Psalm 91 (90 w Wulgacie): Kto mieszka we wspomożeniu Najwyższego

Psalm 91 czy psalm 90?

To jeden i ten sam psalm pod dwoma numerami. Biblie współczesne, w tym Biblia Tysiąclecia, której używa się w szkole i w parafii, idą za numeracją hebrajską i nazywają go psalmem 91. Grecka Septuaginta i łacińska Wulgata, a za nimi Mszał, Brewiarz, Ojcowie Kościoła i Biblia ks. Wujka, liczą go jako psalm 90. Różnica bierze się stąd, że Wulgata łączy psalmy 9 i 10 hebrajskie w jeden psalm 9: od tego miejsca prawie do końca Psałterza numer łaciński jest o jeden niższy. Pełną tabelę obu numeracji znajdziesz na stronie Księgi Psalmów.

Kto szuka „psalmu 90”, może więc mieć na myśli dwa różne teksty:

• psalm 91 (hebr.) = psalm 90 (Wulgata): Qui habitat, psalm o Bożej opiece, omawiany na tej stronie;
• psalm 90 (hebr.) = psalm 89 (Wulgata): modlitwa Mojżesza, Domine, refugium, o krótkości ludzkiego życia, która poprzedza nasz psalm.

W dawnych modlitewnikach katolickich, w nowennach i w Brewiarzu „psalm 90” oznacza prawie zawsze Qui habitat. Numery wersetów są natomiast w obu numeracjach takie same: werset 11 Biblii Tysiąclecia to werset 11 u Wujka. Najprościej rozpoznać psalm po pierwszych słowach. U ks. Wujka brzmią one: „Kto mieszka we wspomożeniu Najwyższego, pod osłoną Boga niebieskiego będzie przebywać” (w. 1); w przekładach z hebrajskiego mówi się o tym, kto przebywa w pieczy Najwyższego.

Psalm 91 — interpretacja

Psalm 91 jest pieśnią ufności: prawie o nic nie prosi, tylko stwierdza. Głosy się w nim zmieniają. Najpierw mówi ktoś o sprawiedliwym, potem sprawiedliwy odpowiada, potem psalmista zwraca się do niego per „ty”, a na końcu przemawia sam Bóg. Tytuł Wulgaty, „Pieśń pochwalna Dawida” (w. 1), nie ma odpowiednika w tekście hebrajskim.

Mieszkać u Najwyższego (w. 1-2)

Wszystko zawiera się w pierwszym wersecie (w. 1). Łacińskie habitat nie oznacza schronienia na chwilę paniki, lecz zamieszkanie: uczynić z Boga swój dom. Opieka jest obiecana temu, kto w nim przebywa, nie temu, kto zagląda tylko w godzinie strachu. Sprawiedliwy odpowiada aktem wiary: „Obrońcą moim i ucieczką moją ty jesteś, Bogiem moim, w nim będę miał nadzieję” (w. 2).

Niebezpieczeństwa dnia i nocy (w. 3-8)

Potem przychodzą obrazy zagrożeń, a przeciw każdemu obraz osłony. Bóg wyrywa „z sidła łowiących i od przykrego słowa” (w. 3). Tekst hebrajski mówi tu o zarazie (deber), Septuaginta i Wulgata odczytały to samo słowo jako „słowo” (dabar): po hebrajsku oba wyrazy pisze się tymi samymi spółgłoskami. Stąd łacińskie a verbo aspero i Wujkowe przykre słowo: opieka obejmuje także oszczerstwo i słowo, które rani.

Bóg okrywa swego wiernego jak ptak pisklęta: „Ramionami swymi okryje cię i pod skrzydłami jego nadzieję mieć będziesz” (w. 4). Jego wierność staje się zbroją: „Tarczą osłoni cię prawda jego; nie ulękniesz się strachu nocnego” (w. 5). Psalmista przechodzi przez wszystkie pory doby, noc i dzień, ciemność i południe, aż do najmocniejszego wersetu: „Padnie u boku twego tysiąc, a dziesięć tysięcy po prawicy twojej, a do ciebie się nie zbliży” (w. 7).

