Psalm 103 (102 w Wulgacie): Błogosław, duszo moja, Panu

Psalm 103 czy psalm 102?

Wokół tego psalmu krążą dwa nieporozumienia i warto je wyjaśnić od razu.

Pierwsze dotyczy numeru. Hymn o miłosierdziu, który zaczyna się od słów „Błogosław, duszo moja, Panu”, to psalm 103 w Biblii Tysiąclecia i w innych współczesnych przekładach, które idą za numeracją hebrajską. W łacińskiej Wulgacie, w greckiej Septuagincie, w Brewiarzu i Mszale, a także w Biblii ks. Wujka ten sam tekst nosi numer 102, ponieważ te tradycje łączą w jeden psalm hebrajskie psalmy 9 i 10. Od tego miejsca aż do psalmu 147 numer łaciński jest zwykle o jeden niższy. Wersety tego psalmu mają w obu numeracjach te same numery: «psalm 103, 1-5» z Biblii Tysiąclecia to wersety 1-5 na tej stronie. Pełną tabelę odpowiedniości znajdziesz na stronie Księgi Psalmów.

Drugie dotyczy słów. Tymi samymi słowami zaczynają się dwa sąsiednie psalmy. Ten, psalm 102 Wulgaty, opiewa miłosierdzie Boga wobec grzesznika. Następny, psalm 104 (103 w Wulgacie), opiewa Jego wielkość w stworzeniu: „Błogosław, duszo moja, Panu! Panie, Boże mój, bardzoś się możnym okazał!” (Ps 103, 1). Kto szuka psalmu ze słowami „Jeśli wypuścisz ducha twego, będą stworzone i odnowisz oblicze ziemi” (Ps 103, 30), szuka właśnie tamtego. Wreszcie psalm 102 w Biblii Tysiąclecia to jeszcze inny tekst: pokutny psalm Domine, exaudi orationem meam, który u Wujka jest psalmem 101 i zaczyna się od słów „Modlitwa ubogiego, kiedy jest w ucisku” (Ps 101, 1).

Psalm 103 — interpretacja

To hymn dziękczynny, który o nic nie prosi. Dusza robi w nim spis tego, co otrzymała, a ten spis prowadzi ją od własnej historii aż po rozmiary nieba. Psalm otwiera i zamyka to samo wezwanie, „Błogosław, duszo moja, Panu”, jak rama wokół obrazu miłosierdzia. Tytuł, „Dawidowy”, przypisuje go królowi Dawidowi.

Dusza mówi do siebie (w. 1-2)

„Błogosław, duszo moja, Panu, i wszystko, co we mnie jest, imieniu świętemu jego!” (w. 1). Psalmista nie zwraca się najpierw do Boga ani do zgromadzenia, tylko do własnej duszy, jakby chciał ją obudzić. Uwielbienie nie przychodzi samo: trzeba go chcieć i zaangażować w nie „wszystko, co we mnie jest”, rozum, pamięć i serce. Drugi werset nazywa niebezpieczeństwo po imieniu: „nie zapominaj wszystkich dobrodziejstw jego!” (w. 2). Niewdzięczność rodzi się z zapomnienia, a uwielbienie jest aktem pamięci.

Dobrodziejstwa (w. 3-5)

Pamięć od razu rozwija się w wyliczankę:

• „On miłościwie odpuszcza wszystkie nieprawości twoje, uzdrawia wszystkie choroby twoje” (w. 3);
• „On odkupuje żywot twój od zatracenia, wieńczy cię miłosierdziem i litościami” (w. 4);
• „on wypełnia dobrami pragnienie twoje, odnowi się jak u orła młodość twoja” (w. 5).

Kolejność nie jest przypadkowa: najpierw przebaczenie. Zanim Bóg uzdrowi ciało, leczy duszę z grzechu, który jest prawdziwą chorobą. Ten sam porządek widać w Ewangelii, gdy Jezus mówi do paralityka: „Synu, odpuszczają ci się grzechy twoje!” (Mk 2, 5), a dopiero potem każe mu wstać. Dalej przychodzi wybawienie od śmierci, korona miłosierdzia i wreszcie obraz orła, znak przywróconej siły.

Bóg Mojżesza (w. 6-10)

Psalm przechodzi od dziejów jednej duszy do dziejów ludu. Pan „Oznajmił drogi swe Mojżeszowi i wolę swoją synom izraelskim” (w. 7), a następny werset powtarza niemal dosłownie objawienie na Synaju: „Litościwy i miłościwy Pan, długo czekający i wielce miłosierny!” (w. 8). Tak Bóg nazwał samego siebie, przechodząc przed Mojżeszem: „miłosierny i łaskawy, cierpliwy i mnogiej litości i prawdziwy” (Wj 34, 6).

Wnioski są wyciągnięte bez wahania: „Nie na wieki gniewać się będzie, ani wiecznie grozić będzie” (w. 9), a przede wszystkim: „Nie według grzechów naszych uczynił nam, ani według nieprawości naszych oddał nam” (w. 10). Każdy grzesznik, który się nawraca, może to zdanie wypowiedzieć zgodnie z prawdą.

