Św. Józef — kim był, patronat, święto i modlitwy

Św. Józef to Oblubieniec Najświętszej Maryi Panny i przybrany ojciec Jezusa, „mąż sprawiedliwy" z Ewangelii, którego Bóg uczynił stróżem swych największych tajemnic. Kościół czci go 19 marca świętem I klasy, a od 1955 roku także 1 maja jako św. Józefa Rzemieślnika; od 1870 roku jest on patronem Kościoła powszechnego. Poniżej zebraliśmy, co o nim naprawdę wiemy z Pisma Świętego i z liturgii, co jest tylko apokryfem, oraz wszystkie nasze modlitwy, nowennę i litanię do św. Józefa.

Kim był św. Józef — według Ewangelii

Butler przypomina starą myśl: historii życia św. Józefa nie spisali ludzie, lecz jego najważniejsze czyny zapisał sam Duch Święty przez Ewangelistów. To niewiele zdań, ale każde jest pewne.

Z domu Dawidowego

Józef pochodził z królewskiego rodu. Jego rodowód podają dwaj Ewangeliści, a św. Mateusz kończy go słowami: „A Jakub zrodził Józefa, męża Maryi, z której się narodził Jezus, którego nazywają Chrystusem" (Mt 1, 16). Gdy wyszedł spis ludności, „poszedł też i Józef z Galilei, z miasta Nazaret do Judei, do miasta Dawidowego, które zowią Betlejem, dlatego, że był z domu i pokolenia Dawidowego" (Łk 2, 4).

Oblubieniec Maryi

Józef był poślubiony Maryi, gdy okazało się, że jest Ona brzemienna z Ducha Świętego. Ewangelia opisuje jego rozterkę i posłuszeństwo:

Z narodzeniem zaś Chrystusa tak było: Gdy była poślubiona matka jego Maryja Józefowi, pierwej nim się zeszli, znaleziona jest, jako mająca w żywocie z Ducha Świętego. Józef zaś, mąż jej, będąc sprawiedliwy i nie chcąc jej zniesławiać, chciał ją potajemnie opuścić. Gdy zaś o tym myślał, oto Anioł Pański ukazał mu się we śnie, mówiąc: Józefie, synu Dawidów, nie bój się przyjąć Maryi, małżonki swej; albowiem co się w niej poczęło, z Ducha Świętego jest. Porodzi zaś syna i nazwiesz imię jego Jezus; albowiem on zbawi lud swój od grzechów ich. (Mt 1, 18-21)

„Józef zaś wstawszy ze snu, uczynił jak mu rozkazał Anioł Pański, i przyjął żonę swoją" (Mt 1, 24). Całą jego świętość Ewangelia streszcza jednym słowem: był sprawiedliwy, to znaczy — jak tłumaczy Butler — bogobojny.

Betlejem, Egipt i Nazaret

Józef był obecny przy narodzeniu Pana w Betlejem i przy ofiarowaniu w świątyni, gdzie — jak mówi św. Łukasz — „ojciec jego i matka dziwili się temu, co o nim mówiono" (Łk 2, 33). Skromna ofiara z pary synogarlic świadczy, że Święta Rodzina była uboga. Potem anioł znów przemówił do Józefa we śnie:

Wstań i weźmij dziecię i matkę jego, a uciekaj do Egiptu i bądź tam, aż ci powiem; bo stanie się, że Herod będzie szukał dziecięcia, żeby je zatracić. A on wstawszy, wziął dziecię i matkę jego w nocy i uszedł do Egiptu. (Mt 2, 13-14)

Po śmierci Heroda kolejny sen kazał mu wrócić „do ziemi izraelskiej" (Mt 2, 19-21), i Rodzina osiadła w Nazarecie.

Zgubiony i odnaleziony w świątyni

Ostatni raz Ewangelia pokazuje Józefa, gdy dwunastoletni Jezus został w świątyni. Maryja, która wiedziała lepiej niż ktokolwiek, czyim Synem jest Jezus, nazwała Józefa Jego ojcem: „Synu, cóżeś nam tak uczynił ? Oto ojciec twój i ja, bolejąc, szukaliśmy cię" (Łk 2, 48). A Jezus „poszedł z nimi, i przyszedł do Nazaretu, a był im poddany" (Łk 2, 51). Potem Ewangelie o Józefie milczą.