Czart południowy (w. 6)

Werset 6 wylicza: „strzały lecącej we dnie, nieszczęścia chodzącego w ciemności, najazdu i czarta południowego” (w. 6). Łacina ma tu ab incursu, et daemonio meridiano; przekłady z hebrajskiego mówią o zarazie, która pustoszy w południe. Odczytanie Wulgaty karmiło całą tradycję duchową. Jan Kasjan w dziesiątej księdze Ustaw klasztornych (De institutis coenobiorum) rozpoznaje w demonie południa acedię, czyli duchowe znużenie, niechęć do modlitwy i do celi, która napada mnicha w środku dnia. Św. Augustyn w Objaśnieniach psalmów (Enarrationes in Psalmos) widzi w tych niebezpieczeństwach różne postacie pokusy i prześladowania: te, które działają w ukryciu, podstępem, i te, które uderzają w biały dzień, otwarcie. Czart południowy to pokusa, która przychodzi wtedy, gdy człowiek czuje się najbezpieczniejszy.

Aniołowie i zwycięstwo (w. 9-13)

Sprawiedliwy ponawia wyznanie: „Albowiem ty, Panie, jesteś nadzieją moją; uczyniłeś Najwyższego ucieczką twoją” (w. 9). Obietnica się poszerza: „Nie przystąpi do ciebie zło i bicz nie zbliży się do przybytku twego” (w. 10). Potem przychodzą wersety o aniołach (o nich niżej) i o zwycięstwie nad dzikimi zwierzętami: „Po żmii i po bazyliszku chodzić będziesz, i podepczesz lwa i smoka” (w. 13).

Mówi Bóg (w. 14-16)

W ostatniej części głos się zmienia i odpowiada sam Bóg: „Ponieważ we mnie miał nadzieję, wybawię go; obronię go, bo poznał imię moje” (w. 14). Opieka nie jest zasługą człowieka, lecz odpowiedzią Bożej wierności na ludzką ufność. Bóg nie obiecuje braku próby, ale swoją obecność w próbie: „z nim jestem w ucisku, wybawię go i uwielbię go” (w. 15). Ostatnie słowo jest najwyższe: „Długością dni napełnię go i okażę mu zbawienie moje” (w. 16). Łacińskie salutare meum tradycja chrześcijańska odnosiła do Chrystusa, którego imię, Jezus, znaczy „Bóg zbawia”.

Psalm 91, 11: „aniołom swoim rozkazał o tobie”

Najczęściej przytaczany werset psalmu to jedenasty: „Albowiem aniołom swoim rozkazał o tobie, aby cię strzegli na wszystkich drogach twoich” (w. 11). Dopełnia go następny: „Na ręku będą cię nosić, byś snadź nie obraził o kamień nogi twojej” (w. 12). Numer jest ten sam w Biblii Tysiąclecia i u Wujka, więc „psalm 91 11” to właśnie te słowa.

Razem ze słowami Pana Jezusa o małych, „aniołowie ich w niebiosach zawsze widzą oblicze Ojca mego, który jest w niebiosach” (Mt 18,10), te dwa wersety należą do biblijnych podstaw wiary w Anioła Stróża: Bóg powierza każdego ze swoich duchowi niebieskiemu, który towarzyszy mu na wszystkich drogach życia. Dlatego Mszał 1962 roku śpiewa je w graduale święta Świętych Aniołów Stróżów, 2 października: Angelis suis Deus mandavit de te. Dzieci uczą się tej samej ufności w modlitwie Aniele Boży.

Św. Bernard z Clairvaux wygłosił w czasie jednego Wielkiego Postu siedemnaście kazań na ten psalm. Komentując werset 11, wyprowadza z niego trzy postawy wobec własnego anioła: cześć dla jego obecności, oddanie za jego życzliwość i ufność w jego straży. Jeśli chcesz z nich skorzystać, pomoże ci modlitwa do Anioła Stróża.

Psalm, który przytoczył szatan

Ten psalm ma w Ewangelii miejsce wyjątkowe: to jego słowa przytacza diabeł. Po czterdziestu dniach postu na pustyni kusiciel stawia Jezusa na szczycie świątyni i mówi, jak podaje św. Mateusz: „Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się na dół; albowiem napisane jest […]”, i przytacza wersety 11 i 12 naszego psalmu. Pan odpowiada innym słowem Pisma: „Również napisane jest: «Nie będziesz kusił Pana Boga swego.»” Tę samą scenę opisuje św. Łukasz.

