Psalm 139 (138 w Wulgacie): Panie, doświadczyłeś mnie i poznałeś mię

Psalm 139 czy psalm 138?

To ten sam psalm. Współczesne polskie przekłady, z Biblią Tysiąclecia na czele, liczą psalmy według tekstu hebrajskiego i nazywają go psalmem 139. Grecka Septuaginta, łacińska Wulgata, przekład ks. Jakuba Wujka i wszystkie księgi liturgii łacińskiej nazywają go psalmem 138. Różnica rodzi się na początku Psałterza: Wulgata łączy psalmy 9 i 10 hebrajskie w jeden psalm 9, i odtąd przez większą część księgi jej numeracja jest o jeden niższa.

Kto więc szuka «psalm 139 tekst» albo modlitwy znanej z nowych Biblii jako Panie, przenikasz i znasz mnie, jest na właściwej stronie: ks. Wujek oddaje ją słowami „Panie, doświadczyłeś mnie i poznałeś mię” (w. 1). Uwaga natomiast na dwóch sąsiadów. Psalm 138 współczesnych Biblii to inny tekst, dziękczynienie Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo, które u ks. Wujka jest psalmem 137. A psalm 139 tego czytnika to Eripe me, Domine, w nowych Bibliach psalm 140. Numery wersetów są tu w obu tradycjach takie same: szukany «psalm 139 14» to werset 14 tej strony.

Psalm 139 — interpretacja

Mało która stronica Pisma mówi z taką siłą o tym, co teologia nazywa przymiotami Boga: o Jego wszechwiedzy, wszechobecności i mocy stwórczej. Psalm nie wykłada ich jednak jak podręcznik. Mówi do Boga w drugiej osobie, twarzą w twarz. Tytuł przypisuje go Dawidowi („Na koniec. Psalm Dawidowy”), i tak przyjmowała go tradycja Kościoła.

Bóg wie o mnie wszystko (w. 1-6)

„Ty poznałeś spoczynek mój i wstawanie moje, zrozumiałeś myśli moje z daleka” (w. 2-3). Bóg zna odpoczynek i działanie, myśli, zanim się uformują, i każdą drogę, „bo nie masz słowa na języku moim” (w. 4), którego On by wcześniej nie znał. Psalmista nie przeraża się tym, lecz zdumiewa: „Przedziwną dla mnie jest wiedza twoja, przemożna jest i nie dosięgnę jej!” (w. 6). To ten sam okrzyk, który wyrwie się św. Pawłowi wobec zamysłów Bożych: „O głębokości bogactw mądrości i wiedzy bożej!” (Rz 11,33).

Werset 5 dodaje obraz, który liturgia Wielkanocy podejmie: „tyś mię utworzył i położyłeś na mnie rękę swoją” (w. 5). Ręka położona na człowieku to zarazem ręka Stwórcy, który kształtuje, i ręka Ojca, który osłania.

Dokąd pójdę od ducha twego? (w. 7-12)

„Dokąd pójdę od ducha twego i kędy ucieknę od oblicza twego?” (w. 7). Niebo, otchłań, skrzydła zorzy, krańce morza: wszędzie „poprowadzi ręka twoja i trzymać mię będzie prawica twoja” (w. 10). Nawet noc nie ukrywa, „albowiem ciemność nie zaciemnia tobie, a noc jak dzień będzie oświecona” (w. 12).

To, co mogłoby brzmieć jak skarga człowieka pod nadzorem, staje się pewnością dziecka: spojrzenie, przed którym nie ma ucieczki, jest spojrzeniem, które prowadzi. Dla duszy w grzechu jest to wezwanie do powrotu, dla ufającej wielka pociecha. List do Hebrajczyków streszcza to jednym zdaniem: „żadne stworzenie nie jest niewidzialne przed obliczem jego” (Hbr 4,13).

Utkany w łonie matki (w. 13-16)

Psalm schodzi wtedy do samego początku życia: „przyjąłeś mię od żywota matki mojej” (w. 13). Wulgata mówi o „nerkach” (renes): w języku Biblii to najskrytsze wnętrze człowieka, jego uczucia i zamiary.

