Święty Klemens I — papież, męczennik i List do Koryntian

Święty Klemens I to papież z końca I wieku, trzeci następca świętego Piotra na stolicy rzymskiej, który znał jeszcze Apostołów i napisał słynny List do Koryntian, jedno z najstarszych zachowanych pism chrześcijańskich poza Nowym Testamentem. Kościół czci go jako męczennika i wymienia go codziennie w Kanonie Mszy świętej. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 23 listopada, w randze III klasy, w czerwonych szatach.

Kim był święty Klemens I, papież i męczennik

O życiu Klemensa wiemy niewiele, ale to, co wiemy, jest bardzo cenne. Św. Ireneusz z Lyonu, piszący w drugiej połowie II wieku, mówi o nim, że „widział błogosławionych Apostołów i rozmawiał z nimi; ich przepowiadanie brzmiało mu jeszcze w uszach, a ich tradycja stała mu przed oczyma". W spisie biskupów Rzymu podanym przez Ireneusza Klemens jest trzecim następcą Piotra, po Linusie i Kletusie (Anaklecie). Jest więc czwartym z kolei papieżem.

Orygenes i inni utożsamiali go z Klemensem, którego św. Paweł wymienia jako swego pomocnika:

Proszę także i ciebie, wierny towarzyszu, pomagaj tym, co ze mną pracowały w ewangelii z Klemensem i z innymi pomocnikami moimi, których imiona są w księdze życia. (Flp 4, 3)

Dlatego ten właśnie fragment Listu do Filipian czyta się w Mszy św. Klemensa jako lekcję. Butler zaznacza jednak uczciwie, że to utożsamienie jest wątpliwe. Klemens na pewno nie był tym samym co konsul Flawiusz Klemens, stracony w 95 roku. Mógł być wyzwoleńcem z domu cesarskiego, być może żydowskiego pochodzenia. Szczegółów jego życia, jak przyznaje Butler, po prostu nie znamy.

List do Koryntian

„Za tego Klemensa — pisze św. Ireneusz — wybuchł niemały rozłam wśród braci w Koryncie, a Kościół rzymski posłał Koryntianom bardzo stanowczy list, przywracając ich do pokoju i odnawiając ich wiarę". Ten list rozsławił imię Klemensa.

Klemens tłumaczy na początku, że zwlekał z odpowiedzią z powodu prześladowań, jakie spadły na Kościół w Rzymie (za cesarza Domicjana, zmarłego w 96 roku). Przypomina Koryntianom, jak budujące było niegdyś ich życie, gdy wszyscy byli pokorni i woleli być poddanymi niż rządzić, dawać niż brać. Wspomina męczeństwo Piotra i Pawła, „największych i najsprawiedliwszych filarów" Kościoła. Uczy, że Apostołowie, posłani przez Chrystusa, ustanawiali w miastach biskupów i diakonów, a tym należy się posłuszeństwo.

Wiele zdań tego listu brzmi dziś jak ewangeliczna nauka o Kościele:

„Niech każdy będzie poddany drugiemu według porządku, w jakim go postawił dar Boży. Niech mocny nie zaniedbuje troski o słabego, a słaby niech szanuje mocnego. Niech bogaty wspiera potrzeby ubogiego, a ubogi niech błogosławi Boga, że dał mu kogoś, kto zaradzi jego niedostatkowi. Niech mędrzec okazuje swą mądrość nie w słowach, ale w uczynkach."

„Wielcy nie mogą istnieć bez małych ani mali bez wielkich. W naszym ciele głowa bez nóg jest niczym, a nogi bez głowy niczym; najmniejsze członki naszego ciała są użyteczne i potrzebne całości."

W liście jest też zdanie, w którym anglikański uczony Lightfoot widział „szlachetne upomnienie", ale zarazem „pierwszy krok ku władzy papieskiej":

„Jeśli zaś niektórzy okażą nieposłuszeństwo słowom, które On wypowiedział przez nas, niech wiedzą, że uwikłają się w niemały występek i niebezpieczeństwo; my zaś będziemy bez winy."

To świadectwo jest bezcenne: pod koniec I wieku, gdy żył jeszcze św. Jan Apostoł, Kościół rzymski interweniuje z autorytetem w sprawy odległego Kościoła w Koryncie. List cieszył się tak wielkim szacunkiem, że czytano go w kościołach obok ksiąg Pisma Świętego. Zachował się m.in. w V-wiecznym rękopisie Biblii zwanym Codex Alexandrinus, z którego wydano go drukiem w Oksfordzie w 1633 roku. Dlatego Klemensa zalicza się do Ojców Apostolskich, pisarzy, którzy pozostawali pod bezpośrednim wpływem Apostołów.

