Św. Barbara — patronka górników

Gdy człowiek schodzi pod ziemię, w ciemność i zagrożenie, lud chrześcijański od wieków wie, komu go powierzyć: świętej Barbarze, dziewicy i męczennicy z III wieku, którą Kościół czci jako patronkę górników, hutników, ludwisarzy i wszystkich narażonych na nagłą śmierć. W Polsce jej święto, Barbórka, to jeden z najpiękniejszych dni górniczego stanu. W tym artykule podajemy najpierw, kim była św. Barbara, czego jest patronką, a następnie tradycyjną modlitwę do św. Barbary o dobrą śmierć.

Kim była św. Barbara

Św. Barbara żyła w III wieku, w czasach prześladowań chrześcijan w Cesarstwie Rzymskim. Według tradycji była córką bogatego poganina imieniem Dioskur, mieszkającego w Nikomedii (na terenie dzisiejszej Turcji). Słynęła z niezwykłej urody i mądrości, dlatego ojciec, chcąc ustrzec ją przed światem i licznymi zalotnikami, zamknął ją w wysokiej wieży.

W samotności wieży Barbara zaczęła rozmyślać nad pięknem stworzenia i doszła do poznania prawdziwego Boga. Według tradycji potajemnie przyjęła chrzest i złożyła Chrystusowi ślub dziewictwa. Gdy ojciec polecił wybudować w jej kąpieli dwa okna, Barbara kazała dodać trzecie — na znak wiary w Trójcę Świętą — i otwarcie wyznała, że jest chrześcijanką.

Rozwścieczony Dioskur wydał własną córkę w ręce namiestnika. Barbarę poddano okrutnym torturom, lecz ona nie wyrzekła się Chrystusa. Tradycja podaje, że — co najbardziej wstrząsające — sam ojciec ściął ją mieczem, a zaraz potem został rażony piorunem. Tak Barbara, według dawnego Martyrologium, oddała życie za wiarę.

Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, a duszy zabić nie mogą; ale raczej bójcie się tego, który i duszę i ciało może zatracić w piekle. (Mt 10, 28)

Pragniemy zaznaczyć z całą rzetelnością: szczegóły życia św. Barbary znamy według tradycji hagiograficznej, a nie ze współczesnych jej dokumentów. Niezmienny pozostaje rdzeń: dziewica, która wolała umrzeć niż zaprzeć się Chrystusa, i którą Kościół od najdawniejszych wieków otacza czcią.

Czego patronką jest św. Barbara

Patronat św. Barbary wyrasta z dwóch wątków jej męczeństwa: piorun, który spadł na jej oprawcę, oraz nagłość jej śmierci. Stąd lud chrześcijański zwracał się do niej we wszystkim, co grozi niespodziewaną śmiercią bez sakramentów.

Św. Barbara jest patronką:

• górników — tych, którzy codziennie schodzą pod ziemię, w niebezpieczeństwo zawału i ognia;
• hutników, ludwisarzy, kamieniarzy i artylerzystów — wszystkich pracujących z ogniem, kruszcem i prochem;
• dobrej śmierci — proszących o łaskę odejścia z tego świata pojednanym z Bogiem, opatrzonym sakramentami;
• wież, twierdz i strażaków — a dawniej także broniących przed gwałtowną burzą i piorunem.

To właśnie ona jest patronką dobrej śmierci w szczególnym sensie: wzywano ją, by nikt nie umarł nagle, bez spowiedzi i Komunii świętej. Dawne modlitewniki noszą wezwanie, by za jej wstawiennictwem żaden chrześcijanin nie odszedł „nieopatrzony świętymi sakramentami".

Św. Barbara — czyją patronką jest naprawdę

Gdy ktoś pyta wprost, czyją patronką jest św. Barbara, najkrótsza odpowiedź brzmi: górników i dobrej śmierci. Tradycja katolicka rozszerzyła jednak ten patronat na wszystkie stany i sytuacje związane z ogniem, kruszcem i nagłym niebezpieczeństwem. Św. Barbara jest więc patronką górników, hutników i kowali; ludwisarzy odlewających dzwony i działa; kamieniarzy i murarzy wznoszących wieże; artylerzystów i saperów, mających do czynienia z prochem; strażaków broniących przed ogniem; oraz — w sensie najgłębszym — wszystkich konających, którym wyprasza łaskę śmierci pojednanej z Bogiem. Patronką jest również więźniów i niesłusznie uwięzionych, bo sama poznała Boga w zamknięciu wieży.

