Święty Andrzej Apostoł — życiorys, andrzejki, modlitwa

Święty Andrzej Apostoł to rybak z Betsaidy, brat Szymona Piotra, uczeń Jana Chrzciciela i pierwszy z powołanych przez Chrystusa Apostołów, który według tradycji zginął w Patras w Achai, przywiązany do krzyża. Jego święto, obchodzone 30 listopada w randze II klasy, daje nazwę polskim andrzejkom i wyznacza początek Adwentu. Poniżej podajemy jego życiorys według Ewangelii i Brewiarza, jego patronaty, relikwie oraz modlitwy, którymi czci go liturgia z 1962 roku.

Kim był święty Andrzej Apostoł

Rybak z Betsaidy, uczeń Jana Chrzciciela

Andrzej pochodził z Betsaidy w Galilei, nad Jeziorem Genezaret. Był synem rybaka Jony i bratem Szymona, któremu Pan dał imię Piotr; bracia mieli dom w Kafarnaum. Zanim poznał Jezusa, Andrzej był uczniem św. Jana Chrzciciela i czekał na Mesjasza. Gdy Jan, widząc przechodzącego Jezusa, zawołał „Oto Baranek Boży", Andrzej i drugi uczeń natychmiast poszli za Panem:

A Jezus obróciwszy się, i ujrzawszy ich za sobą idących, rzekł im: Czego szukacie? A oni mu rzekli: Rabbi (co przetłumaczone znaczy: Nauczycielu), gdzie mieszkasz? Rzekł im: Pójdźcie, a zobaczcie. Przyszli i zobaczyli, gdzie mieszka, i zostali przy nim tego dnia; a było około dziesiątej godziny. (J 1, 38-39)

Dlatego Grecy nazywają go Protokletos — „pierwszy powołany".

Ten, który przyprowadził Piotra

Pierwszą rzeczą, jaką Andrzej zrobił po spotkaniu z Panem, było pójście po brata:

Był zaś Andrzej, brat Szymona Piotra, jednym z dwóch, którzy słyszeli byli od Jana, i poszli za nim. Ten znalazł najpierw Szymona, brata swego, i rzecze mu: Znaleźliśmy Mesjasza (co przetłumaczone znaczy Chrystus). I przyprowadził go do Jezusa. (J 1, 40-42)

Tak ten, który stał się opoką Kościoła, przyszedł do Chrystusa przez brata.

Rybak ludzi

Później nad Jeziorem Galilejskim Pan powołał obu braci na stałe:

Gdy zaś Jezus szedł nad morzem Galilejskim, ujrzał dwóch braci, Szymona, którego zowią Piotrem i Andrzeja, brata jego, zapuszczających sieci w morze (albowiem byli rybakami). I rzekł im: Pójdźcie za mną, a uczynię, że się staniecie rybakami ludzi. A oni natychmiast opuściwszy sieci, poszli za nim. (Mt 4, 18-20)

We wszystkich spisach Apostołów Andrzej stoi wśród pierwszych czterech. Ewangelia według św. Jana pokazuje go jeszcze dwa razy, zawsze jako tego, który prowadzi innych do Jezusa: to on wskazał chłopca, który miał „pięć chlebów jęczmiennych i dwie ryby" przed rozmnożeniem chlebów (J 6, 8-9), i to on wraz z Filipem przyprowadził do Pana Greków, którzy mówili: „Panie, chcemy ujrzeć Jezusa" (J 12, 20-22).

Apostoł Grecji i Scytii

Po Zesłaniu Ducha Świętego Andrzej głosił Ewangelię na Wschodzie. Euzebiusz przekazuje, że nauczał w Scytii nad Morzem Czarnym; Ojcowie Kościoła wymieniają też Epir i Achaję w Grecji. Butler zaznacza uczciwie, że poza tymi krótkimi wzmiankami wiemy o jego dalszych losach głównie z apokryfów, a podanie o założeniu przez niego Kościoła w Bizancjum powstało znacznie później.

