Psalm 23 (22 w Wulgacie): Pan mną rządzi, psalm o Dobrym Pasterzu

Psalm 23 czy psalm 22?

To jeden i ten sam psalm pod dwoma numerami. Współczesne Biblie, także Biblia Tysiąclecia, z której korzystają szkoły i parafie, idą za numeracją hebrajską i nazywają go psalmem 23. Grecka Septuaginta, łacińska Wulgata, Biblia ks. Jakuba Wujka i wszystkie księgi liturgiczne tradycji liczą go jako psalm 22, bo psalmy 9 i 10 hebrajskie łączą w jeden. Numery wersetów są w tym psalmie takie same w obu Bibliach: słynny werset 4 jest czwarty wszędzie. Pełną tabelę obu numeracji znajdziesz na stronie Księgi Psalmów.

Częsta pomyłka idzie też w drugą stronę. „Psalm 22” współczesnych Biblii to nie psalm o pasterzu, lecz wielki psalm Męki, którym Pan Jezus modlił się na krzyżu: w Wulgacie to psalm 21, u ks. Wujka: „Boże, Boże mój, wejrzyj na mnie, czemuś mię opuścił?”. W skrócie:

• psalm 23 (numeracja hebrajska) = psalm 22 (Wulgata): psalm o pasterzu, na tej stronie;
• psalm 22 (numeracja hebrajska) = psalm 21 (Wulgata): Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?

Psalm 23 — interpretacja

Sześć wersetów wystarcza temu psalmowi, by opowiedzieć całe życie duszy z Bogiem. Nosi nagłówek „Psalm Dawidowy” (w. 1) i tradycja słyszy w nim głos pasterza z Betlejem, który został królem. Dawid opowiadał Saulowi, jak bronił owiec przed lwem i niedźwiedziem: „Pasał sługa twój trzodę ojca swego, a przychodził lew albo niedźwiedź i porywał barana spośród trzody” (1 Sm 17,34; w Wulgacie to I Księga Królewska). Wiedział więc, co pasterz winien swojej trzodzie. Tutaj mówi to o Bogu.

Pasterz, który prowadzi (w. 1-3). Pierwszy werset zawiera wszystko, co nastąpi: „Pan mną rządzi, i na niczym mi schodzić nie będzie”. Łacina mówi Dominus regit me, Pan mnie prowadzi i mną kieruje; hebrajski: Pan jest moim pasterzem. Oba sensy się spotykają, bo pasterz Wschodu nie popędza trzody, tylko idzie przed nią. Owca, która za nim idzie, nie ma braku nie dlatego, że posiada wszystko, lecz dlatego, że ten, kto ją prowadzi, wie, czego jej trzeba.

Potem przychodzą obrazy pokoju: „Na miejscu paszy, tam mnie postawił, nad wodą posilenia wychował mię” (w. 2). Wulgata mówi aqua refectionis, woda, która przywraca siły; przekłady z hebrajskiego mówią o wodach spokojnych. I dalej: „duszę moją pokrzepił. Prowadził mię ścieżkami sprawiedliwości dla imienia swego” (w. 3). Łacińskie animam meam convertit znaczy także: zawrócił moją duszę. Pasterz nie tylko karmi, lecz sprowadza zabłąkaną owcę z powrotem na prostą drogę, i czyni to „dla imienia swego”: nie dla zasług owcy, tylko dlatego, że jest wierny sobie.

Cień śmierci (w. 4). To werset najczęściej wyszukiwany i cytowany, dlatego ma osobny rozdział poniżej. Tu psalm zmienia osobę: dotąd mówił o Bogu, teraz mówi do Boga. W chwili niebezpieczeństwa owca przestaje rozprawiać o pasterzu i odwraca się ku niemu.