W gronie patronów ludzi pracy św. Barbarze towarzyszą inni święci: św. Izydor Oracz, pokorny patron rolników i ludzi ciężkiej pracy, oraz św. Rafał Kalinowski, polski karmelita, który sam zaznał trudu zesłania i syberyjskiej katorgi. Patronką płomienia i ognistej męki była ona zaś podobna do św. Wawrzyńca, diakona męczennika upieczonego na ruszcie — oboje przeszli przez ogień ku chwale.

W Polsce kult ten zrósł się z życiem kopalń. Na Śląsku w każdej kopalni stoi figura lub kaplica św. Barbary, a 4 grudnia górnicy obchodzą swoją Barbórkę: idą uroczyście na Mszę świętą, w galowych mundurach, by polecać się opiece swojej patronki przed kolejnym rokiem pracy w głębi ziemi.

Modlitwa do św. Barbary o dobrą śmierć

Oto tradycyjna modlitwa, którą można odmawiać prosząc o łaskę śmierci pojednanej z Bogiem — dla siebie, dla bliskich i dla wszystkich pracujących w niebezpieczeństwie.

Święta Barbaro, dziewico i mężna męczennico,
która wolałaś oddać życie niż zaprzeć się Chrystusa,
uproś nam wierność wierze aż do końca.
Ty, patronko dobrej śmierci,
wybłagaj nam u Boga tę łaskę,
abyśmy nie odeszli z tego świata nagle i nieprzygotowani,
lecz opatrzeni świętymi sakramentami
i pojednani z naszym Stwórcą.
Strzeż górników i wszystkich pracujących w niebezpieczeństwie,
a w godzinie śmierci bądź naszą orędowniczką.
Przez Chrystusa, Pana naszego. Amen.

Można też dodać krótkie wezwanie, łatwe do zapamiętania:

Święta Barbaro, patronko dobrej śmierci, módl się za nami.

Wraz z tą modlitwą Kościół od wieków przyzywa nadziei zmartwychwstania słowami Pisma Świętego o tych, którzy oddali życie za Boga:

Ale dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej i nie dotknie ich męka śmierci. (Mdr 3, 1)

Jak złoto w piecu wypróbował ich i jak ofiarę całopalenia ich przyjął. (Mdr 3, 6)

Wezwanie św. Barbary górników

Stan górniczy ułożył własne, proste wezwanie do swojej patronki. Bywa odmawiane przed zjazdem do kopalni i w dniu Barbórki, przy figurze świętej.

Święta Barbaro, patronko nasza,
ty znasz trud i niebezpieczeństwo pracy pod ziemią.
Gdy schodzimy w głąb, w ciemność i zagrożenie,
bądź naszą tarczą i naszą orędowniczką.
Strzeż nas od zawału, ognia i wody,
a gdy przyjdzie nasza ostatnia godzina,
wyproś nam śmierć szczęśliwą i niebo. Amen.

Litania i krótkie wezwania do św. Barbary

Obok pełnych modlitw tradycja przekazała szereg krótkich wezwań do św. Barbary, które łatwo powtarzać w pracy, w drodze do kopalni czy w chorobie. Mają one kształt litanijny: powtarzane wezwanie „módl się za nami" po każdym tytule świętej.

Święta Barbaro, dziewico i męczennico, módl się za nami.
Święta Barbaro, wierna aż do śmierci, módl się za nami.
Święta Barbaro, patronko górników, módl się za nami.
Święta Barbaro, opiekunko pracujących w niebezpieczeństwie, módl się za nami.
Święta Barbaro, patronko dobrej śmierci, módl się za nami.
Święta Barbaro, orędowniczko konających, módl się za nami.
Abyśmy nie umarli nagle i bez sakramentów, uproś nam to u Boga.

Wezwania te nie są częścią urzędowej liturgii, lecz pobożną modlitwą prywatną zakorzenioną w dawnych modlitewnikach. Można je odmawiać samemu lub wspólnie, na przykład w wigilię Barbórki.

Kiedy obchodzimy wspomnienie św. Barbary

Wspomnienie św. Barbary Kościół obchodzi 4 grudnia. W tym dniu, znanym w Polsce jako Barbórka, w parafiach górniczych i hutniczych odprawia się uroczystą Mszę świętą, a górnicy uczestniczą w niej ze sztandarami i orkiestrami. Dawny kalendarz liturgiczny czci ją jako dziewicę i męczennicę, słowami przeznaczonymi dla tych, którzy krwią dali świadectwo Chrystusowi. Kto pragnie duchowo przygotować się do Barbórki, może odprawić nowennę do świętej Barbary — dziewięć dni modlitwy o łaskę dobrej śmierci i o opiekę nad pracującymi w niebezpieczeństwie.

