Św. Jozafat Kuncewicz — biskup i męczennik jedności

Św. Jozafat Kuncewicz (ok. 1580–1623) to ruski mnich bazyliański, arcybiskup połocki obrządku bizantyjskiego, zamordowany w Witebsku 12 listopada 1623 roku za wierność jedności z Kościołem rzymskim. Kościół czci go jako pierwszego męczennika unii, czyli pojednania Wschodu z Rzymem, a w kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 14 listopada jako święto III klasy w czerwonych szatach. Poniżej podajemy jego życiorys według Butlera, drogę jego relikwii, jego atrybuty, zapamiętane słowa oraz kolektę z Mszału Rzymskiego.

Skąd pochodził św. Jozafat Kuncewicz

Jozafat urodził się we Włodzimierzu Wołyńskim, w ówczesnej Rzeczypospolitej, około 1580 roku (niektóre źródła podają rok 1584). Na chrzcie otrzymał imię Jan. Jego ojciec, katolik, był szanowanym mieszczaninem z rodziny Kuncewiczów. Chłopiec chodził do szkoły w rodzinnym mieście, a potem został oddany na naukę do kupca w Wilnie.

Handel go nie pociągał. Wolny czas poświęcał na naukę języka cerkiewnosłowiańskiego, aby rozumieć nabożeństwa i codziennie odmawiać część długiego oficjum bizantyjskiego. Ten sam język, w którym święci Cyryl i Metody przynieśli Słowianom liturgię, stał się językiem jego modlitwy przez całe życie. W Wilnie poznał Piotra Arkudiusza, rektora kolegium dla wschodniego obrządku, oraz dwóch jezuitów, którzy go wspierali. Kupiec, zadowolony z jego pracy, zaproponował mu wspólnictwo i rękę jednej ze swoich córek. Jan odmówił, bo postanowił zostać mnichem.

Unia brzeska — tło życia świętego

Gdy Jan był jeszcze chłopcem, w 1595 roku prawosławny metropolita kijowski i kilku biskupów ruskich, reprezentujących miliony Rusinów (dzisiejszych Ukraińców i Białorusinów), postanowili szukać komunii ze Stolicą Apostolską. Unię ogłoszono uroczyście na synodzie w Brześciu w 1596 roku. Rusini zachowali swój obrządek bizantyjski, język cerkiewnosłowiański i własne zwyczaje, a uznali zwierzchnictwo papieża. Butler zauważa, że spory, które potem wybuchły, były szpecone przez godne pożałowania gwałty. Jozafatowi przyszło przelać za tę sprawę krew.

Mnich, kaznodzieja i reformator

W 1604 roku Jan wstąpił do monasteru Świętej Trójcy w Wilnie i przyjął imię zakonne Jozafat. Przyciągnął tam Józefa Welamina Rutskiego, uczonego konwertytę z kalwinizmu. Obaj młodzi mnisi postanowili pracować dla jedności i odnowić ruskie życie zakonne. Z ich inicjatywy wyrósł zakon, który od 1932 roku nosi oficjalną nazwę bazylianów św. Jozafata.

Jozafat otrzymał święcenia diakonatu i kapłaństwa i szybko zasłynął jako kaznodzieja, zwłaszcza w sprawie jedności z Rzymem. Do surowych postów wschodniego monastycyzmu dodawał tak ostre umartwienia, że upominali go nawet najbardziej ascetyczni współbracia. W procesie beatyfikacyjnym burmistrz Wilna zeznał: „Nie było w mieście lepszego zakonnika niż ojciec Jozafat".

Gdy w 1614 roku Rutski został metropolitą kijowskim, Jozafat objął po nim przełożeństwo w Wilnie. Odwiedził wtedy wielką Ławrę Pieczerską w Kijowie, gdzie dwustu rozluźnionych mnichów groziło, że wrzuci katolickiego reformatora do Dniepru. Nie zdołał ich przyciągnąć do unii, ale zostawił po sobie więcej życzliwości, niż zastał.

