Psalm 140 (139 w Wulgacie): Wyrwij mię, Panie, od człowieka złego

Psalm 140 czy psalm 139?

Ten psalm ma dwa numery, zależnie od Biblii, którą otworzysz. Biblia Tysiąclecia i współczesne przekłady idą za numeracją hebrajską i nazywają go psalmem 140. Łacińska Wulgata i grecka Septuaginta, którymi Kościół modlił się w mszale i brewiarzu, a za nimi ks. Wujek, liczą go jako psalm 139. Tekst jest jeden; po łacinie zaczyna się od słów Eripe me, Domine, ab homine malo. Różnica powstaje na początku Psałterza: Wulgata łączy w jeden psalmy 9 i 10 hebrajskie i odtąd jej numer jest prawie zawsze o jeden niższy. Pełna tabela jest na stronie Księgi Psalmów.

Kto szuka «psalm 139», trafia więc na dwa różne teksty:

• psalm 140 (hebrajski) = psalm 139 (Wulgata): Eripe me, modlitwa przeciw złym ludziom, opisana na tej stronie;
• psalm 139 (hebrajski) = psalm 138 (Wulgata): słynne Domine, probasti me, „Panie, doświadczyłeś mnie i poznałeś mię”, które w brewiarzu bezpośrednio go poprzedza (psalm 139 (138 w Wulgacie)).

Z kolei psalm 140 Wulgaty to wieczorne Domine, clamavi, „Niech modlitwa moja wstępuje jak kadzenie” (psalm 141 (140 w Wulgacie)). U Wujka, jak w Wulgacie i w Biblii Tysiąclecia, tytuł jest wersetem 1, a modlitwa zaczyna się w wersecie 2: «psalm 140 2» to pierwsze słowa prośby.

Psalm 140 — interpretacja

Tytuł jest krótki: „Na koniec. Psalm Dawidowy” (w. 1). Tradycja zawsze słyszała w nim głos prześladowanego króla, najpierw przez Saula, potem przez intrygantów na jego własnym dworze. Nieprzyjacielem nie jest wojsko, tylko ludzie, którzy mówią i knują. Psalm jest przede wszystkim modlitwą przeciw grzechom cudzego języka.

Zły człowiek i jego język (w. 2-6)

Okrzyk początkowy nadaje ton całości: „Wyrwij mię, Panie, od człowieka złego, od męża złośliwego wyrwij mię” (w. 2). Ci ludzie nie działają pod wpływem chwili; zło przygotowują: „którzy myśleli nieprawości w sercu, cały dzień wszczynali zwady!” (w. 3).

Ich bronią jest słowo: „Zaostrzyli języki swe jak węże, jad żmijowy jest pod ich wargami” (w. 4). Św. Paweł przytoczy ten werset, razem z innymi z Psałterza, opisując człowieka dalekiego od Boga: „pod ich wargami jad żmijowy” (Rz 3,13). A św. Jakub powie o języku, że to „zło niespokojne, pełne jadu śmiertelnego” (Jk 3,8).

Potem przychodzą obrazy polowania. Psalmista prosi znowu: „Zachowaj mię, Panie, od ręki grzesznika” (w. 5), bo „ukryli pyszni sidło na mnie i powrozy rozciągnęli jak sieć, zastawili mi paści przy ścieżce” (w. 6). Oszczerstwo, intryga, słowo, o które człowiek się potyka: to, co opisuje psalm, wraca w każdym pokoleniu, w każdym urzędzie i w każdej rodzinie.

Ufność w dzień wojny (w. 7-9)

W połowie psalmu ton się zmienia. Dawid nie odpowiada bronią swoich wrogów, tylko zwraca się do Boga aktem wiary: „Rzekłem Panu: Ty jesteś mym Bogiem, wysłuchaj, Panie, głos prośby mojej!” (w. 7).

Werset następny jest najpiękniejszy w psalmie: „Panie, Panie, mocy zbawienia mego, osłoniłeś głowę moją w dzień wojny” (w. 8). Łacina mówi obumbrasti super caput meum in die belli: Bóg jest jak hełm, który chroni głowę żołnierza. Napadnięty nie jest sam, jest osłonięty. Werset 9 dodaje prośbę pełną pokory: „nie opuszczaj mnie, by się snadź nie podnieśli!” (w. 9). Sprawiedliwy boi się nie tylko o siebie; boi się, że zwycięstwo zła stanie się powodem pychy i zgorszenia.