Stół, olejek i kielich (w. 5). Obraz znów się zmienia: pasterz staje się gospodarzem, który przyjmuje gościa. „Nagotowałeś przed oczyma mymi stół naprzeciwko tych, którzy mię trapią; utłuściłeś olejkiem głowę moją, a kielich mój upajający jak wspaniały jest!” Nieprzyjaciele nie zniknęli, ale patrzą bezsilnie na ucztę wyprawioną sprawiedliwemu. Namaszczenie głowy było na Wschodzie czcią okazywaną gościowi. Calix meus inebrians, „kielich mój upajający”, to puchar napełniony ponad miarę.

Dom Pański (w. 6). Psalm kończy się spojrzeniem na cel drogi: „I miłosierdzie twoje pójdzie za mną po wszystkie dni żywota mojego, abym mieszkał w domu Pańskim przez długie dni”. Miłosierdzie nie tylko uprzedza, ale idzie z tyłu, jak pasterz zamykający pochód, żeby żadna owca nie została w tyle. Domem Pańskim był dla Dawida przybytek na Syjonie; dla chrześcijanina jest nim niebo. Pytanie, kto do niego wejdzie, stawia zaraz następny psalm 24 (23 w Wulgacie): „Któż wstąpi na górę Pańską, albo kto będzie stał na świętym miejscu jego?”.

Psalm 23, 4: „choćbym też chodził wpośród cienia śmierci”

U ks. Wujka werset brzmi: „Bo choćbym też chodził wpośród cienia śmierci, nie będę się bał zła, albowiem ty jesteś ze mną; laska twoja i kij twój, te mię pocieszyły” (w. 4). Po łacinie: Nam etsi ambulavero in medio umbræ mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es. Współczesne przekłady mówią o ciemnej dolinie.

Ufność tego psalmu nie ma w sobie nic beztroskiego. Cień śmierci jest prawdziwy: choroba, prześladowanie, żałoba, wreszcie samo konanie. Lęk odpędza nie brak niebezpieczeństwa, ale obecność: quoniam tu mecum es, „albowiem ty jesteś ze mną”. Laska zawraca owcę, która odchodzi, kij odpędza wilka; jedno i drugie, mówi psalm, „mię pocieszyły”. Nawet karcenie Boże należy do Jego czułości.

Ten werset ma długą historię modlitwy. Jest pociechą tych, którzy czuwają przy umierającym, i tych, którzy przechodzą przez noc strachu. Można go powtarzać osobno, jak akt strzelisty: Non timebo mala, quoniam tu mecum es.

„Pan mną rządzi” czy Pan jest moim pasterzem?

Kto szuka oryginalnego tekstu psalmu 23, powinien wiedzieć, że oryginał jest hebrajski. Pierwszy werset brzmi w nim mniej więcej: Pan jest moim pasterzem, niczego mi nie braknie, i to sformułowanie upowszechniły współczesne Biblie oraz pieśni kościelne. Wulgata, przełożona przez św. Hieronima z greckiej Septuaginty, ma Dominus regit me, et nihil mihi deerit, a ks. Wujek, który tłumaczy Wulgatę, pisze: „Pan mną rządzi, i na niczym mi schodzić nie będzie”. To nie błąd, tylko inny odcień tego samego słowa: pasterz Izraela jest zarazem przewodnikiem i królem, a Dawid, król i pasterz, wiedział o tym lepiej niż ktokolwiek.

Różnice ciągną się dalej: „woda posilenia” ks. Wujka odpowiada wodom spokojnym, „kielich mój upajający” przelewającemu się kielichowi, „długie dni” niekończącym się dniom niektórych przekładów. Tekst podany na tej stronie jest tym, który Kościół łaciński śpiewał przez wieki i którym modlili się święci. Jeśli wybierasz Biblię do codziennej lektury, zajrzyj do przewodnika która Biblia katolicka.

Dobry Pasterz: Ojcowie Kościoła

Nasz Pan odniósł ten obraz do siebie: „Jam jest pasterz dobry. Dobry pasterz duszę swoją daje za owce swoje” (J 10,11). Pasterz psalmu to więc nie tylko Bóg Izraela w ogólności, ale Słowo, które stało się ciałem i prowadzi swoją trzodę aż do oddania za nią życia.