Modlitwa świętego Klemensa z Listu do Koryntian

Pod koniec listu Klemens zapisał długą modlitwę Kościoła rzymskiego. To jedna z najstarszych modlitw chrześcijańskich, jakie znamy poza Pismem Świętym. Oto jej najbardziej znany fragment (rozdz. 59), w naszym wiernym przekładzie:

Prosimy Cię, Panie, bądź nam pomocą i obroną. Wybaw tych spośród nas, którzy są w ucisku; zlituj się nad maluczkimi; podnieś upadłych; okaż się potrzebującym; uzdrów chorych; nawróć zabłąkanych z ludu Twego; nakarm głodnych; wyzwól naszych uwięzionych; podźwignij słabych; pociesz małodusznych. Niech poznają wszystkie narody, że Ty jesteś jedynym Bogiem, a Jezus Chrystus jest Synem Twoim, a my jesteśmy ludem Twoim i owcami pastwiska Twego.

Jak zginął święty Klemens — tradycja i legenda

Kościół czci Klemensa jako męczennika, ale, jak podkreśla Butler, najstarsze wzmianki o nim nie mówią o męczeństwie, a miejsce jego śmierci jest nieznane.

Opowieść, którą zna pobożność ludowa, pochodzi z akt z IV wieku, które Butler określa jako całkowicie apokryficzne. Według nich Klemens nawrócił patrycjuszkę Teodorę, jej męża Sisinniusza i setki innych osób, za co cesarz Trajan zesłał go na Krym do pracy w kamieniołomach. Ponieważ najbliższa woda pitna była sześć mil od obozu, Klemens cudownie odnalazł źródło dla licznych chrześcijańskich więźniów i nawrócił tylu ludzi, że trzeba było zbudować siedemdziesiąt pięć kościołów. Wtedy wrzucono go do morza z kotwicą przywiązaną do szyi, a aniołowie zbudowali mu grób pod falami, odsłaniany raz w roku przez cudowny odpływ morza.

To legenda i tak ją podajemy. Butler dopuszcza, że Klemens mógł umrzeć na wygnaniu, nawet na Krymie, ale niczego tu nie da się udowodnić. Z tej opowieści wzięła się jednak jego ikonografia.

Relikwie świętego Klemensa i święci Cyryl i Metody

W IX wieku św. Cyryl, apostoł Słowian, przywiózł z Krymu do Rzymu relikwie uważane za szczątki papieża Klemensa. Złożono je pod ołtarzem kościoła San Clemente na Celiuszu. Butler uważa, że jest bardzo mało prawdopodobne, by były to naprawdę relikwie Klemensa I. Wiadomo natomiast, że sam Cyryl zmarł w Rzymie w 869 roku i został pochowany właśnie w San Clemente. Dlatego imię papieża Klemensa wiąże się w pamięci Kościoła z misją świętych Cyryla i Metodego, apostołów Słowian.

Pod dzisiejszą bazyliką San Clemente leżą ruiny kościoła z IV wieku, a pod nimi pomieszczenia z czasów cesarskich. Archeolog de Rossi uważał je za dom samego papieża Klemensa, ale nie wiemy, kim był Klemens, od którego pochodzi dawna nazwa kościoła (titulus Clementis).

Święty Klemens w liturgii z 1962 roku

• 23 listopada — święto św. Klemensa I, papieża i męczennika, III klasy, w czerwonych szatach. Tego dnia czyni się też wspomnienie św. Felicyty, męczennicy. Msza zaczyna się od słów Dicit Dominus: Sermones mei (Iz 59), a lekcją jest fragment Listu do Filipian z imieniem Klemensa.
• Kanon Mszy — imię Klemensa pojawia się codziennie w modlitwie Communicantes Mszy trydenckiej: „Lini, Cleti, Clementis, Xysti, Cornelii…", wśród papieży i męczenników, obok św. Wawrzyńca. O tej modlitwie przy ołtarzu więcej piszemy w artykule o częściach Mszy świętej.
• Sąsiedztwo w kalendarzu — dzień wcześniej Kościół czci św. Cecylię, również wymienioną w Kanonie, a tydzień później św. Andrzeja Apostoła.

Reforma kalendarza z 1969 roku pozostawiła wspomnienie św. Klemensa I pod datą 23 listopada.

