Św. Katarzyna Aleksandryjska — życie, patronat, modlitwa

Św. Katarzyna Aleksandryjska to dziewica i męczennica z początku IV wieku, uczona młoda chrześcijanka z Aleksandrii, która według tradycji zawstydziła pogańskich filozofów, nie dała się złamać na kole i została ścięta za wiarę. Pobożność ludowa zaliczyła ją do Czternastu Świętych Wspomożycieli i czci jako patronkę filozofów, studentów, panien, a w Polsce także kolejarzy. W kalendarzu z 1962 roku jej święto przypada 25 listopada w randze III klasy, w czerwonych szatach.

Kim była św. Katarzyna Aleksandryjska

Co mówią dawne akta

Wszystko, co wiemy o życiu św. Katarzyny, pochodzi z jej akt męczeńskich i z tradycji, którą Kościół przyjął do liturgii. Według tych przekazów Katarzyna pochodziła ze znakomitego rodu w Aleksandrii, największym ośrodku nauki starożytnego świata. Od młodości oddawała się studiom i przewyższyła wiedzą swoich nauczycieli. Poznawszy chrześcijaństwo, nawróciła się — tradycja mówi o widzeniu, w którym Matka Boża ukazała jej Dzieciątko Jezus — i oddała serce Chrystusowi jako jedynemu Oblubieńcowi. Stąd wzięły się przedstawienia „mistycznych zaślubin św. Katarzyny".

Wyznanie przed cesarzem i pięćdziesięciu filozofów

Gdy cesarz Maksencjusz (w niektórych przekazach Maksymin) wzniecił prześladowanie i nakazał składać ofiary bożkom, osiemnastoletnia Katarzyna stanęła przed nim i śmiało zganiła jego okrucieństwo. Cesarz nie umiał odpowiedzieć na jej argumenty, więc wezwał pięćdziesięciu filozofów, aby ją przekonali. Akta mówią, że mędrcy, pokonani przez mądrość chrześcijańskiej dziewicy, sami uwierzyli w Chrystusa, za co cesarz kazał ich spalić.

Maksencjusz próbował jeszcze pochlebstwa: ofiarował Katarzynie godność cesarzowej. Odmówiła z oburzeniem, więc kazał ją ubiczować i zamknąć w więzieniu. Pod jego nieobecność odwiedziła ją z ciekawości cesarzowa wraz z dowódcą Porfiriuszem i — według akt — nawrócili się oboje, a z nimi dwustu żołnierzy straży. Wszyscy ponieśli śmierć męczeńską.

Jak zginęła św. Katarzyna Aleksandryjska

Cesarz skazał Katarzynę na straszliwą śmierć na kole najeżonym ostrzami. Gdy ją do niego przywiązano, więzy — jak mówi tradycja — same się rozerwały, a koło rozpadło się, raniąc odłamkami oprawców i gapiów. Wtedy kazano ją ściąć mieczem. Jej męczeństwo umieszcza się około 305 roku.

Wszystkie wersje akt dodają, że aniołowie przenieśli jej ciało na górę Synaj. Oracja z jej święta w Mszale wspomina właśnie tę tradycję. Butler przytacza wyjaśnienie dawnego arcybiskupa Santa Severiny, Falconiego: „aniołami" nazywano dawniej mnichów, ze względu na ich „anielskie życie" i „anielski habit", więc podanie może oznaczać, że ciało świętej przenieśli do swego klasztoru mnisi z Synaju. Tak czy inaczej, od VIII–IX wieku klasztor zbudowany pod Synajem przez cesarza Justyniana nosi jej imię i przechowuje jej domniemane relikwie.

Pismo Święte wypowiada nadzieję, którą Kościół odnosi do męczenników:

Ale dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej i nie dotknie ich męka śmierci. (Mdr 3, 1)

Kiedy żyła św. Katarzyna Aleksandryjska

Tradycja umieszcza jej życie na przełomie III i IV wieku, a śmierć w czasie prześladowania na początku IV wieku. Nie znamy daty jej urodzin, a dokładna data śmierci jest niepewna. Jej kult jest wyraźnie poświadczony na Wschodzie od około X wieku; na Zachodzie rozkwitł od czasu wypraw krzyżowych i aż do XVIII wieku należała do najbardziej czczonych świętych.