Apokalipsa podejmuje ten obraz na końcu dziejów, gdy Baranek staje się pasterzem zbawionych: „Baranek, który jest w pośrodku tronu, będzie nimi rządził i poprowadzi ich do źródeł wód życia” (Ap 7,17). Ks. Wujek używa tu tego samego czasownika co w psalmie: Baranek jest pasterzem, który rządzi.

Św. Augustyn w Objaśnieniach psalmów (Enarrationes in Psalmos) słyszy w tym psalmie Kościół, który mówi do Chrystusa: to Pan Jezus go pasie, a skoro go pasie, niczego mu nie zabraknie. Psalm staje się w ten sposób modlitwą każdego ochrzczonego, który wie, że jest prowadzony, karmiony i broniony.

Ojcowie, którzy przygotowywali nowo ochrzczonych, poszli jeszcze dalej. Św. Ambroży w dziele O misteriach (De mysteriis) i św. Cyryl Jerozolimski w Katechezach mistagogicznych czytali te wersety jako drogę wtajemniczenia chrześcijańskiego: woda, do której prowadzi pasterz, to chrzest, olejek na głowie to namaszczenie krzyżmem, zastawiony stół i kielich to Eucharystia. Neofita, który wychodził z chrzcielnicy i szedł ku ołtarzowi, mógł śpiewać ten psalm, przeżywając go. Tak czytany, Dominus regit me jest streszczeniem sakramentów: pasterz nie tylko prowadzi na pastwiska, ale daje na pokarm własne Ciało.

Psalm nabiera głębi także przez swoje miejsce w Psałterzu. Następuje bezpośrednio po psalmie 21 Wulgaty, psalmie krzyża. Pasterz, który prowadzi z taką łagodnością, to Ten, który pierwszy przeszedł przez cień śmierci, z przebitymi rękami i nogami. Dlatego owca może powiedzieć „ty jesteś ze mną” aż do śmierci: jej pasterz przeszedł tamtędy przed nią.

Psalm 23 w liturgii 1962

Pryma w czwartek. W Brewiarzu rzymskim 1962, który zachowuje tygodniowy psałterz uporządkowany przez św. Piusa X w 1911 roku, psalm 22 odmawia się w Prymie czwartkowej, w godzinie otwierającej dzień pracy, z antyfoną In loco pascuæ ibi Dominus me collocavit. Co tydzień Kościół powierza swój trud prowadzeniu Pasterza. Odnajdziesz go w brewiarzu tego dnia.

Oficjum za zmarłych. Kościół śpiewa go także w Jutrzni za zmarłych: razem z psalmami 24 i 26 Wulgaty (25 i 27 współczesnych Biblii) tworzy drugi nokturn, z antyfoną In loco pascuæ ibi me collocavit, „na miejscu paszy, tam mnie postawił”. Duszę, która dopiero co przeszła przez cień śmierci, Kościół powierza Pasterzowi prowadzącemu ją do swego domu. Dlatego psalm tak dobrze pasuje do modlitwy za zmarłych.

W Mszale. Mszał 1962 sięga po niego w Wielkim Poście. Graduał soboty po III niedzieli Wielkiego Postu, w dniu, w którym czyta się historię oczernionej Zuzanny, to werset 4: Si ambulem in medio umbræ mortis, non timebo mala: quoniam tu mecum es, Domine, z wersetem Virga tua et baculus tuus, ipsa me consolata sunt. Antyfona na Komunię soboty po IV niedzieli Wielkiego Postu podejmuje wersety 1-2: Dominus regit me, et nihil mihi deerit: in loco pascuæ ibi me collocavit.

Tych użyć nie należy mylić z psalmem responsoryjnym lekcjonarzy zreformowanych po 1969 roku, w których ten tekst często wraca z refrenem: tradycyjna liturgia odmawia go w Oficjum w całości, zakończony Chwała Ojcu.

