Święci
Św. Barbara — patronka górników
Św. Barbara to dziewica i męczennica z III wieku, czczona jako patronka górników, hutników i dobrej śmierci. Podajemy jej życie według tradycji oraz modlitwę Kościoła do św. Barbary — kolektę z Mszału.

Gdy człowiek schodzi pod ziemię, w ciemność i zagrożenie, lud chrześcijański od wieków wie, komu go powierzyć: świętej Barbarze, dziewicy i męczennicy z III wieku, którą Kościół czci jako patronkę górników, hutników, ludwisarzy i wszystkich narażonych na nagłą śmierć. W Polsce jej święto, Barbórka, to jeden z najpiękniejszych dni górniczego stanu. W tym artykule podajemy najpierw, kim była św. Barbara, czego jest patronką, a następnie modlitwę Kościoła do św. Barbary — kolektę z Mszału.
Kim była św. Barbara
Św. Barbara żyła w III wieku, w czasach prześladowań chrześcijan w Cesarstwie Rzymskim. Według tradycji była córką bogatego poganina imieniem Dioskur, mieszkającego w Nikomedii (na terenie dzisiejszej Turcji). Słynęła z niezwykłej urody i mądrości, dlatego ojciec, chcąc ustrzec ją przed światem i licznymi zalotnikami, zamknął ją w wysokiej wieży.
W samotności wieży Barbara zaczęła rozmyślać nad pięknem stworzenia i doszła do poznania prawdziwego Boga. Według tradycji potajemnie przyjęła chrzest i złożyła Chrystusowi ślub dziewictwa. Gdy ojciec polecił wybudować w jej kąpieli dwa okna, Barbara kazała dodać trzecie — na znak wiary w Trójcę Świętą — i otwarcie wyznała, że jest chrześcijanką.
Rozwścieczony Dioskur wydał własną córkę w ręce namiestnika. Barbarę poddano okrutnym torturom, lecz ona nie wyrzekła się Chrystusa. Tradycja podaje, że — co najbardziej wstrząsające — sam ojciec ściął ją mieczem, a zaraz potem został rażony piorunem. Tak Barbara, według dawnego Martyrologium, oddała życie za wiarę.
Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, a duszy zabić nie mogą; ale raczej bójcie się tego, który i duszę i ciało może zatracić w piekle. (Mt 10, 28)
Pragniemy zaznaczyć z całą rzetelnością: szczegóły życia św. Barbary znamy według tradycji hagiograficznej, a nie ze współczesnych jej dokumentów. Niezmienny pozostaje rdzeń: dziewica, która wolała umrzeć niż zaprzeć się Chrystusa, i którą Kościół od najdawniejszych wieków otacza czcią. To samo dotyczy innej wielkiej dziewicy-męczennicy, z którą Barbara często występuje na dawnych obrazach — świętej Katarzyny Aleksandryjskiej.
Czego patronką jest św. Barbara
Patronat św. Barbary wyrasta z dwóch wątków jej męczeństwa: piorun, który spadł na jej oprawcę, oraz nagłość jej śmierci. Stąd lud chrześcijański zwracał się do niej we wszystkim, co grozi niespodziewaną śmiercią bez sakramentów.
Św. Barbara jest patronką:
- górników — tych, którzy codziennie schodzą pod ziemię, w niebezpieczeństwo zawału i ognia;
- hutników, ludwisarzy, kamieniarzy i artylerzystów — wszystkich pracujących z ogniem, kruszcem i prochem;
- dobrej śmierci — proszących o łaskę odejścia z tego świata pojednanym z Bogiem, opatrzonym sakramentami;
- wież, twierdz i strażaków — a dawniej także broniących przed gwałtowną burzą i piorunem.
To właśnie ona jest patronką dobrej śmierci w szczególnym sensie: wzywano ją, by nikt nie umarł nagle, bez spowiedzi i Komunii świętej. Dawne modlitewniki noszą wezwanie, by za jej wstawiennictwem żaden chrześcijanin nie odszedł „nieopatrzony świętymi sakramentami".