Arcybiskup połocki

W 1617 roku Jozafat został konsekrowany na biskupa witebskiego z prawem następstwa w Połocku, a kilka miesięcy później, po śmierci starego arcybiskupa, objął archidiecezję połocką. Zastał ją w opłakanym stanie: cerkwie w ruinie, beneficja w rękach świeckich, część duchowieństwa żonata po kilka razy wbrew prawu wschodniemu, mnichów rozprzężonych.

Zabrał się do pracy z niezwykłą energią. Zwoływał synody, wydał katechizm i nakazał jego używanie, ustanowił reguły dla duchowieństwa, bronił cerkwi przed wtrącaniem się możnych. Sam nauczał, głosił kazania, udzielał sakramentów i odwiedzał ubogich, chorych, więźniów i najdalsze wioski. Według Butlera około 1620 roku archidiecezja była już niemal w całości katolicka.

Bronił przy tym z równą stanowczością praw obrządku bizantyjskiego wobec łacinników. Dlatego, jak pisze Butler, nie otrzymał od łacińskich biskupów Polski poparcia, na jakie zasługiwał.

Jak zginął św. Jozafat

W 1620 roku ustanowiono obok katolickiej równoległą hierarchię prawosławną, a do Połocka przysłano jako arcybiskupa Melecjusza Smotryckiego. Rozpuszczano pogłoskę, że Jozafat „przeszedł na łacinę" i że cały lud będzie musiał zrobić to samo. Witebsk, Mohylew i Orsza zwróciły się przeciw niemu. Kanclerz litewski Lew Sapieha, katolik, obawiając się niepokojów, oskarżył go w 1622 roku listownie o stosowanie przemocy. Butler stwierdza, że te zarzuty, stawiane w ogólnikowych słowach, zostały obalone przez współczesne świadectwa obu stron. Jedynym udowodnionym faktem było to, że arcybiskup odwołał się do władzy świeckiej, by odzyskać cerkiew w Mohylewie.

W październiku 1623 roku Jozafat postanowił znów pojechać do Witebska. Nie dał się odwieść i odmówił zbrojnej eskorty. Przez dwa tygodnie głosił kazania i odwiedzał domy wszystkich bez wyjątku. Rankiem 12 listopada 1623 roku, gdy szedł na jutrznię, spotkał go podburzony kapłan Eliasz i zaczął mu ubliżać. Arcybiskup pozwolił go zatrzymać. Na to tylko czekano: uderzono w dzwony ratusza i tłum wtargnął do domu arcybiskupiego, bijąc jego sługi. Jozafat wyszedł do napastników. Wśród okrzyków „Zabić papistę!" został zabity uderzeniem halabardy w głowę i strzałem z muszkietu. Jego zmasakrowane ciało wleczono ulicami i wrzucono do Dźwiny.

Śmierć męczennika wywołała, jak pisze Butler, gwałtowny zwrot ku jedności. Sam Melecjusz Smotrycki pojednał się później ze Stolicą Apostolską.

Słowa świętego Jozafata

Pytania o cytaty św. Jozafata Kuncewicza wracają często. Najpewniejsze są słowa przytoczone przez Butlera. Przed ostatnią podróżą do Witebska powiedział:

„Jeśli zostanę uznany za godnego męczeństwa, to nie boję się umrzeć."

Kilka tygodni przed śmiercią, otoczony przez wzburzony tłum, mówił do mieszkańców Witebska:

„Jestem tu wśród was jako wasz pasterz i powinniście wiedzieć, że byłbym szczęśliwy, mogąc oddać za was życie. Jestem gotów umrzeć za świętą unię, za zwierzchnictwo świętego Piotra i jego następcy, Najwyższego Pasterza."

W chwili śmierci, wychodząc do tłumu, zawołał:

„Dzieci moje, co robicie z moimi sługami? Jeśli macie coś przeciwko mnie, oto jestem; ale ich zostawcie w spokoju."