Trzy miary miłosierdzia (w. 11-14)

Aby wyrazić ogrom przebaczenia, psalmista sięga po trzy obrazy. Wysokość: „jak wywyższone jest niebo nad ziemią, tak możnym uczynił miłosierdzie swoje względem bojących się go” (w. 11). Odległość: „Jak odległy jest wschód od zachodu, tak oddalił od nas nieprawości nasze” (w. 12); przebaczony grzech nie zostaje odłożony na bok, tylko odesłany tam, skąd nie wróci. I czułość: „Jak lituje się ojciec nad synami swymi, zlitował się Pan nad tymi, którzy się go boją” (w. 13). To już ojciec z przypowieści, który widzi z daleka syna marnotrawnego: „ujrzał go ojciec jego, i wzruszył się miłosierdziem” (Łk 15, 20).

Powód tej cierpliwości jest najpokorniejszy z możliwych: „bo on zna utworzenie nasze; wspomniał, że prochem jesteśmy” (w. 14). Bóg nie przebacza mimo naszej słabości, tylko biorąc ją pod uwagę.

Trawa i wieczność (w. 15-18)

„Człowiek, jak trawa dni jego, jak kwiat polny, tak przekwitnie” (w. 15). Wystarczy powiew wiatru, „i więcej się nie pozna miejsca jego” (w. 16). Tej kruchości przeciwstawia się jeden werset: „Ale miłosierdzie Pańskie od wieku do wieku nad tymi, którzy się go boją” (w. 17). Człowiek przemija, miłosierdzie trwa, a sprawiedliwość Boża sięga do „synów synów” tych, „którzy chowają przymierze jego” (w. 18).

Całe stworzenie błogosławi (w. 19-22)

Na końcu chór się poszerza. Pan „na niebie postawił stolicę swoją” (w. 19), a dusza wzywa do błogosławienia razem z nią aniołów, „możni w sile, którzy pełnicie słowo jego” (w. 20), wszystkie zastępy niebieskie, a w końcu wszystkie dzieła Boże „na wszelkim miejscu panowania jego” (w. 22). Ostatnie słowo wraca do pierwszego: „Błogosław, duszo moja, Panu!”. Uwielbienie, które zaczęło się w ukryciu jednego serca, kończy się w skali całego wszechświata, a dusza odnajduje w nim swoje miejsce, najmniejsze i najbardziej umiłowane.

Najważniejsze wersety psalmu 103

Najczęściej szuka się kilku fragmentów:

• Psalm 103, 1-5: całe otwarcie, od wezwania duszy po odnowioną młodość orła; dobra modlitwa dziękczynna na każdy dzień.
• Psalm 103, 3: „On miłościwie odpuszcza wszystkie nieprawości twoje, uzdrawia wszystkie choroby twoje”, werset modlitwy o uzdrowienie, który stawia przebaczenie przed zdrowiem.
• Psalm 103, 8: definicja Boga z Księgi Wyjścia, „Litościwy i miłościwy Pan”.
• Psalm 103, 12: wschód i zachód, miara przebaczonego grzechu.
• Psalm 103, 20: wezwanie aniołów, które Kościół śpiewa w ich święta.

Ojcowie Kościoła i Nowy Testament

Święty Augustyn w Objaśnieniach psalmów (Enarrationes in Psalmos) zatrzymuje się przy orle z wersetu 5. Przytacza starożytne przekonanie, że postarzały orzeł, któremu zbyt zakrzywiony dziób nie pozwala jeść, rozbija go o skałę i w ten sposób odzyskuje siły. Widzi w tym obraz chrześcijanina: starość grzechu nie pozwala mu się karmić, a odnawia się, rozbijając ją o skałę, którą jest Chrystus. Odzyskana młodość to młodość łaski, a na końcu młodość zmartwychwstania.

Nowy Testament podejmuje kilka wersetów psalmu. Najświętsza Maryja Panna śpiewa w Magnificat: „A miłosierdzie jego z pokolenia w pokolenie, bojącym się jego” (Łk 1, 50), co jest echem wersetu 17; więcej o tym kantyku przeczytasz w artykule o Magnificat. Święty Jakub kończy przykład Hioba formułą bliską wersetowi 8: „litościwy jest Pan i miłosierny” (Jk 5, 11). Ojciec, którego litość opisuje psalm, to Ojciec, którego objawił Jezus.

Psalm dopełnia w ten sposób wielkie psalmy przebaczenia: psalm 51 (50 w Wulgacie), Miserere, w którym grzesznik prosi o miłosierdzie, i psalm 130 (129 w Wulgacie), De profundis, w którym go wyczekuje. Psalm 103 to psalm miłosierdzia już otrzymanego.