Jaki zawód miał św. Józef

Mieszkańcy Nazaretu pytali o Jezusa: „Czyż ten nie jest synem rzemieślnika?" (Mt 13, 55). Greckie słowo tekton oznacza rzemieślnika w ogóle, a w szczególności cieślę; już św. Justyn w II wieku rozumiał je jako cieślę i tak przekazuje tradycja. Butler zauważa, że to fachu Józefa uczył się Jezus. Stąd święto św. Józefa Rzemieślnika i jego patronat nad ludźmi pracy, którym poświęciliśmy też modlitwę przed pracą.

Jak i kiedy zmarł św. Józef

Pismo Święte nie mówi, kiedy i jak umarł Józef. Ponieważ nie pojawia się ani na weselu w Kanie, ani pod krzyżem, gdzie Jezus powierzył Matkę Janowi, tradycja przyjmuje, że zmarł przed publiczną działalnością Chrystusa, najpewniej w Nazarecie. Dom Guéranger w Roku liturgicznym oddaje tę tradycję słowami: przy łożu Józefa czuwał Ten, który jest Panem życia, a jego ostatnie tchnienie przyjęła Najświętsza Dziewica — i tak, z Jezusem i Maryją u boku, Józef „zasnął w pokoju".

Właśnie dlatego Józef jest patronem dobrej śmierci: żaden człowiek nie umarł w lepszym towarzystwie. Butler zaznacza uczciwie, że to nabożeństwo rozwinęło się późno — jeszcze Rytuał Rzymski z 1614 roku nie wymienia Józefa w modlitwach za konających — a jego źródłem był w dużej mierze apokryf Historia Józefa cieśli. Modlitwy o tę łaskę zebraliśmy w artykule Modlitwa o dobrą śmierć.

Apokryfy o św. Józefie — co jest legendą

O młodości Józefa i jego zaślubinach opowiadają pisma apokryficzne: tak zwana Protoewangelia Jakuba, Ewangelia Pseudo-Mateusza i Historia Józefa cieśli. To z nich pochodzi znana opowieść o dwunastu konkurentach do ręki Maryi, którzy złożyli swe laski u arcykapłana, i o lasce Józefa, która jedyna zakwitła. Dom Guéranger przytacza ją w duchu pobożnym; Butler ocenia trzeźwo, że tradycja apokryfów „jest zupełnie bezwartościowa", a sama historia o konkurentach jest mało prawdopodobna, choćby z powodu ubóstwa Rodziny. Kościół nigdy nie przyjął tych pism do kanonu. Z tych opowieści pochodzi jednak jeden z atrybutów świętego — kwitnąca laska.

Dwaj Józefowie — św. Józef w Brewiarzu

W lekcjach Jutrzni 19 marca Brewiarz czyta kazanie św. Bernarda, które porównuje Oblubieńca Maryi z patriarchą Józefem egipskim: tamten, sprzedany z zawiści braci, zawiódł się do Egiptu i był obrazem sprzedanego Chrystusa; ten, uciekając przed zawiścią Heroda, zaniósł Chrystusa do Egiptu. Tamten zachował zboże dla całego ludu; ten otrzymał „Chleb żywy z nieba", by go strzec dla siebie i dla całego świata. Bernard mówi też, że Józef, „uznając swą Panią za dziewicę i sam żyjąc w czystości, wiernie Jej strzegł", i kończy:

Fidélis, inquam, servus, et prudens, quem constítuit Dóminus suæ Matris solátium, suæ carnis nutrítium, solum dénique in terris magni consílii coadjutórem fidelíssimum.

Sługa, powiadam, wierny i roztropny, którego Pan ustanowił pociechą swojej Matki, żywicielem swego ciała, wreszcie jedynym na ziemi najwierniejszym pomocnikiem swego wielkiego zamysłu.

Na tym porównaniu opiera się też wezwanie „Idźcie do Józefa" (Rdz 41, 55), które dało nazwę krótkiej modlitwie w nagłej potrzebie — telegramowi do św. Józefa.

