Psalm 1: Błogosławiony mąż, dwie drogi sprawiedliwego i niezbożnego

Psalm 1 — dlaczego numer się nie zmienia?

Psałterz ma dwie numeracje: hebrajską, za którą idą współczesne Biblie, w tym Biblia Tysiąclecia, oraz grecko-łacińską Septuaginty i Wulgaty, którą zachowują Biblia ks. Jakuba Wujka i tradycyjna liturgia. Rozchodzą się dopiero przy psalmie 9: Wulgata łączy w jeden psalmy 9 i 10 hebrajskie, i od tej chwili jej numer jest zwykle o jeden niższy. Psalmy 1-8 noszą więc ten sam numer w każdej Biblii. Psalm 1 to psalm 1 wszędzie, a jego wersety mają też tę samą numerację. Pełną tabelę znajdziesz na stronie Księgi Psalmów.

O czym jest psalm 1? Interpretacja

Psalm 1 jest bramą do Psałterza. Nie jest ani prośbą, ani dziękczynieniem: to krótki obraz dwóch dróg, które stoją przed każdym człowiekiem, i dwóch kresów, do których prowadzą. Kto wchodzi w księgę modlitw Izraela i Kościoła, najpierw słyszy, jakim człowiekiem trzeba być, żeby się nią modlić. Przekłady z hebrajskiego zaczynają go słowami Szczęśliwy człowiek, który nie idzie za radą występnych; ks. Wujek, idący za Wulgatą, pisze „Błogosławiony mąż”.

Czego sprawiedliwy unika (w. 1). „Błogosławiony mąż, który nie chodził za radą niezbożnych, i nie stał na drodze grzesznych, i na stolicy zarazy nie siedział”. Trzy czasowniki rysują stopniowe osuwanie się w zło: najpierw iść za cudzą radą, potem zatrzymać się na drodze grzeszników, wreszcie zasiąść na ich katedrze, in cathedra pestilentiæ, i samemu uczyć zła. Psalm zaczyna od tego, czego trzeba się wystrzegać, bo pierwszym krokiem do świętości jest nie dać się porwać.

Co sprawiedliwy kocha (w. 2). „ale w zakonie Pańskim upodobania jego, i nad zakonem jego rozmyśla we dnie i w nocy”. Zakon, po łacinie lex, to nie tylko zbiór przepisów, lecz całe objawione słowo Boże. Rozmyślać o nim we dnie i w nocy to nosić je w sobie stale, jak Bóg nakazał Jozuemu: „będziesz o niej rozmyślał we dnie i w nocy” (Joz 1,8). Błogosławieństwo nie płynie z wysiłku woli, tylko z upodobania: sprawiedliwy kocha to, co rozważa.

Drzewo nad wodami (w. 3). To serce psalmu i jego najpiękniejszy obraz: „I będzie jak drzewo, które zasadzone jest nad ściekaniem wód, które swój owoc da czasu swego, a liść jego nie opadnie, i wszystko, cokolwiek czynić będzie, poszczęści się”. Drzewo nie sadzi się samo: zostało zasadzone. Nie samo też wytwarza wodę: ma ją, bo stoi nad jej biegiem. Owoc przychodzi „czasu swego”, nie od razu, a liść nie opada nawet w porze suszy. Prorok Jeremiasz podejmuje ten obraz i daje do niego klucz: „Błogosławiony mąż, który ufa w Panu i będzie Pan ufaniem jego. I będzie jak drzewo, które przesadzają nad wodami” (Jr 17,7-8). Wodą jest Bóg, w którym się ufa.

Proch na wietrze (w. 4-5). Kontrast jest gwałtowny: „Nie tak niezbożni, nie tak; ale jak proch, który rozmiata wiatr z wierzchu ziemi”. Drzewo ma korzenie, proch nie ma żadnych. Plewy i proch to obraz życia bez ciężaru i bez trwałości, które pierwszy podmuch rozwiewa. Wers 5 wyciąga z tego wniosek: „Przeto nie powstaną niezbożnicy na sądzie ani grzesznicy w zebraniu sprawiedliwych”.