Św. Barbara — czyją patronką jest naprawdę
Gdy ktoś pyta wprost, czyją patronką jest św. Barbara, najkrótsza odpowiedź brzmi: górników i dobrej śmierci. Tradycja katolicka rozszerzyła jednak ten patronat na wszystkie stany i sytuacje związane z ogniem, kruszcem i nagłym niebezpieczeństwem. Św. Barbara jest więc patronką górników, hutników i kowali; ludwisarzy odlewających dzwony i działa; kamieniarzy i murarzy wznoszących wieże; artylerzystów i saperów, mających do czynienia z prochem; strażaków broniących przed ogniem; oraz — w sensie najgłębszym — wszystkich konających, którym wyprasza łaskę śmierci pojednanej z Bogiem. Patronką jest również więźniów i niesłusznie uwięzionych, bo sama poznała Boga w zamknięciu wieży.
W gronie patronów ludzi pracy św. Barbarze towarzyszą inni święci: św. Izydor Oracz, pokorny patron rolników i ludzi ciężkiej pracy, oraz św. Rafał Kalinowski, polski karmelita, który sam zaznał trudu zesłania i syberyjskiej katorgi. Patronką płomienia i ognistej męki była ona zaś podobna do św. Wawrzyńca, diakona męczennika upieczonego na ruszcie — oboje przeszli przez ogień ku chwale.
W Polsce kult ten zrósł się z życiem kopalń. Na Śląsku w każdej kopalni stoi figura lub kaplica św. Barbary, a 4 grudnia górnicy obchodzą swoją Barbórkę: idą uroczyście na Mszę świętą, w galowych mundurach, by polecać się opiece swojej patronki przed kolejnym rokiem pracy w głębi ziemi.
Modlitwa do św. Barbary
Kościół modli się 4 grudnia, we wspomnieniu św. Barbary, kolektą ze wspólnego formularza dziewicy i męczennicy Mszału Rzymskiego, po łacinie i po polsku:
Deus, qui inter cetera potentiae tuae miracula etiam in sexu fragili victoriam martyrii contulisti: concede propitius; ut, qui beatae Barbarae Virginis et Martyris tuae natalicia colimus, per eius ad te exempla gradiamur. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Boże, który między innymi cudami Twojej potęgi obdarzyłeś zwycięstwem w męczeństwie także płeć słabszą, spraw łaskawie, abyśmy obchodząc narodziny dla nieba świętej Barbary, Dziewicy i Męczennicy Twojej, za jej przykładem zdążali do Ciebie. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.
Brewiarz Rzymski (wspólne oficjum dziewicy i męczennicy) podaje też werset:
W. Módl się za nami, święta Barbaro.
O. Abyśmy się stali godnymi obietnic Chrystusowych.
Wraz z tą modlitwą Kościół od wieków przyzywa nadziei zmartwychwstania słowami Pisma Świętego o tych, którzy oddali życie za Boga:
Ale dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej i nie dotknie ich męka śmierci. (Mdr 3, 1)
Jak złoto w piecu wypróbował ich i jak ofiarę całopalenia ich przyjął. (Mdr 3, 6)
Kiedy obchodzimy wspomnienie św. Barbary
Wspomnienie św. Barbary przypada 4 grudnia; w kalendarzu z 1962 roku jest to wspomnienie (commemoratio) dodawane w Mszy i Oficjum św. Piotra Chryzologa. W tym dniu, znanym w Polsce jako Barbórka, w parafiach górniczych i hutniczych odprawia się uroczystą Mszę świętą, a górnicy uczestniczą w niej ze sztandarami i orkiestrami. Dawny kalendarz liturgiczny czci ją jako dziewicę i męczennicę, słowami przeznaczonymi dla tych, którzy krwią dali świadectwo Chrystusowi. Kto pragnie duchowo przygotować się do Barbórki, może odprawić nowennę do świętej Barbary — dziewięć dni modlitwy o łaskę dobrej śmierci i o opiekę nad pracującymi w niebezpieczeństwie.
Każdy więc, który mnie wyzna przed ludźmi, wyznam go i ja przed Ojcem moim, który jest w niebiosach. (Mt 10, 32)
Atrybuty św. Barbary w ikonografii
W sztuce św. Barbara przedstawiana jest niemal zawsze z tymi samymi znakami, które tłumaczą całe jej życie i patronat:
- wieża z trzema oknami — pamiątka jej uwięzienia i wyznania wiary w Trójcę Świętą;
- kielich z Hostią — znak jej patronatu nad dobrą śmiercią i ostatnią Komunią świętą;
- palma męczeństwa i miecz — narzędzie i nagroda jej ofiary;
- niekiedy pióro pawia lub piorun — nawiązanie do dawnych podań o jej męczeństwie.