Patron Kościoła powszechnego

Kult Józefa rozwijał się w Kościele powoli. Butler podaje, że pierwszy drukowany Mszał Rzymski (1474) nie miał jeszcze jego święta, Brewiarz Rzymski z 1482 roku przewidywał już dla niego oficjum o dziewięciu lekcjach, a w Rzymie pierwszą Mszę ku jego czci odnotowano w 1505 roku. W XV wieku jego sprawę gorąco popierali Jan Gerson i św. Bernardyn ze Sieny, a później wielkim apostołem jego czci była św. Teresa od Jezusa. W 1621 roku papież Grzegorz XV uczynił 19 marca świętem nakazanym.

8 grudnia 1870 roku, w czasach wielkiego ucisku Kościoła i na prośbę biskupów oraz wiernych, papież Pius IX dekretem Świętej Kongregacji Obrzędów Quemadmodum Deus ogłosił św. Józefa patronem Kościoła katolickiego i podniósł jego święto do rangi zdwojonego I klasy.

15 sierpnia 1889 roku papież Leon XIII wydał encyklikę Quamquam pluries o nabożeństwie do św. Józefa. Wyjaśnia w niej, że Józef jest patronem Kościoła, bo był Oblubieńcem Maryi i uchodził za ojca Jezusa Chrystusa, a dom, którym kierował, zawierał w sobie Kościół w jego zarodku. Leon XIII polecił, by przez cały październik do różańca dołączano modlitwę do św. Józefa, zaczynającą się od słów „Do Ciebie, święty Józefie" — dlatego odmawia się ją po różańcu w czasie nabożeństwa październikowego. Jej pełny tekst, po łacinie i po polsku, podajemy w artykule Modlitwa do św. Józefa.

Czego patronem jest św. Józef

• Kościoła powszechnego — od dekretu Piusa IX z 1870 roku;
• dobrej śmierci i konających — bo umarł w ramionach Jezusa i Maryi;
• robotników i rzemieślników — od ustanowienia święta św. Józefa Rzemieślnika;
• rodzin i ojców — jako głowa Świętej Rodziny, opiekun rodziny, któremu Bóg powierzył Matkę i Syna.

W Polsce najważniejszym miejscem jego czci jest Kalisz, gdzie od drugiej połowy XVII wieku czczony jest obraz Świętej Rodziny, koronowany w 1796 roku. Szczególną więź z Kaliszem mają polscy kapłani więzieni w Dachau: 22 kwietnia 1945 roku oddali się w obozie w opiekę św. Józefa, ślubując pielgrzymkę do jego kaliskiego sanktuarium, a 29 kwietnia obóz został wyzwolony.

Atrybuty św. Józefa

Św. Józef przedstawiany jest najczęściej z Dzieciątkiem Jezus na ręku, z lilią — znakiem czystości, z narzędziami ciesielskimi (piła, hebel, młotek) albo z kwitnącą laską z opowieści apokryficznej. Na obrazach Świętej Rodziny bywa ukazany jako mąż dojrzały, czuwający nad Matką i Dzieckiem.

Święta św. Józefa w kalendarzu z 1962 roku

• 19 marca — św. Józefa, Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny, Wyznawcy — święto I klasy, w białych szatach, z Gloria i Credo oraz z prefacją o św. Józefie. Jako święto I klasy ma pierwszeństwo przed dniem powszednim Wielkiego Postu, w którym zawsze przypada.
• 1 maja — św. Józefa Rzemieślnika, Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny, Wyznawcy — święto I klasy, ustanowione przez papieża Piusa XII w 1955 roku. Wcześniej Kościół obchodził w okresie wielkanocnym osobne święto Opieki św. Józefa, które Pius IX rozszerzył na cały Kościół w 1847 roku.

Modlitwy do św. Józefa

Kolekta z Mszału Rzymskiego (19 marca)

Sanctíssimæ Genetrícis tuæ Sponsi, quǽsumus, Dómine, méritis adjuvémur: ut, quod possibílitas nostra non óbtinet, ejus nobis intercessióne donétur: Qui vivis et regnas cum Deo Patre, in unitáte Spíritus Sancti, Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.

Prosimy Cię, Panie, niech nas wspomagają zasługi Oblubieńca Twojej Najświętszej Rodzicielki, aby to, czego nasza możność nie osiąga, było nam dane przez jego wstawiennictwo. Który żyjesz i królujesz z Bogiem Ojcem w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Ta kolekta zwraca się do samego Chrystusa — stąd zakończenie „Który żyjesz i królujesz z Bogiem Ojcem".