Dwie drogi (w. 6). Ostatni werset streszcza cały psalm: „Albowiem zna Pan drogę sprawiedliwych, a droga niezbożnych zginie”. „Zna” znaczy w języku Pisma więcej niż „wie”: znaczy, że Bóg uznaje tę drogę za swoją, czuwa nad nią i ją kocha. Druga droga nie zostaje nawet ukarana osobnym wyrokiem: po prostu ginie, jak ścieżka, która urywa się w pustce. Sam Pan Jezus podejmie tę naukę o dwóch drogach: „szeroka brama i przestronna jest droga, która wiedzie na zatracenie […] O jak ciasna brama i wąska jest droga, która wiedzie do życia” (Mt 7,13-14).

„Nie powstaną niezbożnicy na sądzie”: co znaczy werset 5?

Werset 5 brzmi u ks. Wujka bardzo blisko łaciny: non resurgent impii in judicio, „nie powstaną niezbożnicy na sądzie”. Przekłady z hebrajskiego mówią raczej, że grzesznicy nie ostoją się na sądzie. Czy psalm przeczy więc zmartwychwstaniu wszystkich ludzi? Nie. Św. Augustyn tłumaczy, że niezbożni zmartwychwstaną, ale nie po to, by ich sprawa była dopiero rozpatrywana: są już osądzeni, według słowa Pańskiego: „a kto nie wierzy, już osądzony jest” (J 3,18). Nie staną w „zebraniu sprawiedliwych”, bo sami wybrali inne zgromadzenie.

Kto napisał psalm 1?

Psalm 1 nie ma nagłówka: ani w hebrajskim, ani w Wulgacie nie nosi imienia autora. Tradycja przypisywała Dawidowi Psałterz jako całość, ale o tym konkretnym psalmie nie wiadomo nic pewnego. Wiele wskazuje na to, że postawiono go na początku księgi jako wprowadzenie, podobnie jak psalm 2: psalm 1 zaczyna się od „Błogosławiony”, a psalm 2 kończy się słowami „Błogosławieni wszyscy, którzy w nim ufają!”. Pierwszy mówi o człowieku, który kocha zakon Boży, drugi o Mesjaszu, przeciw któremu buntują się narody. Autorem głównym, jak całego Pisma, jest Duch Święty.

Psalm 1 u Ojców Kościoła: Chrystus, błogosławiony mąż

Św. Augustyn otwiera swoje Objaśnienia psalmów (Enarrationes in Psalmos) zdaniem, które prowadzi całą jego lekturę: błogosławiony mąż z pierwszego wersetu to przede wszystkim nasz Pan Jezus Chrystus. On jeden nigdy nie poszedł za radą niezbożnych. Augustyn przeciwstawia Go pierwszemu człowiekowi, Adamowi, który usłuchał rady węża i odszedł od Boga. Psałterz otwiera się więc portretem nowego Adama, a każdy chrześcijanin staje się błogosławionym mężem psalmu w tej mierze, w jakiej jest złączony z Chrystusem.

Obraz drzewa i owocu prowadzi wprost do Ewangelii. Sam Pan mówi: „wszelkie drzewo dobre rodzi owoce dobre” (Mt 7,17). Owoc, który przychodzi „czasu swego”, to dobre uczynki, które rodzą się z łaski, a nie z samego wysiłku; liść, który nie opada, to wytrwałość tego, kto trwa przy Bogu także wtedy, gdy owocu jeszcze nie widać.

Wreszcie rozmyślanie „we dnie i w nocy” jest wezwaniem do nieustannej modlitwy. Kościół odpowiada na nie Oficjum, które uświęca godziny dnia i nocy, i najdłuższym psalmem Psałterza, psalmem 119 (118 w Wulgacie), który rozwija psalm 1 na 176 wersetów: „Jakżeż umiłowałem zakon twój, Panie! Cały dzień jest rozmyślaniem moim”.

Psalm 1 w liturgii 1962

Pierwszy psalm niedzieli. W Brewiarzu rzymskim 1962, który zachowuje tygodniowy psałterz uporządkowany przez św. Piusa X w 1911 roku, psalm 1 otwiera pierwszy nokturn Jutrzni niedzielnej, z antyfoną Beatus vir qui in lege Domini meditatur. Co niedzielę Kościół zaczyna Psałterz od początku i stawia cały tydzień pod błogosławieństwem Beatus vir. Oficjum dnia znajdziesz w brewiarzu.

W Wielkanoc. Jutrznia Zmartwychwstania także zaczyna się od tego psalmu, ale antyfona wkłada go w usta zmartwychwstałego Chrystusa: Ego sum qui sum, et consilium meum non est cum impiis, sed in lege Domini voluntas mea est, alleluja: Jestem, który jestem, i rada moja nie jest z niezbożnymi, lecz w zakonie Pańskim jest wola moja. To lektura św. Augustyna, która stała się modlitwą Kościoła.