Te atrybuty pozwalają rozpoznać świętą na obrazach i figurach, które do dziś stoją w kopalnianych kaplicach i przy wejściach do szybów.
Często zadawane pytania
Kim była św. Barbara i kiedy żyła?
Św. Barbara była dziewicą i męczennicą żyjącą według tradycji w III wieku, w czasach prześladowań chrześcijan. Córka poganina Dioskura, przyjęła chrzest wbrew ojcu i poniosła śmierć męczeńską za wiarę w Chrystusa.
Dlaczego św. Barbara jest patronką górników?
Tradycja wiąże jej patronat z nagłością jej śmierci oraz z piorunem, który spadł na jej oprawcę. Górnicy, narażeni na nagłą śmierć pod ziemią, obrali ją za orędowniczkę, by nikt z nich nie zginął bez pojednania z Bogiem. Jest też patronką hutników i wszystkich pracujących w niebezpieczeństwie.
Kiedy jest wspomnienie św. Barbary i co to Barbórka?
Wspomnienie (commemoratio) św. Barbary przypada 4 grudnia. W Polsce dzień ten nosi nazwę Barbórki i jest świętem górniczego stanu: górnicy gromadzą się na uroczystej Mszy świętej, by prosić o opiekę swojej patronki.
Jak umarła św. Barbara?
Według tradycji poddano ją okrutnym torturom za wyznanie wiary, a ostatecznie została ścięta mieczem — według dawnego podania z ręki własnego ojca, którego zaraz potem miał porazić piorun. Pozostała wierna Chrystusowi aż do końca.
Dlaczego św. Barbara jest patronką dobrej śmierci?
Wzywano ją, by żaden chrześcijanin nie umarł nagle, bez spowiedzi i Komunii świętej. Dlatego w ikonografii trzyma kielich z Hostią, a wierni proszą ją o łaskę śmierci pojednanej z Bogiem i opatrzonej świętymi sakramentami.
Czyją patronką jest św. Barbara oprócz górników?
Poza górnikami św. Barbara jest patronką hutników, kowali, ludwisarzy, kamieniarzy, murarzy, artylerzystów, saperów i strażaków — wszystkich pracujących z ogniem, kruszcem lub prochem. Jest też orędowniczką konających i patronką dobrej śmierci, a dawna tradycja czciła ją także jako opiekunkę więźniów.
Jakie są atrybuty św. Barbary?
Najczęściej przedstawia się ją z wieżą o trzech oknach (znak Trójcy Świętej i jej uwięzienia) oraz z kielichem i Hostią (znak dobrej śmierci i ostatniej Komunii). Towarzyszą jej palma męczeństwa, miecz, a niekiedy piorun — nawiązanie do dawnych podań o jej męczeństwie.
Jaką modlitwę odmawiać do św. Barbary?
Modlitwą Kościoła jest kolekta z jej wspomnienia (4 grudnia), którą podajemy wyżej wraz z wersetem z Brewiarza: „Módl się za nami, święta Barbaro. — Abyśmy się stali godnymi obietnic Chrystusowych". O łaskę dobrej śmierci można też prosić modlitwą o dobrą śmierć.
Inne święte postacie i modlitwy
Jeśli pragniesz pogłębić cześć dla świętych i ich wstawiennictwa, polecamy także:
- Modlitwa o dobrą śmierć
- Litania do Wszystkich Świętych
- Św. Florian — patron strażaków
- Modlitwa do św. Józefa
- Psalm 91 — modlitwa o ochronę
Św. Barbara uczy nas patrzeć na śmierć bez lęku, lecz z gotowością: nie tyle prosić, by nie przyszła, ile prosić, byśmy spotkali ją pojednani z Bogiem. Powierzajmy jej opiece wszystkich pracujących w niebezpieczeństwie i prośmy ją o łaskę dobrej, szczęśliwej śmierci.
Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Otrzymaj tutaj link do aplikacji e-mailem.
Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Mateusza 10; Księga Mądrości 3); Mszał Rzymski (kolekta ze wspólnego formularza dziewicy i męczennicy, wspomnienie 4 grudnia); Brewiarz Rzymski (wspólne oficjum dziewicy i męczennicy); tradycyjne Martyrologium Rzymskie (4 grudnia); dawna tradycja hagiograficzna o męczeństwie św. Barbary, dziewicy i męczennicy z III wieku.