wodą, wymawiając formułę) i będzie miała zamiar czynić to, co czyni Kościół.

Tak udzielony chrzest, zwany chrztem z konieczności, jest w pełni ważny. Jest to wielka pociecha: w nagłym zagrożeniu życia noworodka żaden ochrzczony człowiek nie jest bezradny — może otworzyć tej duszy bramę nieba.

Chrzestni — kim są i jakie mają obowiązki

Rodzice chrzestni to osoby, które z ustanowienia Kościoła trzymają dziecko nad chrzcielnicą, odpowiadają za nie i stają się przed Bogiem poręczycielami jego chrześcijańskiego wychowania, szczególnie gdyby rodzice w tym zaniedbali.

Ich rola nie kończy się przy chrzcielnicy. Chrzestni są zobowiązani czuwać, aby ich duchowe dzieci poznały prawdy wiary i żyły jak dobrzy chrześcijanie, a nade wszystko budować je własnym przykładem. Dlatego na chrzestnych należy wybierać osoby katolickie, dobrych obyczajów i wierne prawom Kościoła — nie zaś dobierać je dla samego pokrewieństwa czy względów towarzyskich.

Warto wiedzieć, że między chrzestnym a ochrzczonym (oraz jego rodzicami) powstaje pokrewieństwo duchowe, które w prawie tradycyjnym stanowi przeszkodę do zawarcia z nimi małżeństwa.

Imię świętego patrona

Przy chrzcie nadaje się imię świętego. Czyni się to, aby otoczyć ochrzczonego szczególną opieką niebieskiego patrona oraz aby pobudzać go przez całe życie do naśladowania przykładu tego, którego imię nosi. Patron staje się orędownikiem przed Bogiem i wzorem chrześcijańskiej wierności.

Chrzest dorosłych i konieczność tego sakramentu

Gdy chrzest przyjmuje osoba dorosła, wymaga się od niej, oprócz wiary, przynajmniej niedoskonałego żalu za popełnione grzechy ciężkie. Gdyby dorosły przyjął chrzest w stanie grzechu śmiertelnego bez tego żalu, otrzymałby wprawdzie charakter chrztu, ale nie odpuszczenie grzechów ani łaskę uświęcającą — a skutki te pozostawałyby zawieszone aż do prawdziwego nawrócenia.

Chrzest jest bezwzględnie konieczny do zbawienia, bo Pan powiedział wyraźnie, że bez odrodzenia z wody i Ducha nikt nie wejdzie do królestwa Bożego (J iii, 5). Tam jednak, gdzie nie da się go przyjąć, tradycyjna nauka Kościoła wskazuje dwa nadzwyczajne sposoby zastąpienia go: chrzest krwi (męczeństwo poniesione dla Chrystusa) oraz chrzest pragnienia (akt doskonałej miłości Boga lub żalu, połączony z pragnieniem chrztu).

Przyjmując ten sakrament, człowiek wyrzeka się na zawsze szatana, jego spraw i jego pychy — to znaczy grzechu i zasad świata przeciwnych Ewangelii — i zobowiązuje się wyznawać wiarę oraz zachowywać prawo Jezusa Chrystusa i Jego Kościoła.

Symbole chrztu: świeca i biała szatka

W obrzędzie chrztu występują dwa wymowne znaki, o których warto wiedzieć: biała szatka i świeca. Nie są to czcze ozdoby, lecz znaki tego, co sakrament sprawia w duszy.

Biała szatka (po polsku zwana też szatką do chrztu) zostaje nałożona na ochrzczonego ze słowami zachęty, aby tę białą szatę — godło niewinności i łaski otrzymanej w chrzcie — zaniósł nieskalaną przed trybunał Pana naszego Jezusa Chrystusa, by mieć życie wieczne. Biel oznacza duszę obmytą z grzechu i przyobleczoną w Chrystusa, jak pisze święty Paweł: „którzykolwiek jesteście w Chrystusie ochrzczeni, oblekliście się w Chrystusa" (Gal iii, 27, Wujek).

