Psalm 51 (50 w Wulgacie): Miserere — Zmiłuj się nade mną, Boże

Psalm 51 czy psalm 50?

Miserere nosi dwa numery, zależnie od tego, którą Biblię otwierasz. Biblia Tysiąclecia i inne współczesne przekłady liczą psalmy według tekstu hebrajskiego i nazywają go psalmem 51. Wulgata łacińska i grecka Septuaginta, z których Kościół przez wieki modlił się w Mszale i w Brewiarzu, a za nimi ks. Wujek, liczą go jako psalm 50. Różnica bierze się stąd, że Wulgata łączy w jeden psalm 9 psalmy 9 i 10 tekstu hebrajskiego; od tego miejsca prawie cały Psałterz przesuwa się o jeden numer. Psalm 50, Miserere, z dawnego modlitewnika i psalm 51 ze współczesnej Biblii to więc ten sam tekst.

Uwaga na odwrotną pomyłkę. Psalm 50 Biblii Tysiąclecia to inny psalm: Asafowy psalm o sądzie Bożym i o ofierze chwały, który w Wulgacie nosi numer 49 i zaczyna się u Wujka od słów „Bóg nad bogami Pan przemówił i wezwał ziemię” (psalm 50 (49 w Wulgacie)). W Brewiarzu oba psalmy stoją zresztą obok siebie. Pełną tabelę obu numeracji znajdziesz na stronie Księgi Psalmów.

Numery wersetów są w tym psalmie u Wujka i w Biblii Tysiąclecia te same, bo oba przekłady liczą tytuł jako wersety 1 i 2. Właściwa modlitwa zaczyna się od wersetu 3, a „serce czyste” to werset 12. Przekłady, które tytułu nie liczą (np. angielskie), podają ten werset jako 10.

Psalm 51 — interpretacja

Tytuł: Dawid przed Natanem (w. 1-2)

Tytuł wiąże psalm z konkretną godziną życia króla: „Psalm Dawida, gdy przyszedł do niego prorok Natan, kiedy był wszedł do Betsabei” (w. 2). Historię opowiada II Księga Królewska (2 Księga Samuela), rozdział 12. Dawid wziął żonę Uriasza i doprowadził do jego śmierci na wojnie. Natan opowiada mu przypowieść o owieczce ubogiego, a gdy król się oburza, mówi: „Ty jesteś tym człowiekiem!”. Dawid nie broni się i nie szuka wymówek. Odpowiada tylko: „Zgrzeszyłem Panu!”. Psalm jest tym wyznaniem rozwiniętym w modlitwę i dlatego Kościół wkłada go w usta każdego grzesznika.

Wołanie i wyznanie (w. 3-8)

Psalm zaczyna się od jedynego argumentu, jaki grzesznik może przedstawić Bogu. Nie są nim jego zasługi, lecz Boże miłosierdzie: „Zmiłuj się nade mną, Boże, według wielkiego miłosierdzia twego, i według mnóstwa litości twoich zgładź nieprawość moją!” (w. 3). Ta sama prośba wraca w trzech czasownikach: zgładzić, obmyć, oczyścić. „Jeszcze więcej obmyj mię od nieprawości mojej i od grzechu mojego oczyść mię!” (w. 4): łacińskie amplius prosi o obmycie aż do dna.

Potem przychodzi wyznanie, bez łagodzenia: „Albowiem ja znam nieprawość moją i grzech mój jest zawsze przeciwko mnie” (w. 5). I najgłębsze słowo pokuty: „Tobie samemu zgrzeszyłem i uczyniłem zło przed tobą” (w. 6). Dawid skrzywdził Uriasza, Betsabeę i swój lud, a jednak widzi, że każdy grzech dotyka najpierw Boga. Dalszą część tego wersetu, o Bogu, który okazuje się sprawiedliwy w swoich słowach, przytacza św. Paweł w Liście do Rzymian: „Abyś się okazał sprawiedliwym w mowach swoich i zwyciężył, gdy bywasz sądzony”.