Butler zauważa podobieństwo tych słów do słów innego arcybiskupa-męczennika, św. Tomasza Becketa. Nasuwa się też porównanie z polskim biskupem-męczennikiem, św. Stanisławem ze Szczepanowa, który również oddał życie za wolność Kościoła. Sam Jozafat wypełnił dosłownie słowa Pana:

Jam jest pasterz dobry. Dobry pasterz duszę swoją daje za owce swoje. (J 10, 11 — początek Ewangelii z Mszy św. Jozafata)

Beatyfikacja, kanonizacja i święto

• Beatyfikacja — papież Urban VIII ogłosił Jozafata błogosławionym niespełna dwadzieścia lat po jego śmierci.
• Kanonizacja — Pius IX kanonizował go 29 czerwca 1867 roku. Był pierwszym świętym Kościołów wschodnich kanonizowanym po formalnym procesie w Kongregacji Obrzędów.
• Święto w całym Kościele — piętnaście lat później Leon XIII rozciągnął jego święto na cały Kościół łaciński.
• Encykliki — w trzechsetną rocznicę męczeństwa Pius XI poświęcił mu encyklikę Ecclesiam Dei (12 listopada 1923), a Pius XII wspomniał jego dzieło w encyklice Orientales omnes Ecclesias, wydanej na 350-lecie unii brzeskiej.

W kalendarzu z 1962 roku święto św. Jozafata, biskupa i męczennika, przypada 14 listopada, w randze III klasy, w czerwonych szatach. Grekokatolicy obchodzą je 12 listopada, w rocznicę śmierci, a reforma kalendarza z 1969 roku przeniosła wspomnienie na tę datę także w obrządku łacińskim. Mszę św. Jozafata według Mszału z 1962 roku rozpoczyna introit Gaudeamus omnes in Domino.

Relikwie świętego Jozafata

Ciało męczennika wydobyto z Dźwiny i otoczono czcią. W XVIII wieku relikwie znalazły się w Białej Podlaskiej, gdzie od 1765 roku spoczywały w cerkwi bazylianów. W XIX wieku, gdy władze rosyjskie likwidowały unię, trumnę ukryto w podziemiach tej świątyni i zamurowano wejście. W czasie pierwszej wojny światowej, gdy Biała znalazła się pod okupacją niemiecką, jeden z bazylianów odnalazł ukryte relikwie i przewiózł je do Wiednia, do greckokatolickiej cerkwi św. Barbary. W 1949 roku przeniesiono je do Rzymu, do bazyliki św. Piotra. Spoczywają tam pod ołtarzem św. Bazylego Wielkiego.

Atrybuty i ikonografia

Św. Jozafata przedstawia się w szatach arcybiskupa obrządku bizantyjskiego. Jego atrybutami są topór (lub halabarda) — narzędzie jego męczeństwa, bo według Butlera zginął od uderzenia halabardą — oraz palma męczeńska i paliusz arcybiskupi.

Modlitwa do świętego Jozafata

Kolekta z Mszału Rzymskiego (14 listopada)

Excita, quaesumus, Domine, in Ecclesia tua Spiritum, quo repletus beatus Iosaphat Martyr et Pontifex tuus animam suam pro ovibus posuit: ut, eo intercedente, nos quoque eodem Spiritu moti ac roborati, animam nostram pro fratribus ponere non vereamur. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate eiusdem Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Wzbudź, prosimy Cię, Panie, w Kościele Twoim tego Ducha, którym napełniony błogosławiony Jozafat, Twój Męczennik i Biskup, oddał duszę swoją za owce: abyśmy i my, za jego wstawiennictwem, tym samym Duchem poruszeni i umocnieni, nie lękali się oddać duszy naszej za braci. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności tegoż Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Kolekta streszcza całe życie świętego: oddał duszę za owce, jak dobry pasterz, i prosi, abyśmy umieli oddać życie za braci. Pan mówi w Wieczerniku: „Większej nad tę miłość nikt nie ma, żeby kto życie swe oddał za przyjaciół swoich" (J 15, 13).