Świeca chrzcielna zostaje zapalona od paschału i wręczona ochrzczonemu (lub trzymającemu go chrzestnemu) ze słowem wezwania, aby strzegł nieskazitelnie łaski chrztu i wyszedł na spotkanie Pana z zapaloną lampą, gdy przyjdzie na gody niebieskie. Płomień jest znakiem światła wiary i życia łaski, które od tej chwili mają w ochrzczonym płonąć. Dlatego świeca i szatka na chrzest są przede wszystkim znakami duchowymi, a dopiero wtórnie pamiątką.

Medalik na chrzest

Wśród darów chrzcielnych szczególne miejsce ma medalik — najczęściej z wizerunkiem Matki Bożej (na przykład Cudowny Medalik) lub świętego patrona, którego imię dziecko otrzymuje. Medalik nie jest sakramentem ani amuletem: to sakramentalium, czyli pobłogosławiony przez Kościół znak, który ma pobudzać do modlitwy i przypominać o opiece Najświętszej Maryi Panny oraz patrona. Jego moc nie tkwi w samym przedmiocie, lecz w wierze i modlitwie tego, kto go nosi, oraz w błogosławieństwie Kościoła. Tak rozumiany medalik jest pięknym, trwałym darem chrzcielnym, który łączy się wprost z duchowym sensem tego dnia.

Życzenia na chrzest w duchu katolickim

Wiele osób szuka, co napisać czy powiedzieć z okazji chrztu. W duchu katolickim najlepsze życzenia to te, które kierują serce ku łasce, a nie tylko ku radości rodzinnej. Można sięgnąć po słowa błogosławieństwa kapłańskiego z Księgi Liczb:

„Niech ci błogosławi Pan i niech cię strzeże. Niech Pan okaże tobie oblicze swoje, a zmiłuje się nad tobą. Niech obróci Pan twarz swoją ku tobie, a niech ci da pokój." (Lb vi, 24–26, Wujek)

Krótkie życzenie w tym duchu może brzmieć: „Niech łaska chrztu, którą dziś otrzymałeś, trwa w tobie nieskalana aż do dnia Pańskiego, a Matka Boża i twój święty patron niech cię strzegą". Tak ujęte życzenie przypomina, że chrzest nie jest jedynie rodzinną uroczystością, lecz początkiem nowego życia w Bogu.

Chrzest Polski — kiedy i w którym roku

Pytanie o chrzest Polski dotyczy nie sakramentu pojedynczego człowieka, lecz wydarzenia historycznego: przyjęcia chrześcijaństwa przez państwo Polan.

Chrzest Polski miał miejsce w roku 966. Przyjął go pierwszy historyczny władca Polski, książę Mieszko I. Tradycyjnie wiąże się to wydarzenie z Wielką Sobotą roku 966 (według dawnych obliczeń przypadającą na 14 kwietnia), choć źródła nie podają dziennej daty z całą pewnością — dlatego mówi się przede wszystkim o roku 966 jako dacie chrztu Polski.

Na decyzję Mieszka wpłynęło jego małżeństwo z Dobrawą, czeską księżniczką chrześcijanką. Przyjmując chrzest, Mieszko związał młode państwo z chrześcijańską Europą i z Kościołem rzymskim, co otworzyło drogę do powstania pierwszych biskupstw, a w roku 1000 — arcybiskupstwa w Gnieźnie. Od tego aktu zwykło się liczyć początki chrześcijańskiej Polski.

Choć chrzest Polski był wydarzeniem politycznym i kulturowym, jego istotą pozostaje to samo, co w chrzcie każdego z nas: wejście pod panowanie Chrystusa. Dla narodu oznaczał on początek tysiąclecia katolickiej wiary, która ukształtowała polską kulturę, prawo i obyczaj.

Aby pogłębić temat sakramentów i życia chrześcijańskiego, zobacz także nasze artykuły o sakramencie pokuty, o rachunku sumienia, o znaku krzyża oraz wyznaniu wiary Wierzę w Boga i modlitwie Ojcze nasz.