Komentatorzy zauważyli, że kusiciel ucina cytat: pomija słowa „na wszystkich drogach twoich”. Obietnica dotyczy dróg, którymi Bóg prowadzi, a nie skoku, którym wystawia się Boga na próbę. Diabeł zatrzymuje się też przed wersetem 13, który zapowiada jego klęskę: żmija i smok zostaną podeptane. Chrystus wypełnia ten werset i daje udział w swoim zwycięstwie uczniom: „Oto dałem wam moc deptania po wężach i skorpionach i po wszelakiej mocy nieprzyjaciela, a nic wam nie zaszkodzi” (Łk 10,19). Psalm o opiece jest więc także psalmem o pokorze: kto się nim modli, nie żąda od Boga cudów na zawołanie, tylko idzie drogą, którą Bóg mu wyznaczył.

Ojcowie Kościoła o psalmie 91

Dla Ojców sprawiedliwym psalmu jest przede wszystkim Chrystus: to On w pełni „mieszka we wspomożeniu Najwyższego”, Jego chciał diabeł złapać za słowo, Jego Ojciec wysłuchał i uwielbił w Zmartwychwstaniu. Św. Augustyn łączy psalm z kuszeniem Pana: Chrystus dał się kusić, aby nas nauczyć zwyciężać, a chrześcijanin modli się tym psalmem jako członek Jego Ciała.

Czy psalm obiecuje, że wierzącego nie spotka żadne nieszczęście? Męczennicy modlili się nim i ginęli. Obietnica dotyczy najpierw tego, co nie przemija: słowa „wybawię go i uwielbię go” spełniły się w poranek wielkanocny, po Krzyżu. Opiekę doczesną Bóg daje według swojej Opatrzności; opieki nad duszą nie odmawia nikomu, kto o nią prosi.

Psalm 91 w liturgii 1962 roku

Kompleta niedzielna. W psałterzu Brewiarza Rzymskiego 1962 roku, ułożonym przez św. Piusa X w 1911 roku, psalm 90 jest drugim psalmem Komplety niedzielnej, ostatniej godziny dnia, między psalmem 4, Cum invocarem, a psalmem 134 (133 w Wulgacie), Ecce nunc benedicite, pod antyfoną Miserere mihi, Domine, et exaudi orationem meam. Przez wieki te psalmy tworzyły Kompletę każdego wieczoru: przed reformą św. Piusa X Brewiarz Rzymski odmawiał codziennie psalmy 4, 90 i 133 z pierwszymi wersetami psalmu 30, In te, Domine, speravi. O tej godzinie przeczytasz więcej we wpisie o Komplecie, a samą modlitwę dnia znajdziesz w brewiarzu.

Pierwsza niedziela Wielkiego Postu. Msza tej niedzieli w Mszale 1962 roku jest prawie w całości utkana z tego psalmu. Introit Invocabit me bierze wersety 15 i 16, z wersetem 1 jako wersetem psalmowym; graduał Angelis suis śpiewa wersety 11 i 12; trakt Qui habitat, jeden z najdłuższych w roku, podaje wersety 1-7 i 11-16; ofertorium i komunia powtarzają wersety 4 i 5, Scapulis suis obumbrabit tibi. Ewangelią dnia jest kuszenie Pana na pustyni (Mt 4,1-11): na diabła, który cytuje psalm, Kościół odpowiada, śpiewając go prawie w całości. Tak zaczyna się Wielki Post: jak wejście do walki.

Święci Aniołowie Stróżowie. 2 października graduał Mszy powtarza, jak już wspomniano, wersety 11 i 12.

Jak się modlić psalmem 91?

Psalm 91 to najbardziej znana biblijna modlitwa o opiekę i wiele osób szuka go jako modlitwy psalmem 91. Tradycja uczy modlić się nim tak:

• Jako aktem wiary, nie formułą. Jego moc pochodzi od Tego, do kogo się zwracasz, nie od liczby odmówień. Werset 14 podaje warunek: „Ponieważ we mnie miał nadzieję” (w. 14).
• Wieczorem. Noc to czas bezbronności: zasypiamy bez obrony, a lęki rosną w ciemności. Psalm odpowiada: nie ulękniesz się strachu nocnego. Możesz go odmówić po rachunku sumienia, jak czyni Kościół na Komplecie, i powierzyć Bogu i Jego aniołom swoją noc i noc swoich bliskich.
• Za bliskich. Za dziecko, chorego, kogoś w podróży, polecając go jego Aniołowi Stróżowi.
• W czasie niebezpieczeństwa czy zarazy, nie zaniedbując roztropności: Boga się nie kusi, jak odpowiedział Jezus kusicielowi.
• W pokusie, która według Ojców jest najgłębszym sensem psalmu: żmija i smok to przede wszystkim nieprzyjaciele duszy.