Kolekta ze Mszy świętego Klemensa (23 listopada)

Gregem tuum, Pastor aeterne, placatus intende: et, per beatum Clementem Martyrem tuum atque Summum Pontificem, perpetua protectione custodi; quem totius Ecclesiae praestitisti esse pastorem. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Pasterzu wieczny, wejrzyj łaskawie na trzodę Twoją i strzeż jej nieustanną opieką przez błogosławionego Klemensa, Twojego Męczennika i Najwyższego Pasterza, którego ustanowiłeś pasterzem całego Kościoła. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Atrybuty i patronat świętego Klemensa

Św. Klemensa przedstawia się w szatach papieskich, z tiarą lub paliuszem, a jego znakiem rozpoznawczym jest kotwica, wzięta z legendy o jego śmierci w morzu.

Ze względu na kotwicę uważa się go za opiekuna ludzi morza. Butler podaje, że jest patronem londyńskiego bractwa Trinity House, które od wieków czuwa nad bezpieczeństwem żeglugi. Nie przypisujemy mu innych patronatów: te, które w Polsce najczęściej wiążą się z imieniem „święty Klemens" (piekarze, Warszawa), należą do św. Klemensa Marii Hofbauera.

Inni święci o imieniu Klemens

W polskich wyszukiwaniach „święty Klemens" oznacza często kogoś innego niż papieża:

• Św. Klemens Maria Hofbauer (1751–1820), urodzony jako Jan Dvořák (po polsku: Dworzak) w Tasovicach na Morawach. W młodości terminował jako piekarz, stąd uważa się go za patrona piekarzy. Jako redemptorysta pracował przez ponad dwadzieścia lat w Warszawie, przy kościele św. Benona, i dlatego nazywa się go apostołem Warszawy. Zmarł w Wiedniu 15 marca 1820 roku, kanonizował go św. Pius X w 1909 roku. Jego święto przypada 15 marca (w kalendarzu z 1962 roku — w polskim proprium).
• Klemens Aleksandryjski (ok. 150 – ok. 215), uczony teolog z Aleksandrii. Papież Benedykt XIV nie przywrócił jego imienia do Martyrologium Rzymskiego, dlatego w kalendarzu z 1962 roku nie ma jego święta.
• Św. Klemens z Ochrydy (zm. 916), uczeń świętych Cyryla i Metodego, biskup i nauczyciel Słowian na Bałkanach, czczony głównie przez Kościoły wschodnie.

Często zadawane pytania

Kim był święty Klemens I, papież i męczennik?

Biskupem Rzymu pod koniec I wieku, trzecim następcą św. Piotra po Linusie i Kletusie. Znał Apostołów, napisał List do Koryntian i jest czczony jako męczennik. Jego imię pada codziennie w Kanonie Mszy.

Który z kolei papieżem był Klemens?

Czwartym biskupem Rzymu, licząc samego Piotra, czyli trzecim jego następcą. Tak podaje św. Ireneusz w swoim spisie papieży.

Kiedy są imieniny Klemensa?

Według kalendarza z 1962 roku przede wszystkim 23 listopada, w dniu św. Klemensa I. Klemensowie obchodzą też imieniny 15 marca, w dniu św. Klemensa Marii Hofbauera.

Czyim patronem jest święty Klemens?

Papież Klemens I, ze względu na kotwicę z legendy o jego śmierci, jest czczony przez marynarzy i ludzi morza. Patronem piekarzy i apostołem Warszawy jest natomiast św. Klemens Maria Hofbauer.

Dlaczego święty Klemens bywa łączony z narodami słowiańskimi?

Bo jego relikwie (lub to, co za nie uważano) przywiózł do Rzymu św. Cyryl, apostoł Słowian, pochowany potem w kościele San Clemente. Patronami Słowian są jednak święci Cyryl i Metody, nie sam papież Klemens.

Czy św. Klemens został naprawdę wrzucony do morza z kotwicą?

Tak mówią apokryficzne akta z IV wieku, które Butler uważa za legendę. Najstarsze świadectwa nie wspominają ani o męczeństwie, ani o miejscu śmierci Klemensa. Kościół czci go jako męczennika, ale okoliczności jego śmierci nie są znane.

Czy Klemens z Listu do Filipian to ten sam święty?

Tak sądzili Orygenes i inni Ojcowie, i tak przyjmuje Msza z 23 listopada, w której czyta się ten fragment. Butler uważa jednak to utożsamienie za wątpliwe.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, z Mszą św. Klemensa na 23 listopada, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (List do Filipian 4, 3); Mszał Rzymski z 1962 roku (Msza z 23 listopada); św. Klemens Rzymski, List do Koryntian; Butler's Lives of the Saints (23 listopada).