Zło wraca na tego, kto je czyni (w. 10-12)

Wersety 10 i 11 zapowiadają, że „robota warg ich okryje ich” (w. 10) i że „Będą na nich padać węgle” (w. 11). Dzisiejszemu czytelnikowi te słowa mogą się wydać twarde. Tradycja nigdy nie czytała ich jako zachęty do osobistej zemsty: psalmista oddaje swoją sprawę Bogu i Jemu zostawia sąd, rezygnując z wymierzania sprawiedliwości na własną rękę. Węgle przypominają ogień, który spadł na Sodomę, czyli sprawiedliwość Bożą wobec zła. To samo uczy św. Paweł: „nie brońcie samych siebie, najmilsi, ale dajcie miejsce gniewowi” (Rz 12,19), a obraz węgli ognistych odnosi do dobroci okazanej nieprzyjacielowi (Rz 12,20).

Sentencja wersetu 12 podaje powód: „Człowiek języczny nie będzie miał powodzenia na ziemi, człowieka niesprawiedliwego złości ułowią na zatracenie” (w. 12). «Człowiek języczny» (łac. vir linguosus) to człowiek złego języka, obmówca. Zło słowa w końcu wraca na tego, kto je popełnia.

Pewność na końcu (w. 13-14)

Psalm nie kończy się lękiem, lecz pewnością: „Poznałem, że Pan uczyni sprawiedliwość ubogiemu i pomstę nędznemu” (w. 13). I obietnicą: „Ale sprawiedliwi będą wysławiać imię twoje, a prawi będą mieszkać przy obliczu twoim” (w. 14). Ostateczne wyzwolenie to nie tylko ucieczka przed złymi, ale zamieszkanie przed obliczem Boga.

Ojcowie Kościoła o psalmie 140

Św. Augustyn w Enarrationes in Psalmos stosuje tu swoją stałą zasadę: w psalmach mówi cały Chrystus, Głowa i Ciało. Prześladowanym jest Chrystus, wydany słowami fałszywych świadków, gdy „przedniejsi kapłani i wszystka Rada szukali fałszywego świadectwa przeciw Jezusowi” (Mt 26,59); i jest nim Kościół, na który świat zastawia sidła aż do końca czasów. «Człowiek zły», w liczbie pojedynczej, oznacza nie tyle jedną osobę, ile cały ród bezbożnych, a za nimi nieprzyjaciela, o którym Jezus mówi: „On był zabójcą od początku [...] gdyż kłamcą jest” (J 8,44). Wyzwolenie, o które psalm prosi, to więc przede wszystkim prośba Ojcze nasz: „Ale nas zbaw ode złego” (Mt 6,13).

Tradycja wyprowadziła z wersetu 4 także naukę moralną. Kto modli się przeciw jadowitym językom, musi czuwać nad własnym. Nie bez powodu psalm następny prosi: „Postaw, Panie, straż ustom moim” (Ps 140,3).

Psalm 139 w liturgii 1962 roku

Nieszpory piątku. W psałterzu brewiarza rzymskiego 1962 roku psalm 139 Wulgaty śpiewa się co tydzień w nieszporach piątku, z antyfoną Ne derelinquas me, Domine, virtus salutis meae, która łączy słowa wersetów 8 i 9. Poprzedza go Domine, probasti me, a po nim następuje Domine, clamavi, modlitwa wieczorna, która wznosi się jak kadzidło. W piątek, dzień Męki, skarga niewinnego wydanego językom złych staje się skargą Chrystusa przed sędziami. Te nieszpory odmówisz w brewiarzu, a o ich porządku przeczytasz w artykule o nieszporach.

Wielki Piątek. W liturgii Wielkiego Piątku, odnowionej w 1955 roku i zachowanej w Mszale 1962 roku, po drugim czytaniu, o baranku paschalnym z Księgi Wyjścia (rozdział 12), śpiewa się jako traktus niemal cały ten psalm, wersety 2-10 i 14: Eripe me, Domine, ab homine malo: a viro iniquo libera me. Zaraz potem odczytuje się Mękę według św. Jana. Kościół wkłada w ten sposób w usta Chrystusa, w godzinie sądu i krzyża, błaganie Dawida przeciw sidłom złych.