Werset 7 schodzi do korzenia: „Oto bowiem w nieprawościach jestem poczęty i w grzechach poczęła mię matka moja” (w. 7). To nie jest wyrzut wobec matki ani wobec małżeństwa. Tradycja czyta tu ranę grzechu pierworodnego, którą każdy człowiek dziedziczy po Adamie. Pokutnik nie robi z niej wymówki: wyznaje, że zło jest w nim starsze niż jego własna wina. Werset 8 dodaje zdanie, które przekłady z hebrajskiego oddają inaczej. W Wulgacie Bóg objawił psalmiście „niewiadome i skryte rzeczy mądrości” swojej (w. 8).

Oczyszczenie i nowe serce (w. 9-14)

„Pokropisz mię hizopem, a będę oczyszczony, obmyjesz mię, a będę nad śnieg wybielony” (w. 9). Hizop to niewielka roślina, którą według Prawa kropiono nieczystych. Dawid prosi, by ten gest wykonał sam Bóg. Z tego wersetu Kościół uczynił antyfonę Asperges me, śpiewaną przy niedzielnym pokropieniu wodą święconą. Werset 10 zapowiada owoc przebaczenia: „Dasz mi usłyszeć radość i wesele, a rozradują się kości poniżone” (w. 10).

Szczytem psalmu jest werset 12: „Serce czyste stwórz we mnie, Boże, i ducha prawego odnów we wnętrznościach moich” (w. 12). Czasownik jest ten sam, co w pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju: crea, stwórz, czyli uczyń to, czego nie było. Grzesznik nie może sam przerobić sobie serca; prosi o nie tak, jak prosi się o stworzenie. Prorok Ezechiel zapowie ten dar w imieniu Boga: „I dam wam serce nowe i ducha nowego położę wpośród was” (Ez 36,26). Następny werset prosi: „ducha świętego twego nie bierz ode mnie” (w. 13). Tradycja rozpoznaje tu łaskę uświęcającą, którą grzech śmiertelny odbiera, a Bóg przywraca przez przebaczenie. „Przywróć mi radość zbawienia twojego” (w. 14): pokuta chrześcijańska kończy się radością, nie wyrzutem sumienia.

Chwała i prawdziwa ofiara (w. 15-21)

Ten, komu przebaczono, staje się apostołem: „Będę nauczał grzeszników dróg twoich, a niezbożni do ciebie się nawrócą” (w. 15). Potem pada prośba, którą Kościół niemal codziennie wkłada w usta kapłana na początku Jutrzni: „Panie, otworzysz wargi moje, a usta moje opowiadać będą chwałę twoją!” (w. 17).

Dawid rozumie, że same zwierzęta ofiarne nie wystarczą: „Ofiarą dla Boga jest duch skruszony, sercem skruszonym i uniżonym, Boże, nie wzgardzisz!” (w. 19). Łacińskie contritum, skruszony, starty na proch, dało nazwę skrusze (contritio). Ostatnie dwa wersety modlą się za Syjon i zapowiadają, że wtedy Bóg przyjmie „ofiarę sprawiedliwości, obiaty i całopalenia” (w. 21). Ojcowie widzą tu ofiarę Chrystusa, złożoną raz na krzyżu i uobecnianą na ołtarzu, z którą łączy się skruszone serce.

Najważniejsze wersety psalmu 51

• Werset 3, Miserere mei, Deus: najkrótszy akt skruchy, który możesz powtarzać w ciągu dnia.
• Werset 6, „Tobie samemu zgrzeszyłem”: grzech jest najpierw obrazą Boga.
• Werset 9, Asperges me: hizop, pokropienie, czystość „nad śnieg”.
• Werset 10 (często szukany jako «psalm 51 10»): radość przebaczenia i „kości poniżone”, które się rozradują.
• Werset 12, „Serce czyste stwórz we mnie, Boże”: prośba o nowe serce.
• Werset 17, Domine, labia mea aperies: pierwsze słowa Oficjum każdego dnia.
• Werset 19, „duch skruszony”: biblijne źródło nauki o skrusze.

Współczesne przekłady z hebrajskiego oddają początek psalmu słowami Zmiłuj się nade mną, Boże, w swojej łaskawości. To ten sam psalm; tu czytasz go w przekładzie Wujka z Wulgaty, którą Kościół śpiewa.