Modlitwa o jedność, w duchu świętego

Św. Jozafat oddał życie za jedność, o którą sam Chrystus modlił się przed Męką:

A nie tylko za nimi proszę, ale i za tymi, którzy przez słowo ich uwierzą we mnie; aby wszyscy byli jedno, jako ty, Ojcze, we mnie, a ja w tobie, aby i oni w nas jedno byli, aby uwierzył świat, że ty mię posłałeś. (J 17, 20-21)

Te słowa można odmawiać razem z kolektą przez dziewięć dni przed świętem, od 5 do 13 listopada, w intencji jedności Kościoła i nawrócenia odłączonych braci. Nie znamy dawnej, zatwierdzonej nowenny do św. Jozafata w języku polskim, dlatego nie podajemy tekstu, którego nie moglibyśmy potwierdzić.

Święty Jozafat a Polska i Litwa

Jozafat był obywatelem Rzeczypospolitej Obojga Narodów: urodził się na Wołyniu, kształcił się i wstąpił do zakonu w Wilnie, mieście, w którym spoczywa św. Kazimierz Królewicz, a pracował na ziemiach dzisiejszej Białorusi. Król Polski ogłosił go jedynym prawowitym arcybiskupem połockim. Jego relikwie przez ponad sto lat czczono w Białej Podlaskiej. Dlatego w Polsce wiele kościołów nosi jego imię, a polscy katolicy obu obrządków widzą w nim świadka jedności Kościoła. Jak św. Andrzej Apostoł, według tradycji czczony przez Wschód jako założyciel Kościoła w Bizancjum, przypomina on, że Kościół oddycha dwoma tradycjami, wschodnią i zachodnią, w jednej wierze.

Często zadawane pytania

Skąd pochodził św. Jozafat Kuncewicz?

Z Włodzimierza Wołyńskiego na Wołyniu, w dawnej Rzeczypospolitej. Urodził się około 1580 roku w rodzinie mieszczańskiej Kuncewiczów, a na chrzcie otrzymał imię Jan. Imię Jozafat przyjął, wstępując do monasteru w Wilnie w 1604 roku.

Dlaczego św. Jozafat jest nazywany biskupem i męczennikiem?

Był arcybiskupem połockim obrządku bizantyjskiego i zginął 12 listopada 1623 roku w Witebsku, zabity przez przeciwników unii z Rzymem. Kościół czci go jako pierwszego męczennika jedności chrześcijan.

Kiedy obchodzimy święto św. Jozafata?

W kalendarzu z 1962 roku, według którego odprawia się Mszę trydencką, przypada ono 14 listopada (III klasa). Grekokatolicy obchodzą je 12 listopada i na ten dzień przeniesiono je w kalendarzu z 1969 roku.

Jakie są atrybuty św. Jozafata?

Szaty arcybiskupa obrządku wschodniego, paliusz, palma męczeńska oraz topór lub halabarda, czyli narzędzie jego męczeństwa.

Gdzie są relikwie św. Jozafata?

W bazylice św. Piotra w Rzymie, pod ołtarzem św. Bazylego Wielkiego. Przedtem spoczywały w Połocku, w Białej Podlaskiej i w Wiedniu.

Czy jest nowenna do św. Jozafata?

Nie znamy dawnej, zatwierdzonej nowenny w języku polskim. Można przez dziewięć dni przed 14 listopada odmawiać kolektę z Mszału i modlitwę Chrystusa o jedność (J 17, 20-21), podane wyżej.

Czy św. Jozafat to ten sam święty co Jozafat z legendy o Barlaamie?

Nie. „Barlaam i Jozafat" to średniowieczna opowieść o indyjskim królewiczu nawróconym przez pustelnika, która powstała z przeróbki legendy o Buddzie. Dawne Martyrologium Rzymskie wpisało tych dwóch bohaterów pod 27 listopada, ale nie mają oni nic wspólnego z arcybiskupem połockim, postacią w pełni historyczną z XVII wieku.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, z Mszą św. Jozafata na 14 listopada, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (J 10, 11; 15, 13; 17, 20-21); Mszał Rzymski z 1962 roku (Msza z 14 listopada); Butler's Lives of the Saints (14 listopada).