Św. Łukasz Ewangelista — życiorys, symbol wołu, modlitwa

Święty Łukasz Ewangelista to grecki lekarz z Antiochii, uczeń i towarzysz podróży świętego Pawła, autor trzeciej Ewangelii i Dziejów Apostolskich. Kościół czci go 18 października; w kalendarzu z 1962 roku jest to święto II klasy w czerwonych szatach. Poniżej jego życiorys według Pisma Świętego, św. Hieronima i Butlera, jego symbol, patronat, tradycja obrazów Matki Bożej oraz modlitwa, którą Mszał z 1962 roku zanosi do Boga w jego dniu.

Kim był święty Łukasz Ewangelista

Lekarz z Antiochii, poganin z urodzenia

Wszystko, co pewne, wiemy o Łukaszu z Nowego Testamentu. Święty Paweł wymienia go trzykrotnie. W Liście do Kolosan, po wyliczeniu współpracowników pochodzących „z obrzezania", czyli z Żydów, dodaje osobno:

Pozdrawia was Łukasz, lekarz najmilszy i Demas. (Kol 4, 14)

Butler wnioskuje stąd, że Łukasz nie był Żydem, lecz poganinem, i że jako lekarz zapewne troszczył się o nadwątlone zdrowie Apostoła. Św. Hieronim, którego słowa czyta Brewiarz w dniu jego święta, pisze: „Łukasz, lekarz antiocheński, nie nieznający, jak świadczą jego pisma, języka greckiego, był uczniem apostoła Pawła i towarzyszem całej jego wędrówki". Euzebiusz również podaje Antiochię jako jego dom.

Towarzysz świętego Pawła

Łukasz nigdzie nie podaje swego imienia, ale w Dziejach Apostolskich nagle zaczyna mówić w pierwszej osobie liczby mnogiej. Dzieje się to w Troadzie, gdy Paweł ujrzał we śnie Macedończyka wołającego o pomoc:

Zaledwie ujrzał to widzenie, natychmiast staraliśmy się wyruszyć do Macedonii, będąc upewnieni, że nas Bóg wezwał do opowiadania im ewangelii. (Dz 16, 10)

Od tej chwili, mówi Butler, Łukasz prawie nie odstępował Apostoła. Był z nim podczas pierwszego, a potem i drugiego uwięzienia w Rzymie. W ostatnim liście, pisanym przed męczeństwem, Paweł wyznaje: „Dobry bój stoczyłem, zawodu dokonałem, wiarę zachowałem", a kilka wierszy dalej dodaje:

Łukasz sam jest ze mną. (2 Tm 4, 11)

W Liście do Filemona Paweł nazywa go wprost swoim pomocnikiem (Flm 24). Hieronim i Brewiarz odnoszą też do niego słowa z Drugiego Listu do Koryntian o „bracie, którego chwała jest w ewangelii po wszystkich kościołach" (2 Kor 8, 18); Butler zauważa, że nie chodzi tam o spisaną Ewangelię.

Śmierć i relikwie

O losach Łukasza po śmierci św. Pawła nie mamy pewnych wiadomości. Hieronim przekazuje, że żył osiemdziesiąt cztery lata, nie mając żony; Butler dodaje dawną tradycję, że pisał w Grecji i umarł w Beocji. Wiadomość o jego męczeństwie, którą jako pierwszy miał podać św. Grzegorz z Nazjanzu, Butler uznaje za „więcej niż wątpliwą". Jego relikwie przeniesiono w IV wieku do Konstantynopola; Hieronim pisze, że złożono je tam razem z relikwiami św. Andrzeja Apostoła.

Ewangelia według świętego Łukasza

Do kogo pisał Ewangelię

Łukasz sam wyjaśnia na początku, po co pisze. Jego prolog to jedyne miejsce w Ewangeliach, gdzie autor mówi o swojej metodzie:

Ponieważ wielu starało się ułożyć opowiadanie o rzeczach, które się wśród nas dokonały, jak nam podali ci, którzy się im od początku sami przypatrywali, i byli sługami słowa; postanowiłem i ja, zbadawszy wszystko dokładnie od początku, spisać ci po kolei, dostojny Teofilu, abyś poznał prawdę tych słów, których cię nauczono. (Łk 1, 1-4)

Pisał więc dla Teofila, a przez niego dla chrześcijan z pogan, mówiących po grecku. Butler nazywa go przede wszystkim historykiem, który chce, by wierni poznali pewność nauki, jaką otrzymali. Hieronim podkreśla, że Łukasz, który nie znał Pana za życia, nauczył się Ewangelii nie tylko od Pawła, ale i od innych Apostołów: Ewangelię spisał tak, jak słyszał, a Dzieje tak, jak sam widział.