Miserere u Ojców Kościoła i w tradycji

Św. Augustyn skomentował ten psalm w Objaśnieniach psalmów (Enarrationes in Psalmos). Zauważa, że upadek Dawida został zapisany nie po to, by inni upadali, lecz po to, by ci, którzy nie upadli, strzegli się upadku, a ci, którzy upadli, powstali. Ta sama księga, która opowiada grzech króla, przechowuje jego pokutę. Biograf Augustyna, Possydiusz, opisuje, że w ostatniej chorobie święty kazał wypisać na ścianie psalmy pokutne i czytał je z łóżka ze łzami.

Psalm można czytać jak mały traktat o pokucie: wyznanie, żal, ufność, a potem zadośćuczynienie i chwała. Odnajdziesz w nim części sakramentu, jak je wykłada Katechizm Soboru Trydenckiego: skruchę, spowiedź i zadośćuczynienie. Miserere jest biblijną postacią aktu skruchy, a jego echo słychać w Ewangelii. Celnik w przypowieści modli się: „Boże, bądź miłościw mnie grzesznemu!” (Łk 18,13), a syn marnotrawny wraca ze słowami: „Ojcze, zgrzeszyłem przeciw niebu i przed tobą” (Łk 15,18).

W muzyce Miserere Gregoria Allegriego, skomponowane w XVII wieku dla Ciemnej Jutrzni w Kaplicy Sykstyńskiej, rozsławiło ten tekst daleko poza kościołami. Jego właściwym miejscem pozostają jednak usta pokutnika.

Psalm 50 w liturgii 1962 roku

Żaden psalm nie ma w tradycyjnej liturgii rzymskiej tylu miejsc co Miserere.

• Laudesy dni pokutnych. Brewiarz św. Piusa X, w wydaniu z 1962 roku, ma dwa układy Laudesów. Drugi z nich, przewidziany m.in. na niedziele od Siedemdziesiątnicy do Niedzieli Palmowej oraz na dni powszednie Adwentu i Wielkiego Postu, każdego dnia tygodnia otwiera się psalmem 50, za każdym razem z inną antyfoną wziętą z psalmu: w poniedziałek Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam, w czwartek Tibi soli peccavi, w piątek Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies. Godzinę dnia możesz odmówić w brewiarzu.
• Triduum Paschalne. W Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę Laudesy (część Ciemnej Jutrzni, Tenebrae) zaczynają się od Miserere; w Wielki Czwartek z antyfoną Justificeris, Domine, in sermonibus tuis z wersetu 6. Dawny zwyczaj odmawiania psalmu 50 jeszcze raz na zakończenie tych godzin rubryki z lat 1955 i 1960 zniosły. Więcej o tych dniach w przewodniku po Triduum Paschalnym.
• Oficjum za zmarłych. Miserere jest pierwszym psalmem Laudesów za zmarłych, z antyfoną Exsultabunt Domino ossa humiliata z wersetu 10: Kościół słyszy w kościach poniżonych ciała zmarłych oczekujące zmartwychwstania. To oficjum odmawia się zwłaszcza w Dzień Zaduszny.
• Asperges. Poza okresem wielkanocnym, przed niedzielną sumą, kapłan kropi wiernych wodą święconą, a chór śpiewa antyfonę Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor (w. 9) z pierwszym wersetem psalmu, Miserere mei, Deus. W okresie wielkanocnym zastępuje ją Vidi aquam.
• Msza święta. Werset 21, Acceptabis sacrificium justitiae, oblationes et holocausta, jest antyfoną na Komunię (Communio) X niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego i czwartku po Popielcu; werset 3 tworzy Ofertorium wtorku II tygodnia Wielkiego Postu.
• Początek Oficjum. Werset 17, Domine, labia mea aperies, to pierwsze słowa, którymi Kościół niemal codziennie zaczyna Jutrznię.
• Siedem psalmów pokutnych. Miserere jest czwartym z siedmiu psalmów pokutnych: w Wulgacie 6, 31, 37, 50, 101, 129 i 142, w Biblii Tysiąclecia 6, 32, 38, 51, 102, 130 i 143. Należą do nich także psalm 6 i psalm 130 (129 w Wulgacie), De profundis.