W wersetach 13-16 psalmista wielbi Boga za własne istnienie, ukształtowane w ukryciu, zanim ktokolwiek je zobaczył. Słowa „Zawiązek mój widziały oczy twoje” (w. 16) oddają łacińskie imperfectum meum, «to, co we mnie jeszcze niedokończone», czyli zarodek. Tradycja czyta tu dwie prawdy: godność każdego życia ludzkiego, chcianego i oglądanego przez Boga od pierwszej chwili, i Opatrzność, która jednym spojrzeniem obejmuje wszystkie nasze dni, nie odbierając nam wolności.

Psalm 139 14: „przedziwne są dzieła twoje”

Werset 14 jest najczęściej szukanym wersetem tego psalmu. U ks. Wujka brzmi: „Wysławiać cię będę, żeś się straszliwie uwielbił; przedziwne są dzieła twoje i dusza moja poznaje to bardzo” (w. 14). Przekłady z hebrajskiego słyszą w nim raczej dziękczynienie człowieka, który sam siebie poznaje jako dzieło zadziwiające. Wulgata kładzie akcent na Boga: to On okazał się „straszliwie” wielki, to znaczy budzący bojaźń i podziw.

Obie lektury prowadzą w to samo miejsce. Człowiek, który przygląda się sobie, ciału i duszy, wznosi się od dzieła do Twórcy. Liturgia uczyniła z drugiej połowy tego wersetu antyfonę nieszporów piątkowych: Mirabilia opera tua, Domine, et anima mea cognoscit nimis.

Słowa twarde i ich miejsce (w. 17-22)

Wulgata czyta werset 17 inaczej niż tekst hebrajski: „A u mnie w wielkiej czci są przyjaciele twoi, Boże, bardzo się wzmocniło ich panowanie” (w. 17). Kościół odniósł te słowa do Apostołów, co widać w mszale (niżej).

Wersety 19-22 wołają: „Mężowie krwawi, odstąpcie ode mnie” (w. 19) i mówią o nienawiści do nieprzyjaciół Boga: „Pełną nienawiścią nienawidziłem ich” (w. 22). Tradycja katolicka czyta je jako wyraz gorliwości o sprawę Bożą, nie jako pozwolenie na osobistą nienawiść. Św. Augustyn tłumaczy w Enarrationes in Psalmos, że «doskonała nienawiść» polega na tym, by w grzeszniku nienawidzić nieprawości, a kochać w nim stworzenie Boże i pragnąć jego nawrócenia. Nienawidzi się grzechu, nie grzesznika. Dlatego psalm nie kończy się wyrokiem na innych, lecz prośbą za siebie.

Psalm 139 23-24: doświadcz mię, Boże

Psalm zamyka się, odwracając w prośbę swoje pierwsze zdanie. Na początku było stwierdzenie: „doświadczyłeś mnie”. Teraz jest błaganie: „Doświadcz mię, Boże, i poznaj serce moje; wybadaj mię i poznaj ścieżki moje!” (w. 23). I dalej: „A obacz, czy droga nieprawości jest we mnie, i poprowadź mię drogą wiekuistą” (w. 24).

Kto wie, że Bóg widzi wszystko, nie próbuje się już ukrywać: otwiera przed Nim serce i prosi, by je poprawił. To jest sama modlitwa rachunku sumienia. Przed spowiedzią można zacząć rachunek sumienia właśnie od tych dwóch wersetów: prosimy Boga, by pokazał nam to, czego sami nie widzimy.

Chrystus zmartwychwstały w psalmie 139

Tradycja słyszała ten psalm w ustach Chrystusa, a jeden werset jest tego najwyższym świadectwem. Werset 18 kończy się słowami „powstałem, a jeszcze jestem przy tobie” (w. 18), po łacinie exsurrexi, et adhuc sum tecum. Kościół uczynił z nich początek introitu Mszy w Niedzielę Zmartwychwstania: Resurrexi, et adhuc tecum sum, alleluia: posuisti super me manum tuam, alleluia, łącząc werset 18 z wersetem 5, z wersetem Domine, probasti me jako psalmem introitu. Syn zmartwychwstały mówi w nim do Ojca o poranku Zmartwychwstania: jestem wciąż z Tobą, Twoja ręka spoczywa na mnie. O samym święcie przeczytasz w artykule o Wielkanocy.