Jak zmarł święty Andrzej

Brewiarz Rzymski w lekcjach na 30 listopada opowiada jego męczeństwo według listu kapłanów i diakonów Achai. Prokonsul Egeasz w Patras zażądał, by Apostoł złożył ofiarę bożkom. Andrzej odpowiedział: „Bogu Wszechmogącemu, który jest jeden i prawdziwy, codzień składam ofiarę. Nie krew wołów i kozłów, ale Mu ofiaruję na ołtarzu Baranka bez zmazy". Skazano go na śmierć krzyżową, „aby w ten sposób naśladować mógł śmierć Chrystusową". Brewiarz mówi dalej:

O bona crux, quae decorem ex membris Domini suscepisti, diu desiderata, sollicite amata, sine intermissione quaesita, et aliquando cupienti animo praeparata: accipe me ab hominibus, et redde me magistro meo; ut per te me recipiat, qui per te me redemit.

O, dobry Krzyżu! z Boskich członków Pana spłynęła na cię krasa i chwała! Krzyżu, gorąco ukochany! zdawna cię pożądałem i szukałem bez wytchnienia! zgotowanyś wreszcie palącym pragnieniom ducha mego! Weź mię z pośród ludzi i oddaj w ręce Pana! Odkupił mię przez ciebie, niechajże teraz z twych ramion przyjąć raczy mą duszę.

Przywiązany do krzyża, żył na nim jeszcze dwa dni, nie przestając nauczać zgromadzonego ludu, i tak „poszedł do Tego, któremu w śmierci upodobnić się pragnął". Butler zauważa, że w apokryficznej passio Andrzej jest przywiązany, a nie przybity, oraz że przekonanie, iż jego krzyż miał kształt litery X, pojawia się dopiero w XIV wieku. Od tego czasu jednak „krzyż świętego Andrzeja" stał się jego znakiem — w sztuce, w heraldyce, a nawet na znakach drogowych przy przejazdach kolejowych. Tajemnicę krzyża, którą Andrzej tak umiłował, rozważamy w artykule o Krzyżu Świętym.

Relikwie świętego Andrzeja

Według Brewiarza cesarz Konstantyn przeniósł kości Apostoła do Konstantynopola, do kościoła Apostołów (Butler podaje czasy Konstancjusza II, w IV wieku). Po zdobyciu miasta przez krzyżowców w 1204 roku relikwie zabrano do katedry w Amalfi we Włoszech, gdzie spoczywają do dziś. Głowę Apostoła, jak mówi Brewiarz, przywieziono do Rzymu za papieża Piusa II i złożono w bazylice św. Piotra. Cząstki jego relikwii czczone są w wielu kościołach, także w Polsce.

Święty Andrzej w liturgii z 1962 roku

• 30 listopada — święto św. Andrzeja Apostoła, II klasy, w czerwonych szatach.
• Początek Adwentu — pierwsza niedziela Adwentu to niedziela najbliższa dniowi św. Andrzeja, dlatego jego święto otwiera lub poprzedza nowy rok liturgiczny.
• Kanon Mszy — jego imię pojawia się w Communicantes wśród Apostołów, a także w modlitwie Libera nos po Ojcze nasz, obok Matki Bożej i świętych Piotra i Pawła. Tradycja przypisuje to szczególnemu nabożeństwu papieża św. Grzegorza Wielkiego do Apostoła.
• Brewiarz — całe Oficjum 30 listopada jest utkane z modlitwy Andrzeja do krzyża.

Modlitwa do świętego Andrzeja Apostoła

Kolekta z Mszału Rzymskiego (30 listopada)

Maiestatem tuam, Domine, suppliciter exoramus: ut, sicut Ecclesiae tuae beatus Andreas Apostolus exstitit praedicator et rector; ita apud te sit pro nobis perpetuus intercessor. Per Dominum nostrum Iesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Panie, pokornie błagamy Twój majestat, aby święty Andrzej, Apostoł, który był nauczycielem i przewodnikiem Twojego Kościoła, nieustannie wstawiał się za nami u Ciebie. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Antyfona z Nieszporów — „O Krzyżu dobry"

Cum pervenisset beatus Andreas ad locum, ubi crux parata erat, exclamavit et dixit: O bona crux, diu desiderata, et iam concupiscenti animo praeparata: securus et gaudens venio ad te, ita et tu exsultans suscipias me discipulum eius, qui pependit in te.