Czego patronką jest św. Katarzyna Aleksandryjska

Ze względu na mądrość i męczeństwo na kole Katarzyna otrzymała bardzo szeroki patronat. Jest patronką:

• filozofów, teologów, uczonych i studentów — Butler przypomina, że ze względu na jej uczoność „nadal uważana jest za patronkę filozofów chrześcijańskich"; była patronką Uniwersytetu Paryskiego;
• mówców, kaznodziejów i apologetów, czyli obrońców wiary;
• panien i dziewcząt, zwłaszcza w wyborze stanu życia;
• kolejarzy — w Polsce 25 listopada od dawna obchodzono jako Dzień Kolejarza, bo koło jest jej znakiem;
• kołodziejów, młynarzy, szlifierzy, prządek — rzemiosł związanych z kołem;
• konających — jako jedna z Czternastu Świętych Wspomożycieli.

Kult Czternastu Wspomożycieli łączy ją ze św. Barbarą, patronką dobrej śmierci; obie, razem ze św. Małgorzatą i św. Doroteą, tradycja nazywała „dziewicami głównymi". Obok św. Michała Archanioła i św. Małgorzaty była też jednym z niebieskich głosów, które według świadectwa św. Joanny d'Arc prowadziły ją w jej misji.

Atrybuty i ikonografia

Na obrazach i ikonach św. Katarzynę rozpoznaje się po:

• kole, często złamanym i nabitym ostrzami;
• mieczu — narzędziu jej śmierci;
• koronie — znaku królewskiego pochodzenia i chwały męczeńskiej;
• księdze — znaku mądrości;
• palmie męczeństwa;
• pierścieniu — w scenach mistycznych zaślubin z Dzieciątkiem Jezus;
• niekiedy cesarzu pod stopami — pokonanym Maksencjuszu.

W polskich kościołach jest wiele ołtarzy i świątyń pod jej wezwaniem, w tym zabytkowe drewniane kościółki.

Modlitwa do św. Katarzyny Aleksandryjskiej

Kolekta z Mszału Rzymskiego (25 listopada) — tekst mszalny

To jedyna oracja Mszału, która wspomina górę Synaj i przekazanie prawa Mojżeszowi. Podajemy tekst łaciński i przekład dawnego polskiego Brewiarza.

Deus, qui dedisti legem Moysi in summitate montis Sinai, et in eodem loco per sanctos Angelos tuos corpus beatae Catharinae Virginis et Martyris tuae mirabiliter collocasti: praesta, quaesumus; ut, eius meritis et intercessione, ad montem, qui Christus est, pervenire valeamus. Qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Boże, który dałeś prawo Mojżeszowi na górze Synai i na temże miejscu przez świętych Aniołów swoich ciało błogosławionej Katarzyny, Panny i Męczenniczki Twojej, cudownie złożyć kazałeś, dozwól, prosimy, abyśmy za jej zasługami i wstawieniem się doszli do tej wyżyny, którą jest Chrystus. Który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Modlitwa o mądrość i czystość

Tę modlitwę, wziętą z modlitewnika o. Bonawentury Hammera OFM o Czternastu Świętych Wspomożycielach (Mary, Help of Christians, and the Fourteen Saints Invoked as Holy Helpers, Nowy Jork 1909, z imprimatur), odmawia się na zakończenie nowenny do św. Katarzyny w aplikacji Iter Fidei:

Święta Katarzyno, chwalebna dziewico i męczennico, jaśniejąca blaskiem mądrości i czystości: twoja mądrość zbiła nieprzyjaciół prawdy Bożej i okryła ich zawstydzeniem, a twoja niepokalana czystość uczyniła cię oblubienicą Chrystusa, tak iż po twoim chwalebnym męczeństwie aniołowie zanieśli twoje ciało na górę Synaj. Uproś mi postęp w wiedzy świętych i cnotę świętej czystości, abym, zwyciężywszy nieprzyjaciół mojej duszy, był zwycięski w ostatniej walce i, po śmierci, zawiedziony przez aniołów do wiecznej szczęśliwości Nieba. Amen.

W. Módl się za nami, święta Katarzyno.
O. Abyśmy się stali godnymi obietnic Chrystusowych.

Studenci odmawiają ją przed nauką i egzaminami, prosząc nie tylko o dobre wyniki, ale o to, by wiedza prowadziła ich do Boga. W intencji dobrej śmierci łączy się ją z modlitwą o dobrą śmierć.

Katarzynki — wieczór przed świętem

W polskiej tradycji ludowej wieczór 24 listopada nazywano katarzynkami; była to zabawa chłopców, odpowiednik dziewczęcych andrzejek obchodzonych w wigilię dnia św. Andrzeja Apostoła. Zwyczaj ten należy do folkloru i nie ma nic wspólnego z liturgicznym świętem męczennicy.