Psalm 139 w liturgii 1962

W brewiarzu. W Brewiarzu rzymskim 1962 (psałterz św. Piusa X) psalm 138 otwiera nieszpory piątku, podzielony na dwie części: pierwsza (w. 1-13) z antyfoną Domine, probasti me et cognovisti me, druga (w. 14-24) z antyfoną Mirabilia opera tua, Domine. Po nim następują psalm 139 Wulgaty, Eripe me, Domine, psalm 140, Domine, clamavi i psalm 141, Voce mea. Psalm 138 zamyka też drugie nieszpory ze wspólnych tekstów o Apostołach. Godzinę dnia możesz odmówić w brewiarzu; czym są nieszpory, wyjaśnia artykuł o nieszporach.

W mszale. Oprócz introitu Resurrexi w dzień Wielkanocy werset 17 daje introit Mihi autem nimis honorati sunt amici tui, Deus w święto św. Macieja Apostoła i wraca jako graduał Nimis honorati sunt w święta Apostołów (m.in. św. Tomasza, świętych Szymona i Judy). Wersety 1-2 są psalmem introitu w uroczystość świętych Apostołów Piotra i Pawła (29 czerwca) i w święto Nawrócenia św. Pawła. «Przyjaciele Boga» otoczeni wielką czcią to więc w liturgii Apostołowie.

Jak modlić się psalmem 139?

Ten psalm jest dobrą modlitwą wieczorną i modlitwą przed spowiedzią. Odmawiaj go powoli, stając w prawdzie przed Bogiem, który i tak cię zna, więc przed którym nie ma sensu niczego ukrywać. Wersety 13-16 nadają się do dziękczynienia za życie: za dziecko, które ma się narodzić, za chrzest, za rocznicę. Gdy po upadku chciałbyś uciec od Boga, wersety 7-12 przypominają, że nie ma nocy, w której On by nie widział, i że to spojrzenie Ojca, nie oskarżyciela. W Wielkanoc przeczytaj werset 18 razem z introitem Resurrexi: wtedy modlisz się psalmem głosem zmartwychwstałego Chrystusa.

Nie jest to formuła magiczna, lecz pokorne oddanie siebie Temu, który nas stworzył. O godności człowieka przed Bogiem mówi też psalm 8, a o ufności pod Jego opieką psalm 91 (90 w Wulgacie).

Często zadawane pytania

Czy psalm 138 i psalm 139 to ten sam psalm?

Tak, jeśli chodzi o Domine, probasti me: to psalm 138 w Wulgacie, u ks. Wujka i w księgach liturgicznych, a psalm 139 w Biblii Tysiąclecia i innych nowych przekładach. Uwaga jednak: psalm 138 nowej Biblii to inny tekst, dziękczynienie Confitebor tibi, które w Wulgacie nosi numer 137.

Co Biblia mówi o tym, że Bóg nas zna?

Psalm 139 jest tego najpełniejszym świadectwem. Bóg zna nasze myśli „z daleka”, nasze słowa, zanim je wypowiemy, i wszystkie nasze drogi. Dla wierzącego ta wiedza jest źródłem pokoju, a nie lęku, bo wypływa z miłości Stwórcy do stworzenia. List do Hebrajczyków powtarza to samo: przed oczami Boga wszystko jest odkryte.

Co oznacza psalm 139, werset 14?

To dziękczynienie: człowiek, rozważając, jak Bóg go ukształtował, zdumiewa się dziełem i wysławia jego Twórcę. U ks. Wujka: „przedziwne są dzieła twoje i dusza moja poznaje to bardzo”. Przekłady z hebrajskiego czytają w nim pochwałę za to, że zostaliśmy stworzeni w sposób zadziwiający.

Co oznacza psalm 139, werset 16?

Mówi, że Bóg widzi człowieka, zanim ten zostanie w pełni ukształtowany („Zawiązek mój widziały oczy twoje”), i zna wszystkie jego dni, zanim się zaczną. Tradycja czyta w nim godność życia od poczęcia i Bożą wiedzę o przyszłości, która nie odbiera nam wolności.

Jak modlić się psalmem 139?

Najlepiej powoli, jako rachunek sumienia, kończąc słowami „Doświadcz mię, Boże, i poznaj serce moje”. Jest to modlitwa ufności i skruchy: oddajemy się Bogu, który zna nas do głębi, i prosimy, by poprowadził nas „drogą wiekuistą”.

Kiedy Kościół modli się psalmem 139?

W Brewiarzu rzymskim 1962 otwiera on nieszpory piątku, w dwóch częściach. W mszale jego werset 18 tworzy introit Resurrexi w Niedzielę Zmartwychwstania, a werset 17 introit święta św. Macieja Apostoła.