Krąży dziś wiele „metod” na psalm 91: odmawianie go określoną liczbę razy, o wyznaczonej godzinie, z gwarancją ochrony lub odwrócenia nieszczęścia. Takie praktyki nie należą do tradycji Kościoła i łatwo osuwają się w zabobon, w którym liczy się formuła, a nie ufność. Psalm nie jest zaklęciem. Kto zmaga się z działaniem złego ducha, niech szuka pomocy u kapłana; o porządku Kościoła w tych sprawach piszemy przy egzorcyzmie. Psalm kończy się, jak w Oficjum, doksologią Chwała Ojcu.

Po polsku znana jest też śpiewana parafraza Jana Kochanowskiego, Kto się w opiekę odda Panu swemu, z jego Psałterza Dawidowego (1579). To piękna pieśń, ale poetycki przekład wierszem, nie tekst Pisma Świętego.

Często zadawane pytania

Czy psalm 91 to to samo, co psalm 90?

Tak, jeśli chodzi o psalm Qui habitat. „Psalm 91” to numeracja hebrajska, używana w Biblii Tysiąclecia i w innych współczesnych przekładach; „psalm 90” to numeracja Septuaginty i Wulgaty, którą zachowuje Biblia ks. Wujka. U Wujka zaczyna się on słowami „Kto mieszka we wspomożeniu Najwyższego”. Psalm 90 współczesnych Biblii to inny tekst: modlitwa Mojżesza, psalm 89 Wulgaty.

Dlaczego numeracja psalmów różni się o jeden?

Septuaginta i Wulgata dzielą kilka psalmów inaczej niż tekst hebrajski. Łączą psalmy 9 i 10 w jeden, a później także 114 i 115, dzielą za to psalmy 116 i 147 na dwa. Przez większą część Psałterza powstaje stąd różnica jednego numeru, która znika dopiero przy ostatnich psalmach.

O czym jest psalm 91?

O Bożej opiece nad tym, kto zamieszkał u Boga. Psalmista wylicza niebezpieczeństwa nocy i dnia, od strachu nocnego po czarta południowego, i zapewnia, że Bóg okrywa swego wiernego jak ptak skrzydłami i posyła aniołów, by go strzegli. Na końcu przemawia sam Bóg i obiecuje wybawienie temu, kto Mu zaufał.

Co oznacza psalm 91, 11?

Werset 11 uczy, że Bóg powierza każdego wiernego swoim aniołom, którzy strzegą go na wszystkich jego drogach. To jeden z biblijnych tekstów nabożeństwa do Anioła Stróża. Ten sam werset przytoczył diabeł, kusząc Jezusa na szczycie świątyni, i pominął w nim właśnie słowa „na wszystkich drogach twoich”.

Kto napisał psalm 91?

Tekst hebrajski nie ma tytułu. Wulgata nadaje mu tytuł „Pieśń pochwalna Dawida”, który tradycja łacińska przyjęła; część tradycji żydowskiej łączyła go natomiast z Mojżeszem, autorem poprzedniego psalmu. Pewnej odpowiedzi nie ma. Głównym autorem, jak całego Pisma Świętego, jest Duch Święty.

Kiedy odmawiać psalm 91?

Zwyczajem Kościoła jest wieczór: Brewiarz 1962 roku śpiewa go w niedzielę na Komplecie, a przed reformą z 1911 roku odmawiano go na Komplecie codziennie. Pasuje też do chwil niebezpieczeństwa, choroby, podróży i pokusy. Żadna liczba powtórzeń ani godzina nie jest wymagana.

Czy psalm 91 to modlitwa o ochronę przed złym duchem?

Tak, w tym sensie, w jakim czytali go Ojcowie: to psalm zwycięstwa nad żmiją i smokiem, którym Chrystus odparł kusiciela, a Kościół wprowadza wiernych w wielkopostną walkę. Nie zastępuje jednak sakramentów ani pomocy kapłana i nie działa jak amulet. Jego siłą jest ufność, z jaką się go odmawia.