Jak się modlić psalmem 51?

Miserere jest modlitwą każdego człowieka, bo każdy jest grzesznikiem. Tradycja podsuwa kilka sposobów.

Przed spowiedzią. Odmów go powoli, prosząc o skruchę, i zatrzymaj się przy wersecie 5: „grzech mój jest zawsze przeciwko mnie”. Lepiej niż sama lista grzechów przygotowuje rachunek sumienia, bo stawia grzech przed Bogiem, a nie tylko przed sobą. Kolejne kroki sakramentu opisuje przewodnik o spowiedzi.

Po rozgrzeszeniu. Wróć do niego od wersetu 10, dziękując: radość, o którą prosiłeś, przyszła, a czyste serce zostało stworzone. Werset 15 staje się wtedy postanowieniem.

W Wielkim Poście i w piątki. Kościół sam umieszcza go w Laudesach dni pokutnych. Możesz włączyć go do porannej modlitwy przez cały Wielki Post.

Po upadku. Nie czekaj. Powiedz przynajmniej pierwszy werset, Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam, a potem idź do spowiedzi.

Za grzeszników. Możesz ofiarować go w intencji czyjegoś nawrócenia; werset 15 podaje tę intencję.

Na końcu dodaj Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Dlaczego psalm 51 to psalm 50 w Wulgacie?

Bo istnieją dwie numeracje Psałterza. Biblia Tysiąclecia idzie za tekstem hebrajskim i liczy ten psalm jako 51; Wulgata i Septuaginta, a za nimi liturgia katolicka i ks. Wujek, liczą go jako 50. To ten sam psalm, Miserere. Psalm 50 Biblii Tysiąclecia to natomiast Asafowy psalm o sądzie, w Wulgacie 49.

Co to jest psalm pokutny?

To jeden z siedmiu psalmów, w których grzesznik wyznaje winę i błaga o miłosierdzie: w numeracji Wulgaty 6, 31, 37, 50, 101, 129 i 142. Kościół od wieków odmawia je razem jako modlitwę o przebaczenie, często z Litanią do Wszystkich Świętych. Miserere jest z nich najsłynniejszy.

Kto napisał psalm 51?

Tytuł przypisuje go Dawidowi i podaje okoliczność: przyjście proroka Natana po grzechu króla z Betsabeą i śmierci Uriasza (2 Sm 11-12, u Wujka II Księga Królewska). Tradycja przyjmuje to przypisanie; głównym autorem, jak całego Pisma, jest Duch Święty.

Kiedy odmawia się Miserere?

W Brewiarzu z 1962 roku na początku Laudesów dni pokutnych, w tym Laudesów Triduum Paschalnego, oraz w Laudesach Oficjum za zmarłych. Jego werset 9 śpiewa się przy niedzielnym pokropieniu Asperges poza okresem wielkanocnym. Wierni odmawiają go przed spowiedzią, przy wieczornym rachunku sumienia i w Wielkim Poście.

Co oznacza serce skruszone?

To serce, które żałuje grzechu, bo obraziło Boga. Wujek tłumaczy werset 19: „Ofiarą dla Boga jest duch skruszony, sercem skruszonym i uniżonym, Boże, nie wzgardzisz!”. Łacińskie contritum znaczy «starty, skruszony na proch»: zatwardziałe serce zostaje skruszone żalem. Stąd wzięła się nazwa skruchy, najważniejszej części sakramentu pokuty.

Co znaczy werset „Serce czyste stwórz we mnie, Boże”?

To prośba o nowe serce, którego człowiek nie może sobie dać sam. Czasownik crea to czasownik stworzenia: tylko Bóg przeprowadza duszę ze stanu grzechu do stanu łaski. W Wujku, jak w Biblii Tysiąclecia, jest to werset 12, bo oba przekłady liczą tytuł jako wersety 1-2.

Czy można odmawiać Miserere codziennie?

Tak, to dawny zwyczaj. Wielu wiernych odmawia go wieczorem, przy rachunku sumienia, albo w piątki na pamiątkę Męki Pańskiej. Sam pierwszy werset, powtarzany z wiarą, jest już pełną modlitwą.