Jak się modlić psalmem 23

Rano. To pora, którą wyznacza mu Brewiarz. Odmówiony po przebudzeniu powierza dzień prowadzeniu Boga: nie prosi się o łatwą drogę, ale o to, by być prowadzonym „ścieżkami sprawiedliwości”. Dobrze łączy się z modlitwą poranną.

Po Komunii świętej. Ojcowie widzieli tu stół i kielich Pański. Powtarzać go powoli w dziękczynieniu po Mszy to rozpoznać w przyjętej Hostii stół, o którym mówi psalm: „Nagotowałeś przed oczyma mymi stół”.

W próbie i w żałobie. Werset 4 jest modlitwą tego, kto przechodzi przez noc. Przy łóżku umierającego albo za zmarłego cały psalm wyraża wiarę Kościoła w dom, do którego Pasterz prowadzi swoich; por. modlitwę o dobrą śmierć.

Razem z innymi psalmami ufności. Pobożność chętnie łączy go z psalmem 91 (90 w Wulgacie), modlitwą o opiekę, i z psalmem 121 (120 w Wulgacie), psalmem pielgrzyma. Pierwszy ukazuje Boga jako schronienie, drugi jako stróża; psalm 23 łączy oba w postaci pasterza.

Odmawia się go bez pośpiechu, pozwalając, by każdy obraz osiadł w sercu, i kończy, jak w Oficjum, słowami Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Psalm 23 czy psalm 22 — który numer jest prawidłowy?

Oba oznaczają ten sam psalm. Numer 23 pochodzi z numeracji hebrajskiej, używanej przez współczesne Biblie; numer 22 z numeracji Septuaginty i Wulgaty, którą zachowują Biblia ks. Wujka i tradycyjna liturgia. Psalm rozpoznasz po pierwszych słowach: u ks. Wujka „Pan mną rządzi”, w przekładach z hebrajskiego Pan jest moim pasterzem.

Jak zaczyna się psalm 23?

U ks. Wujka: „Pan mną rządzi, i na niczym mi schodzić nie będzie”. Po łacinie: Dominus regit me, et nihil mihi deerit. Przekłady z hebrajskiego oddają ten werset słowami Pan jest moim pasterzem, niczego mi nie braknie.

O czym jest psalm 23?

O Bogu, który prowadzi, karmi i broni duszę jak pasterz swoją trzodę, tak że niczego jej nie brakuje. Psalm przechodzi od pastwiska i wody do cienia śmierci, a potem do stołu, olejku i kielicha, i kończy się w domu Pańskim. Chrystus odniósł ten obraz do siebie, nazywając się Dobrym Pasterzem.

Co mówi werset 4 psalmu 23?

U ks. Wujka: „Bo choćbym też chodził wpośród cienia śmierci, nie będę się bał zła, albowiem ty jesteś ze mną”. Werset uczy, że ufność nie usuwa próby, tylko przechodzi przez nią z Bogiem obecnym obok. Laska i kij pasterza oznaczają zarazem prowadzenie i obronę.

Kto napisał psalm 23?

Psalm nosi nagłówek „Psalm Dawidowy”, po łacinie Psalmus David. Tradycja przypisuje go więc królowi Dawidowi, który był pasterzem, zanim namaścił go Samuel. Jak całe Pismo, tekst ten powstał pod natchnieniem Ducha Świętego, który jest jego głównym autorem.

Kiedy odmawia się psalm 23?

W Brewiarzu 1962 przypada na Prymę w czwartek, a Kościół śpiewa go także w Jutrzni za zmarłych. Prywatnie można się nim modlić rano, po Komunii świętej, w chorobie i przy zmarłych. Nie jest zaklęciem chroniącym przed nieszczęściem, lecz zawierzeniem Pasterzowi.

Czy psalm 22 Boże mój, czemuś mnie opuścił to ten sam psalm?

Nie. To psalm 22 współczesnych Biblii, a psalm 21 Wulgaty, psalm Męki, którym Jezus modlił się na krzyżu. W Psałterzu poprzedza on bezpośrednio psalm o pasterzu, a Ojcowie czytali oba teksty razem: najpierw krzyż, potem pastwiska.