Często zadawane pytania

Co to jest chrzest?

Chrzest to pierwszy sakrament, przez który odradzamy się do łaski Bożej i stajemy się chrześcijanami. Gładzi grzech pierworodny, czyni nas dziećmi Bożymi, członkami Kościoła i dziedzicami nieba. Ustanowił go sam Jezus Chrystus (por. J iii, 5).

Jakie są skutki chrztu?

Chrzest gładzi grzech pierworodny (a u dorosłych także grzechy uczynkowe), daruje należną za nie karę, udziela pierwszej łaski uświęcającej, wyciska niezatarty charakter chrześcijanina, czyni nas dziećmi Bożymi oraz uzdalnia do przyjmowania pozostałych sakramentów.

Dlaczego chrzci się małe dzieci?

Ponieważ także dziecko dziedziczy grzech pierworodny, a tylko chrzest może go zgładzić. Kościół poleca chrzcić dzieci jak najwcześniej, gdyż bez chrztu nie mogą być zbawione. Wiarę za niemowlę wyznają rodzice chrzestni i cały Kościół.

Kto może udzielić chrztu w razie konieczności?

W niebezpieczeństwie śmierci chrztu może udzielić każdy — mężczyzna lub kobieta, a nawet osoba nieochrzczona — jeśli poleje głowę chrzczonego wodą, wymawiając słowa „Ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", i ma zamiar czynić to, co czyni Kościół.

Kim są chrzestni i jakie mają obowiązki?

Chrzestni trzymają dziecko nad chrzcielnicą i stają się przed Bogiem poręczycielami jego chrześcijańskiego wychowania. Mają czuwać, aby poznało prawdy wiary i żyło jak dobry chrześcijanin, oraz budować je własnym przykładem. Powinni to być praktykujący katolicy dobrych obyczajów.

Kiedy był chrzest Polski i w którym roku?

Chrzest Polski miał miejsce w roku 966. Przyjął go książę Mieszko I, pierwszy historyczny władca Polski. Tradycja wiąże to wydarzenie z Wielką Sobotą roku 966, choć dzienna data nie jest poświadczona z całą pewnością; dlatego mówi się przede wszystkim o roku 966. Akt ten związał Polskę z Kościołem rzymskim i chrześcijańską Europą.

Co oznaczają świeca i biała szatka na chrzcie?

Biała szatka jest godłem niewinności i łaski otrzymanej w chrzcie — ochrzczony ma ją zachować nieskalaną aż na sąd Chrystusa. Świeca, zapalona od paschału, oznacza światło wiary i życie łaski, które od tej chwili mają w nim płonąć. Oba znaki są przede wszystkim duchowe, a dopiero wtórnie stają się pamiątką tego dnia.

Czy medalik na chrzest ma jakąś moc?

Medalik nie jest amuletem ani sakramentem, lecz sakramentalium — znakiem pobłogosławionym przez Kościół, który pobudza do modlitwy i przypomina o opiece Matki Bożej oraz świętego patrona. Jego skuteczność płynie z wiary i modlitwy noszącego oraz z błogosławieństwa Kościoła, nie z samego przedmiotu.

Jakie życzenia na chrzest są właściwe po katolicku?

Najlepsze są te, które kierują ku łasce, a nie tylko ku radości rodzinnej. Można posłużyć się błogosławieństwem z Księgi Liczb („Niech ci błogosławi Pan i niech cię strzeże…", Lb vi, 24–26) lub życzyć, by łaska chrztu trwała w ochrzczonym nieskalana aż do dnia Pańskiego, pod opieką Matki Bożej i jego patrona.

Zobacz też: woda swiecona.

Aplikacja Iter Fidei zawiera katechizm, modlitwy i psalmy, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Katechizm świętego Piusa X, część IV, rozdz. 2 (Chrzest); Katechizm Rzymski (Trydencki), część II, o sakramencie chrztu; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Jana iii, 3–5; Ewangelia wg św. Mateusza xxviii, 18–20).