Każdy więc, który mnie wyzna przed ludźmi, wyznam go i ja przed Ojcem moim, który jest w niebiosach. (Mt 10, 32)

Atrybuty św. Barbary w ikonografii

W sztuce św. Barbara przedstawiana jest niemal zawsze z tymi samymi znakami, które tłumaczą całe jej życie i patronat:

• wieża z trzema oknami — pamiątka jej uwięzienia i wyznania wiary w Trójcę Świętą;
• kielich z Hostią — znak jej patronatu nad dobrą śmiercią i ostatnią Komunią świętą;
• palma męczeństwa i miecz — narzędzie i nagroda jej ofiary;
• niekiedy pióro pawia lub piorun — nawiązanie do dawnych podań o jej męczeństwie.

Te atrybuty pozwalają rozpoznać świętą na obrazach i figurach, które do dziś stoją w kopalnianych kaplicach i przy wejściach do szybów.

Często zadawane pytania

Kim była św. Barbara i kiedy żyła?

Św. Barbara była dziewicą i męczennicą żyjącą według tradycji w III wieku, w czasach prześladowań chrześcijan. Córka poganina Dioskura, przyjęła chrzest wbrew ojcu i poniosła śmierć męczeńską za wiarę w Chrystusa.

Dlaczego św. Barbara jest patronką górników?

Tradycja wiąże jej patronat z nagłością jej śmierci oraz z piorunem, który spadł na jej oprawcę. Górnicy, narażeni na nagłą śmierć pod ziemią, obrali ją za orędowniczkę, by nikt z nich nie zginął bez pojednania z Bogiem. Jest też patronką hutników i wszystkich pracujących w niebezpieczeństwie.

Kiedy jest wspomnienie św. Barbary i co to Barbórka?

Wspomnienie św. Barbary przypada 4 grudnia. W Polsce dzień ten nosi nazwę Barbórki i jest świętem górniczego stanu: górnicy gromadzą się na uroczystej Mszy świętej, by prosić o opiekę swojej patronki.

Jak umarła św. Barbara?

Według tradycji poddano ją okrutnym torturom za wyznanie wiary, a ostatecznie została ścięta mieczem — według dawnego podania z ręki własnego ojca, którego zaraz potem miał porazić piorun. Pozostała wierna Chrystusowi aż do końca.

Dlaczego św. Barbara jest patronką dobrej śmierci?

Wzywano ją, by żaden chrześcijanin nie umarł nagle, bez spowiedzi i Komunii świętej. Dlatego w ikonografii trzyma kielich z Hostią, a wierni proszą ją o łaskę śmierci pojednanej z Bogiem i opatrzonej świętymi sakramentami.

Czyją patronką jest św. Barbara oprócz górników?

Poza górnikami św. Barbara jest patronką hutników, kowali, ludwisarzy, kamieniarzy, murarzy, artylerzystów, saperów i strażaków — wszystkich pracujących z ogniem, kruszcem lub prochem. Jest też orędowniczką konających i patronką dobrej śmierci, a dawna tradycja czciła ją także jako opiekunkę więźniów.

Jakie są atrybuty św. Barbary?

Najczęściej przedstawia się ją z wieżą o trzech oknach (znak Trójcy Świętej i jej uwięzienia) oraz z kielichem i Hostią (znak dobrej śmierci i ostatniej Komunii). Towarzyszą jej palma męczeństwa, miecz, a niekiedy piorun — nawiązanie do dawnych podań o jej męczeństwie.

Jaką modlitwę odmawiać do św. Barbary?

Można odmawiać tradycyjną modlitwę o dobrą śmierć, górnicze wezwanie przed zjazdem do kopalni, krótkie litanijne wezwania albo proste zawołanie: „Święta Barbaro, patronko dobrej śmierci, módl się za nami". Wszystkie te modlitwy podajemy w tym artykule.

Inne święte postacie i modlitwy

Jeśli pragniesz pogłębić cześć dla świętych i ich wstawiennictwa, polecamy także:

• Modlitwa o dobrą śmierć
• Litania do Wszystkich Świętych
• Św. Florian — patron strażaków
• Modlitwa do św. Józefa
• Psalm 91 — modlitwa o ochronę

Św. Barbara uczy nas patrzeć na śmierć bez lęku, lecz z gotowością: nie tyle prosić, by nie przyszła, ile prosić, byśmy spotkali ją pojednani z Bogiem. Powierzajmy jej opiece wszystkich pracujących w niebezpieczeństwie i prośmy ją o łaskę dobrej, szczęśliwej śmierci.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Mateusza 10; Księga Mądrości 3); tradycyjne Martyrologium Rzymskie (wspomnienie 4 grudnia); dawna tradycja hagiograficzna o męczeństwie św. Barbary, dziewicy i męczennicy z III wieku.