Nasze modlitwy, nowenna i litania do św. Józefa

Każdej z tych modlitw poświęciliśmy osobny artykuł z pełnym tekstem:

• Modlitwa do św. Józefa — „Do Ciebie, święty Józefie" Leona XIII, „O chwalebny święty Józefie", modlitwy o pracę, za rodzinę i w sprawach trudnych;
• Nowenna do św. Józefa — pełny tekst na dziewięć dni, tradycyjnie od 10 do 18 marca, przed świętem 19 marca;
• Litania do św. Józefa — pełny tekst polski i łaciński, z objaśnieniem wezwań;
• Telegram do św. Józefa — krótka modlitwa w nagłej potrzebie i jej uczciwa historia.

Inni święci o imieniu Józef

W wyszukiwarce „św. Józef" pojawiają się też inni święci. Kalendarz z 1962 roku czci między innymi św. Józefa z Kupertynu (18 września), franciszkanina słynącego z zachwyceń, oraz św. Józefa Kalasantego (27 sierpnia), założyciela szkół pobożnych. To jednak zupełnie inne postacie niż Oblubieniec Maryi.

Często zadawane pytania

Jak zmarł św. Józef?

Pismo Święte tego nie mówi. Tradycja przyjmuje, że zmarł spokojnie w Nazarecie, przed publiczną działalnością Jezusa, w obecności Jezusa i Maryi — dlatego jest patronem dobrej śmierci.

Kiedy zmarł św. Józef?

Dokładnej daty nie znamy. Ewangelie po raz ostatni wspominają go, gdy Jezus miał dwanaście lat; na weselu w Kanie i pod krzyżem już go nie ma, więc tradycja umieszcza jego śmierć przed rozpoczęciem nauczania Chrystusa.

Jaki zawód miał św. Józef?

Był rzemieślnikiem — Ewangelia nazywa Jezusa „synem rzemieślnika" (Mt 13, 55). Tradycja od czasów św. Justyna rozumie to jako zawód cieśli.

Czy św. Józef miał dzieci?

Jezus był jego Synem przybranym, poczętym z Ducha Świętego. Ewangelia wspomina o „braciach" Jezusa (Mt 13, 55), lecz Kościół, wyznając wieczyste dziewictwo Maryi, rozumie ich jako krewnych. Opowieść, że Józef był wdowcem z dziećmi z pierwszego małżeństwa, pochodzi z apokryfów.

Dlaczego św. Józef zamierzał oddalić Maryję?

Bo był „sprawiedliwy i nie chcąc jej zniesławiać, chciał ją potajemnie opuścić" (Mt 1, 19): nie rozumiejąc jeszcze tajemnicy, nie chciał wystawić Jej na publiczny wstyd. Anioł wyjaśnił mu we śnie, że dziecię jest z Ducha Świętego, i Józef natychmiast przyjął Maryję do siebie.

Dlaczego św. Józef jest patronem dobrej śmierci?

Bo według tradycji umierał w ramionach Jezusa i Maryi. To nabożeństwo rozwinęło się dopiero w późniejszych wiekach, ale dziś należy do najpowszechniejszych.

Kiedy są imieniny Józefa?

Główne imieniny Józefa przypadają 19 marca, w święto św. Józefa, Oblubieńca Maryi; Józefowie obchodzą je także 1 maja.

Jak miał na nazwisko św. Józef?

Żydzi w jego czasach nie nosili nazwisk. Określano ich imieniem ojca i miejscem pochodzenia: Ewangelia nazywa go Józefem, synem Jakuba (Mt 1, 16), z domu Dawidowego, z Nazaretu.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku — z Mszą i Oficjum św. Józefa na 19 marca i 1 maja — oraz nowennę i litanię do św. Józefa, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mt 1, 2, 13; Łk 2; Rdz 41, 55); Mszał Rzymski z 1962 roku (kolekta z 19 marca); Brewiarz Rzymski (kazanie św. Bernarda w lekcjach z 19 marca); Leon XIII, encyklika Quamquam pluries (1889); Butler's Lives of the Saints (19 marca); Dom Prosper Guéranger, Rok liturgiczny (19 marca).