Gdy przyszedł błogosławiony Andrzej na miejsce, gdzie krzyż był przygotowany, wykrzyknął i rzekł: O Krzyżu dobry, tak długo pożądany i nareszcie pragnącej duszy przygotowany: pewnie i z weselem idę ku Tobie, — Ty zaś przyjmij z radością ucznia Tego, który na tobie wisiał.

Modlitwa do świętego Andrzeja

Nowenna do św. Andrzeja Apostoła z aplikacji Iter Fidei (od 22 do 30 listopada) jest kompozycją współczesną, ułożoną na podstawie życia Apostoła — nie jest tekstem liturgicznym; modlitwą Kościoła na jego święto jest kolekta podana wyżej. Jej modlitwa codzienna:

Święty Andrzeju, pierwszy z powołanych Apostołów, ty, który na słowo Poprzednika opuściłeś wszystko, aby pójść za Barankiem Bożym, i pospieszyłeś oznajmić bratu radość ze znalezienia Mesjasza: uproś mi wiarę gotową i wielkoduszną, która nie zwleka, oraz gorące pragnienie przyprowadzania do Chrystusa tych, których miłuję. Ty, który tak umiłowałeś Krzyż, żeś go pragnął dla siebie, zanieś do Pana, wraz ze swoimi modlitwami, intencję, którą ci powierzam (tu wymień swoją intencję), jeśli spodoba się Bogu i jeśli to dobre dla mojej duszy.

Amen.

W krajach anglojęzycznych od końca XIX wieku rozpowszechniła się też tak zwana „nowenna św. Andrzeja" — krótka modlitwa do godziny Narodzenia Pańskiego, odmawiana wielokrotnie każdego dnia od 30 listopada do Bożego Narodzenia. Nie należy jej mylić z dawną nowenną przed Bożym Narodzeniem, odprawianą od 16 do 24 grudnia.

Czyim patronem jest święty Andrzej

Święty Andrzej jest patronem:

• Szkocji — jej flaga, biały krzyż ukośny na niebieskim polu, to krzyż św. Andrzeja; średniowieczna legenda mówi o św. Regulusie, który miał tam przenieść część relikwii, choć Butler uważa ją za niewiarygodną;
• Rosji i Ukrainy — według podania, które Butler również ocenia krytycznie, Apostoł miał dojść aż do Kijowa;
• Grecji i miasta Patras, oraz Amalfi, gdzie spoczywają relikwie;
• rybaków i handlarzy ryb — był przecież rybakiem;
• Kościoła Wschodniego — patriarchat Konstantynopola uważa go za swego założyciela, tak jak Rzym czci św. Piotra;
• panien i małżonków — w pobożności ludowej, stąd związek z andrzejkami.

Pytanie, jakiego kraju święty Andrzej nie jest patronem, często pojawia się w quizach. Odpowiedź jest prosta: nie jest patronem Polski. Za patrona Polski czci się innego świętego o tym imieniu — św. Andrzeja Bobolę.

Andrzejki — wieczór przed świętem Apostoła

Andrzejki to w Polsce wieczór 29 listopada, w wigilię dnia św. Andrzeja. Dawniej dziewczęta spotykały się wtedy na zabawie z lejeniem wosku przez dziurkę od klucza, ustawianiem butów pod drzwiami i innymi ludowymi zgadywankami o przyszłym mężu. Chłopcy mieli swoje katarzynki w wigilię 25 listopada. Andrzejki można przeżyć jako niewinną, rodzinną zabawę przed adwentowym wyciszeniem, ale z Apostołem łączy je tylko data. Kto traktuje je poważnie jako sposób poznania przyszłości, popada w zabobon: Katechizm św. Piusa X zalicza zabobon i wróżbiarstwo do grzechów przeciw pierwszemu z dziesięciorga przykazań. Lepszym sposobem uczczenia tego wieczoru jest modlitwa do Apostoła, który całe życie prowadził ludzi do Chrystusa.