W święta męczenników. W Jutrzni wspólnej kilku męczenników psalm 1 otrzymuje antyfonę Secus decursus aquarum plantavit vineam justorum, czyli: nad biegiem wód zasadził winnicę sprawiedliwych; drzewo z wersetu 3 staje się winnicą świętych.

W Mszale. Antyfona na Komunię Środy Popielcowej jest wzięta z wersetów 2 i 3: Qui meditabitur in lege Domini die ac nocte, dabit fructum suum in tempore suo. Wielki Post zaczyna się więc obietnicą drzewa, które wyda owoc. Polskiego czytelnika ucieszy jeszcze jedno miejsce: werset 1, Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum, jest wersetem psalmowym introitu Mszy św. Jana Kantego, 20 października (święto w kalendarzu całego Kościoła, nie tylko polskim); zob. św. Jan Kanty.

Jak się modlić psalmem 1

Przed czytaniem Pisma. Psalm 1 jest naturalną modlitwą przed lekturą Biblii: prosi się w nim o upodobanie w słowie Bożym i o wierność w rozmyślaniu „we dnie i w nocy”. Krótkie rozważanie jednego wersetu dziennie jest już tym, czego psalm uczy.

Jako rachunek sumienia. Trzy czasowniki pierwszego wersetu (chodzić, stać, siedzieć) pomagają zapytać siebie, czyich rad słucham, gdzie się zatrzymuję i czego bronię. Psalm nie ocenia innych: każe sprawdzić własną drogę.

W suchości. Gdy modlitwa wydaje się bezowocna, obraz drzewa przypomina, że owoc przychodzi „czasu swego”, a liść nie opada nawet wtedy, gdy nie widać owocu. Wierność jest owocem, zanim pojawi się cokolwiek innego.

Wybór wersetów na różne okoliczności znajdziesz w cytatach z Pisma Świętego. Na zakończenie dodaje się, jak w Oficjum, Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

O czym jest psalm 1?

O dwóch drogach: sprawiedliwego, który kocha zakon Boży i rozmyśla o nim we dnie i w nocy, oraz niezbożnego, który idzie za złą radą. Pierwszy jest jak drzewo zasadzone nad wodami, drugi jak proch, który rozwiewa wiatr. Psalm kończy się słowami: „zna Pan drogę sprawiedliwych, a droga niezbożnych zginie”.

Jak zaczyna się psalm 1?

U ks. Wujka: „Błogosławiony mąż, który nie chodził za radą niezbożnych, i nie stał na drodze grzesznych, i na stolicy zarazy nie siedział”. Po łacinie: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum. Przekłady z hebrajskiego mówią Szczęśliwy człowiek zamiast „Błogosławiony mąż”.

Kto napisał psalm 1?

Nie wiadomo. Psalm nie ma nagłówka ani w hebrajskim, ani w Wulgacie. Tradycja przypisuje Dawidowi Psałterz jako całość, ale o autorze tego psalmu nic pewnego nie wiemy; postawiono go na początku księgi jako jej wprowadzenie.

Co oznacza drzewo zasadzone nad wodami?

To obraz sprawiedliwego, który czerpie życie z Boga jak drzewo z wody. Prorok Jeremiasz mówi to wprost: błogosławiony, kto ufa Panu, będzie jak drzewo nad wodami. Owoc „czasu swego” to dobre uczynki rodzące się z łaski, a liść, który nie opada, to wytrwałość.

Kim jest „błogosławiony mąż” z psalmu 1?

W sensie dosłownym każdy sprawiedliwy, który odrzuca radę niezbożnych i kocha prawo Boże. Św. Augustyn czyta go przede wszystkim jako Chrystusa, nowego Adama, który jedyny nigdy nie poszedł za radą grzeszników. Chrześcijanin staje się takim człowiekiem przez zjednoczenie z Chrystusem.

Kiedy Kościół modli się psalmem 1?

W Brewiarzu 1962 psalm 1 otwiera niedzielną Jutrznię psałterza (gdy nie wypada święto z własnymi psalmami), a w Wielkanoc Jutrznię Zmartwychwstania. W Mszale jego wersety tworzą antyfonę na Komunię Środy Popielcowej. Prywatnie dobrze odmawiać go przed lekturą Pisma Świętego.