Psalm 103 w liturgii 1962 roku

W Brewiarzu. W Brewiarzu rzymskim z 1962 roku, który zachowuje tygodniowy psałterz ułożony przez św. Piusa X w 1911 roku, psalm 102 odmawia się w Komplecie sobotniej, podzielony na dwie części, po psalmie 88 (87 w Wulgacie), Domine, Deus salutis meae, najciemniejszej modlitwie wieczornej całego Psałterza. Na koniec tygodnia, po skardze człowieka stojącego nad grobem, Kościół zanosi dziękczynienie za wszystkie otrzymane dobrodziejstwa i wchodzi w niedzielę, błogosławiąc Pana. Możesz go odmówić w brewiarzu na dziś, a o samej Godzinie przeczytasz w artykule o Komplecie.

W Mszale. Tradycyjna Msza czerpie z niego kilka śpiewów:

• traktus Domine, non secundum peccata nostra, quae fecimus nos, otwierany wersetem 10, śpiewa się w Środę Popielcową, a potem w poniedziałki, środy i piątki Wielkiego Postu: lud pokutujący zamienia ufność psalmu w błaganie;
• ofertorium Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus (w. 2 i 5) śpiewa się w piątek wielkopostnych Suchych Dni i w piątek wrześniowych Suchych Dni;
• introit Benedicite Dominum, omnes Angeli ejus (w. 20), z wersetem 1 jako wersetem psalmowym, otwiera Mszę św. Michała Archanioła 29 września, a także Msze św. Gabriela (24 marca) i św. Rafała (24 października).

Jak się modlić psalmem 103?

• Po spowiedzi. Psalm mówi dokładnie o tym, co penitent właśnie otrzymał: „On miłościwie odpuszcza wszystkie nieprawości twoje”. To najpiękniejsze dziękczynienie po sakramencie, o którym piszemy w artykule o spowiedzi.
• W sobotni wieczór, razem z Kościołem w Komplecie, aby zamknąć tydzień, licząc otrzymane łaski.
• W chorobie i w rekonwalescencji, z wersetem 3, prosząc najpierw o uzdrowienie duszy, a potem ciała.
• W żałobie. Wersety 15-17 przeciwstawiają krótkość życia wieczności miłosierdzia; dobrze łączą się z modlitwą za zmarłych.
• Każdego ranka choćby werset 2. „Nie zapominaj wszystkich dobrodziejstw jego”: jedno zdanie wystarczy, by zacząć dzień bez niewdzięczności.

Módl się nim powoli. Psalm podsuwa proste ćwiczenie: przy każdym dobrodziejstwie z wersetów 3-5 nazwij w milczeniu jeden konkretny dar ze swojego życia. Zakończ, jak w Oficjum, modlitwą Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Dlaczego psalm 103 ma też numer 102?

Bo Wulgata i Septuaginta, za którymi idą liturgia i Biblia ks. Wujka, łączą w jeden psalm hebrajskie psalmy 9 i 10. Od tego miejsca ich numeracja jest zwykle o jeden niższa: psalm 103 Biblii Tysiąclecia to psalm 102 Wulgaty, Benedic, anima mea, Domino. Tekst i numery wersetów są te same.

Czy psalm 103 to psalm o stworzeniu świata?

To zależy od numeracji. We współczesnych Bibliach psalm 103 to ten hymn o miłosierdziu, a psalm o stworzeniu ma numer 104. W Wulgacie i u Wujka jest odwrotnie: psalm 103 to hymn o stworzeniu, a hymn o miłosierdziu ma numer 102. Oba zaczynają się tymi samymi słowami: Benedic, anima mea, Domino, „Błogosław, duszo moja, Panu”.

Co mówią wersety 1-5 psalmu 103?

Wersety 1-2 to wezwanie skierowane do własnej duszy, by błogosławiła Pana i nie zapominała Jego dobrodziejstw. Wersety 3-5 wyliczają te dobrodziejstwa: przebaczenie wszystkich nieprawości, uzdrowienie chorób, wybawienie od zatracenia, koronę miłosierdzia i młodość odnowioną „jak u orła”. Przebaczenie stoi na pierwszym miejscu, bo grzech jest najcięższą chorobą.

Co znaczy „odnowi się jak u orła młodość twoja”?

To werset 5. Orzeł był dla starożytnych symbolem siły, która się odnawia. Święty Augustyn widzi w nim odnowienie chrześcijanina przez łaskę, a ostatecznie młodość zmartwychwstania, kiedy ciało otrzyma udział w chwale.

Czy psalm 103 nadaje się na pogrzeb?

Tak, dobrze wyraża to, co Kościół mówi przy zmarłym. Mówi o kruchości człowieka, którego dni są „jak trawa”, i o miłosierdziu Pańskim, które trwa „od wieku do wieku”. Nadaje się także do osobistej modlitwy za zmarłych, zwłaszcza wersety 13-17.

Kto napisał psalm 103?

Tytuł brzmi „Dawidowy”, więc tradycja przypisuje psalm królowi Dawidowi, który sam doświadczył Bożego przebaczenia po swoim grzechu. Jak całe Pismo Święte, ma on za głównego autora Ducha Świętego.