Kiedy napisał Ewangelię

Hieronim zauważa, że Dzieje Apostolskie kończą się na dwóch latach pobytu Pawła w Rzymie, „to jest do czwartego roku Nerona", i wnosi stąd, że księgę napisano w Rzymie. Ewangelia, będąca pierwszą częścią tego samego dzieła, powstała przed Dziejami.

Co znajdziemy tylko u Łukasza

Bez Łukasza nie znalibyśmy dobrze dzieciństwa Pana. Tylko on opowiada pełną historię Zwiastowania, nawiedzenia św. Elżbiety, narodzenia w Betlejem z pasterzami i aniołami, ofiarowania w świątyni i odnalezienia dwunastoletniego Jezusa. Tylko on przekazał trzy wielkie pieśni, które Kościół śpiewa codziennie w Brewiarzu: Benedictus Zachariasza w Laudesach, Magnificat Maryi w Nieszporach i Nunc dimittis Symeona w Komplecie, a także słowa Pozdrowienia Anielskiego. Butler liczy sześć cudów i osiemnaście przypowieści nieobecnych w innych Ewangeliach — wśród nich przypowieść o synu marnotrawnym i o miłosiernym Samarytaninie. Więcej o czterech księgach mówimy w artykule o Ewangelii.

Dzieje Apostolskie

Drugą księgę Łukasz napisał, jak mówi Butler, jako dopełnienie Ewangelii: od Wniebowstąpienia, przez Zesłanie Ducha Świętego i pierwsze lata Kościoła, aż — od trzynastego rozdziału — prawie wyłącznie do dziejów św. Pawła, których był w dużej części naocznym świadkiem. To w Dziejach Łukasz aż trzykrotnie opisuje nawrócenie Pawła pod Damaszkiem (rozdz. 9, 22 i 26).

Symbol świętego Łukasza — wół

Każdemu z czterech Ewangelistów tradycja przypisała jedną z istot z wizji Ezechiela i Apokalipsy:

I zwierzę pierwsze podobne do lwa, a drugie zwierzę podobne do cielca, a trzecie zwierzę, mające oblicze jakby człowieka, a czwarte zwierzę podobne do orła latającego. (Ap 4, 7)

Łukaszowi przypadł wół (cielec), a lew — św. Markowi. Butler przytacza wyjaśnienie św. Ireneusza: wół jest zwierzęciem ofiarnym, a Ewangelia Łukasza zaczyna się od ofiary — od kapłana Zachariasza składającego kadzidło w świątyni. Dlatego na obrazach i rzeźbach Łukasz ma przy sobie skrzydlatego wołu, księgę lub zwój i pióro, a czasem paletę i obraz Matki Bożej.

Św. Łukasz i obraz Matki Bożej

Butler podaje, że już pisarz z początku VI wieku opowiadał, jak cesarzowa Eudokia przysłała z Jerozolimy św. Pulcherii ikonę Matki Bożej malowaną przez Łukasza; później przypisywano mu jeszcze inne obrazy. W Polsce taka legenda wiąże się z cudownym wizerunkiem Matki Bożej Częstochowskiej, czczonym na Jasnej Górze: podanie mówi, że Łukasz namalował go na desce stołu z domu Świętej Rodziny. To pobożne podanie, a nie fakt historyczny. Sam Butler przypomina słowa św. Augustyna, że nic nie wiadomo o cielesnym wyglądzie Maryi. Pewne jest natomiast, że to Łukasz dał artystom wszystkich wieków najwięcej scen z życia Matki Bożej — i w tym sensie słusznie nazywa się go jej pierwszym „malarzem".