Święty Andrzej Bobola i inni święci o imieniu Andrzej

W polskich wyszukiwaniach „święty Andrzej" najczęściej oznacza św. Andrzeja Bobolę — to inna osoba. Andrzej Bobola (1591–1657) był polskim jezuitą, kaznodzieją i misjonarzem na Polesiu, zamęczonym przez Kozaków w Janowie Poleskim 16 maja 1657 roku. Beatyfikowany w 1853 roku, kanonizowany przez Piusa XI 17 kwietnia 1938 roku, jest czczony w Polsce jako jeden z patronów kraju; w kalendarzu powszechnym z 1962 roku nie ma jego święta (w Polsce obchodzi się je dziś 16 maja). Modlitwy do niego zebraliśmy w artykułach Litania do św. Andrzeja Boboli i Nowenna do św. Andrzeja Boboli.

Polska czci też św. Andrzeja Świerada (Żurawka), pustelnika z XI wieku, który z ziemi polskiej przeszedł do opactwa Zobor koło Nitry i wraz ze swym uczniem św. Benedyktem jest czczony jako patron diecezji nitrzańskiej.

Często zadawane pytania

Kim był święty Andrzej, którego święto obchodzone jest w andrzejki?

To święty Andrzej Apostoł, brat Piotra, rybak z Galilei i pierwszy powołany uczeń Jezusa. Andrzejki to wigilia jego święta, które przypada 30 listopada.

Kim był święty Andrzej — wyjaśnienie dla dzieci

Andrzej był rybakiem. Kiedy spotkał Pana Jezusa, tak się ucieszył, że od razu pobiegł do swojego brata Szymona i powiedział mu: „Znaleźliśmy Mesjasza!". Potem Pan Jezus powiedział do nich: „Pójdźcie za mną, a uczynię was rybakami ludzi". Andrzej przez całe życie opowiadał ludziom o Jezusie, a na końcu oddał za Niego życie na krzyżu.

Jak zmarł święty Andrzej?

Według tradycji przekazanej w Brewiarzu został skazany przez prokonsula Egeasza w Patras na śmierć krzyżową. Przywiązany do krzyża, żył jeszcze dwa dni i przez cały ten czas nauczał lud. Pozdrowił krzyż słowami „O dobry Krzyżu".

Dlaczego krzyż św. Andrzeja ma kształt litery X?

Taki krzyż przypisuje mu tradycja ikonograficzna od XIV wieku. Starsze przekazy mówią tylko, że był do krzyża przywiązany, a nie przybity. Krzyż w kształcie X nazywa się dziś powszechnie krzyżem świętego Andrzeja.

Kiedy są imieniny Andrzeja?

Główne imieniny Andrzeja przypadają 30 listopada, w dniu św. Andrzeja Apostoła. Andrzejowie obchodzą je też 16 maja, w dniu św. Andrzeja Boboli.

Czy święty Andrzej Apostoł i święty Andrzej Bobola to ta sama osoba?

Nie. Andrzej Apostoł żył w I wieku i był jednym z Dwunastu. Andrzej Bobola był polskim jezuitą-męczennikiem z XVII wieku, kanonizowanym w 1938 roku.

Gdzie są relikwie świętego Andrzeja?

Główna część jego relikwii spoczywa w katedrze w Amalfi we Włoszech, dokąd przeniesiono je z Konstantynopola po 1204 roku. Cząstki relikwii znajdują się w wielu kościołach świata.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, nowennę do św. Andrzeja Apostoła oraz modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Jana 1, 6 i 12; Mateusza 4 i 10); Mszał Rzymski (kolekta z 30 listopada); Brewiarz Rzymski (lekcje i antyfony z 30 listopada); Butler's Lives of the Saints (30 listopada); Katechizm św. Piusa X (pierwsze przykazanie).