Wielki Tydzień. We Wielki Wtorek offertorium Mszy podejmuje werset 5: Custodi me, Domine, de manu peccatoris: et ab hominibus iniquis eripe me. A w nieszporach Wielkiego Czwartku, które brewiarz 1962 roku każe odmawiać tym, którzy nie uczestniczyli w wieczornej Mszy Wieczerzy Pańskiej, psalm ma własną antyfonę Ab hominibus iniquis libera me, Domine.

Jak się modlić psalmem 140?

W oszczerstwie. Gdy dosięga cię niesprawiedliwe słowo, ten psalm nazywa próbę, nie pozwalając jej przejść w nienawiść: prosi o ochronę, nie o rewanż. Można go odmówić w całości, powoli, stawiając przed Bogiem osobę, która zraniła.

O ochronę. Werset 8, „osłoniłeś głowę moją w dzień wojny”, warto nauczyć się na pamięć jako aktu strzelistego na dni starcia: w pracy, w rodzinie, w pokusach. Obok psalmu 91 (90 w Wulgacie) i modlitwy w trudnej sytuacji jest jedną z wielkich modlitw o ochronę w Psałterzu. Nie jest jednak zaklęciem, które działa samo: to akt ufności, który oddaje sprawę jedynemu sprawiedliwemu Sędziemu.

W piątek wieczorem. Odmówiony jak w nieszporach Kościoła, jest chwilą, w której oddaje się Bogu rany dnia i tych, którzy je zadali.

Przy rachunku z własnego języka. Po modlitwie przeciw cudzej obmowie prosi się o łaskę, by samemu jej nie popełniać. Św. Jakub przypomina: „Jeśli kto w słowie nie upada, ten jest mężem doskonałym” (Jk 3,2). Kończy się, jak każdy psalm Oficjum, doksologią Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Dlaczego psalm 140 nazywa się też psalmem 139?

Bo istnieją dwie numeracje Psałterza. Współczesne Biblie idą za tekstem hebrajskim i liczą go jako 140; Wulgata i Septuaginta, a za nimi liturgia łacińska, jako 139. To ten sam psalm, Eripe me, Domine. Psalm 139 Biblii Tysiąclecia to natomiast Domine, probasti me, psalm o Bogu, który przenika i zna człowieka.

O czym jest psalm 140?

To modlitwa Dawida o wyrwanie od złego człowieka, jego języka i jego sideł. Środek psalmu wyznaje, że Bóg osłania głowę w dzień wojny, a koniec wyraża pewność, że Bóg ujmie się za ubogim i że sprawiedliwi zamieszkają przed Jego obliczem.

Czy psalm 140 to modlitwa o ochronę przed złymi ludźmi?

Tak. Od pierwszego do ostatniego wersetu Dawid prosi o wyrwanie od człowieka złego, jego języka i sideł. Kościół zawsze modlił się nim w ten sposób, nie jako formułą, która działa sama, lecz jako aktem ufności, który oddaje własną sprawę jedynemu sprawiedliwemu Sędziemu.

Co znaczy „osłoniłeś głowę moją w dzień wojny”?

To werset 8. Bóg zostaje porównany do hełmu, który chroni głowę żołnierza w bitwie. Wierny wyznaje, że jego bezpieczeństwo nie pochodzi z własnej siły ani zręczności, lecz od Boga, „mocy zbawienia mego”.

Kto napisał psalm 140?

Tytuł Wulgaty mówi „Psalm Dawidowy” i tradycja przypisuje go prześladowanemu królowi. Ojcowie słyszą w nim ponadto głos Chrystusa i Jego Kościoła wystawionych na zasadzki świata. Głównym autorem, jak całego Pisma, jest Duch Święty.

Kiedy Kościół śpiewa psalm 140?

W brewiarzu 1962 roku co piątek w nieszporach, między Domine, probasti me a Domine, clamavi. W Mszale 1962 roku jest traktusem Wielkiego Piątku po czytaniu z Księgi Wyjścia, a jego werset 5 tworzy offertorium Wielkiego Wtorku.