Czyim patronem jest święty Łukasz

Butler podaje, że św. Łukasz jest patronem:

• lekarzy i chirurgów — bo Paweł nazwał go „lekarzem najmilszym";
• malarzy — ze względu na tradycję obrazów Maryi i na sceny, które jego Ewangelia podsunęła artystom.

Dlatego od wieków lekarze i ludzie służby zdrowia polecają mu swoją pracę, a chorzy proszą go o wstawiennictwo; zob. też modlitwę za chorych.

Artyści również mają w Rzymie jego ślad: bractwo malarzy, które obrało go za patrona, otrzymało od papieża Sykstusa V kościół św. Martyny u stóp Kapitolu, noszący dziś nazwę Santi Luca e Martina.

Modlitwa do świętego Łukasza Ewangelisty

Kolekta z Mszału Rzymskiego (18 października)

Interveniat pro nobis, quaesumus, Domine, sanctus tuus Lucas Evangelista: qui crucis mortificationem jugiter in suo corpore, pro tui nominis honore, portavit. Per Dominum nostrum Jesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Prosimy Cię, Panie, niech wstawia się za nami Twój święty Łukasz Ewangelista, który dla czci Twojego imienia nieustannie nosił w swoim ciele umartwienie krzyża. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Kolekta nie mówi o pisarstwie Łukasza, lecz o jego pokucie: o „umartwieniu krzyża", które nosił w ciele. Tak Kościół przypomina, że Ewangelista był najpierw uczniem.

Aplikacja Iter Fidei zawiera również nowennę do świętego Łukasza, odmawianą od 10 do 18 października za chorych, lekarzy i artystów.

Święto świętego Łukasza w kalendarzu z 1962 roku

• Data: 18 października.
• Ranga: święto II klasy, szaty czerwone, jak w święta Apostołów i Ewangelistów.
• Msza: z kolektą Interveniat pro nobis; Ewangelia mówi o rozesłaniu siedemdziesięciu dwóch uczniów (Łk 10, 1-9).
• Brewiarz: lekcje Jutrzni biorą tekst św. Hieronima O mężach sławnych, cytowany wyżej.

Kalendarz z 1969 roku zachował święto św. Łukasza w tym samym dniu.

Często zadawane pytania

Kim był święty Łukasz Ewangelista?

Był greckim lekarzem z Antiochii, uczniem i towarzyszem podróży św. Pawła, autorem trzeciej Ewangelii i Dziejów Apostolskich. Paweł nazywa go „lekarzem najmilszym" (Kol 4, 14).

Czy święty Łukasz był apostołem?

Nie należał do Dwunastu i nie znał Pana Jezusa za życia. Był uczniem Apostołów, zwłaszcza św. Pawła; Kościół czci go jako Ewangelistę.

Dlaczego symbolem świętego Łukasza jest wół?

Wół to zwierzę ofiarne. Św. Ireneusz wyjaśnia, że Ewangelia Łukasza zaczyna się od ofiary kapłana Zachariasza w świątyni.

Do kogo święty Łukasz pisał Ewangelię?

Do „dostojnego Teofila" (Łk 1, 3), a przez niego do chrześcijan pochodzących z pogan, mówiących po grecku.

Kogo patronem jest święty Łukasz Ewangelista?

Lekarzy i chirurgów, a także malarzy. Wzywają go chorzy i ci, którzy się nimi opiekują.

Czy święty Łukasz namalował obraz Matki Boskiej?

Tak mówi pobożna tradycja, znana od VI wieku, także w Polsce w odniesieniu do obrazu jasnogórskiego. Nie da się jej potwierdzić historycznie; pewne jest, że jego Ewangelia najpełniej opisuje życie Maryi.

Kiedy obchodzimy święto świętego Łukasza?

18 października. W kalendarzu z 1962 roku jest to święto II klasy.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, nowennę do świętego Łukasza oraz modlitwy do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Łk 1; Dz 16; Kol 4; 2 Tm 4; Flm; 2 Kor 8; Ap 4); Mszał Rzymski (kolekta z 18 października); Brewiarz Rzymski (lekcje z 18 października: św. Hieronim, O mężach sławnych, 7); Butler's Lives of the Saints (18 października).