W świetle Tradycji

Żywoty świętych Butlera, w wydaniu przejrzanym w latach pięćdziesiątych XX wieku, stwierdzają otwarcie, że żadnego faktu z życia i śmierci św. Katarzyny nie da się historycznie ustalić, a jej akta uznają za legendarne; kardynał Schuster zauważał, że jej kult na Zachodzie zaczął się dopiero około XI wieku. Mimo to Kościół, który zna te trudności od dawna, zachował jej święto w kalendarzu powszechnym przez wieki — także w Mszale i Brewiarzu z 1962 roku, z własną oracją. Cześć oddawana świętym nie zależy bowiem od szczegółów akt, lecz od wiary Kościoła, który uznał jej świętość i wstawiennictwo.

Po soborze, w reformie kalendarza z 1969 roku, św. Katarzynę usunięto z kalendarza powszechnego właśnie z powodu wątpliwości historycznych. W 2002 roku, w trzecim wydaniu wzorcowym nowego Mszału, przywrócono ją jako wspomnienie dowolne. Kalendarz z 1962 roku, którym żyje Iter Fidei, nigdy jej nie stracił: 25 listopada to jej święto III klasy. Kto chce czcić inne dziewice-męczennice z tego samego okresu, znajdzie je w osobnych artykułach: św. Barbara i św. Cecylia, której święto przypada trzy dni wcześniej.

Często zadawane pytania

Kim była św. Katarzyna Aleksandryjska?

Według tradycji była młodą, wykształconą chrześcijanką z możnego rodu w Aleksandrii, która wyznała Chrystusa przed cesarzem, przekonała pięćdziesięciu filozofów i poniosła śmierć męczeńską około 305 roku. Kościół czci ją jako dziewicę i męczennicę.

Jak zginęła św. Katarzyna Aleksandryjska?

Skazano ją na łamanie kołem nabitym ostrzami. Według tradycji koło rozpadło się, gdy ją do niego przywiązano, więc kat ściął ją mieczem.

Dlaczego św. Katarzyna Aleksandryjska została świętą?

Bo oddała życie za Chrystusa, nie ulegając ani groźbom, ani pochlebstwom cesarza, i swoją wiarą pociągnęła innych do męczeństwa. Kościół od wieków uznaje jej świętość, a pobożność ludowa zaliczyła ją do grona Czternastu Świętych Wspomożycieli.

Czego patronką jest św. Katarzyna Aleksandryjska?

Filozofów, studentów i uczonych, mówców i apologetów, panien, kołodziejów i młynarzy, a w Polsce także kolejarzy. Jako jedna z Czternastu Wspomożycieli wzywana jest też w godzinie śmierci.

Kiedy są imieniny Katarzyny?

Imieniny Katarzyny obchodzi się przede wszystkim 25 listopada, w dniu św. Katarzyny Aleksandryjskiej, a także w dni innych świętych tego imienia, np. św. Katarzyny Sieneńskiej (30 kwietnia w kalendarzu z 1962 roku).

Gdzie są relikwie św. Katarzyny Aleksandryjskiej?

Według tradycji jej ciało spoczywa w klasztorze jej imienia u stóp góry Synaj, pod opieką mnichów prawosławnych. Cząstki relikwii rozeszły się po całej Europie w czasach wypraw krzyżowych.

Czy zachowały się cytaty św. Katarzyny Aleksandryjskiej?

Nie zachowały się żadne jej pisma. Mowy, które akta wkładają w jej usta, są utworem późniejszych autorów. Najlepszym „słowem" św. Katarzyny pozostaje oracja Mszału, która prosi, byśmy przez jej wstawiennictwo doszli „do tej wyżyny, którą jest Chrystus".

Czy św. Katarzyna Aleksandryjska i św. Katarzyna Labouré to ta sama święta?

Nie. Św. Katarzyna Labouré (1806–1876, kanonizowana w 1947 roku) była francuską szarytką, której Matka Boża objawiła Cudowny Medalik. Św. Katarzyna Aleksandryjska żyła piętnaście wieków wcześniej.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, nowennę do św. Katarzyny Aleksandryjskiej oraz modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Księga Mądrości 3); Mszał Rzymski i Brewiarz Rzymski (oracja z 25 listopada); Butler's Lives of the Saints (25 listopada); dawna tradycja hagiograficzna o męczeństwie św. Katarzyny (Passio sanctae Catharinae).