Psalm 22 (21 w Wulgacie): Boże, Boże mój, czemuś mię opuścił?

Psalm 22 czy psalm 21?

Ten psalm ma dwa numery. Biblia Tysiąclecia i inne współczesne przekłady idą za tekstem hebrajskim i nazywają go psalmem 22. Wulgata, Septuaginta, księgi liturgiczne Kościoła i Biblia ks. Wujka liczą go jako psalm 21, ponieważ łączą w jeden psalm hebrajskie psalmy 9 i 10. Od tego miejsca numer łaciński jest zwykle o jeden niższy.

Ta różnica rodzi bardzo częste nieporozumienie. W starszych polskich modlitewnikach, w Mszale i u Wujka „psalm 22” to psalm o pasterzu, zaczynający się od słów „Pan mną rządzi, i na niczym mi schodzić nie będzie” (Ps 22, 1), znany ze współczesnych przekładów jako Pan jest moim pasterzem. W Biblii Tysiąclecia psalm o pasterzu ma numer 23, a numer 22 nosi psalm Męki, który czytasz na tej stronie. W skrócie:

• psalm 22 (Biblia Tysiąclecia) = psalm 21 (Wulgata): Deus, Deus meus, „czemuś mię opuścił?”, ta strona;
• psalm 23 (Biblia Tysiąclecia) = psalm 22 (Wulgata): Dominus regit me, psalm o pasterzu, na stronie psalmu 23 (22 w Wulgacie);
• psalm 21 (Biblia Tysiąclecia) = psalm 20 (Wulgata): dziękczynienie za zwycięstwo króla, na stronie psalmu 21 (20 w Wulgacie).

Wersety mają w obu numeracjach te same numery, bo tytuł liczy się jako werset 1: «psalm 22, 23» to werset 23 na tej stronie. Oba sąsiednie psalmy dobrze czytać razem: po psalmie Pasterza, który oddaje życie za owce, przychodzi psalm Pasterza, który prowadzi je na pastwiska. Pełna tabela numeracji jest na stronie Księgi Psalmów.

Psalm 22 — interpretacja

To psalm Męki. Nosi tytuł „Na koniec, o pomoc poranną. Psalm Dawidowy” (w. 1), a tradycja słyszy w nim Dawida mówiącego jako prorok, na tysiąc lat przed Kalwarią. Psalm ma dwie wyraźne części: skargę w skrajnej udręce (w. 2-22) i dziękczynienie, które rozszerza się aż po krańce świata (w. 23-32). Modlić się nim w całości to przejść z Chrystusem od krzyża do zmartwychwstania.

Wołanie opuszczonego (w. 2-12)

Pierwsze słowo jest krzykiem: „Boże, Boże mój, wejrzyj na mnie, czemuś mię opuścił? Daleko od zbawienia mego słowa grzechów moich” (w. 2). Ten, który mówi, nie przestaje mówić „Boże mój”: opuszczenie, którego doświadcza, nie jest wyparciem się Boga, tylko nocą kogoś, kto nadal woła. Wspomina wierność Boga wobec przodków: „W tobie nadzieję mieli ojcowie nasi, nadzieję mieli, i wybawiłeś ich” (w. 5). Potem opisuje siebie: „A jam jest robak, nie człowiek, pośmiewisko ludzkie i wzgarda pospólstwa” (w. 7). Szyderstwa tłumu są przytoczone dosłownie: „«Nadzieję miał w Panu, niechaj go wyrwie; niechaj go zbawi, ponieważ go miłuje!»” (w. 9). A jednak ufność sięga aż do dzieciństwa: „od łona matki mojej ty jesteś Bogiem moim!” (w. 11).

Kaźń (w. 13-19)

Wrogowie to cielce, tłuste byki, lew porywający i ryczący, mnóstwo psów. Ciało się rozpada: „Wylany jestem jak woda i rozluźnione są wszystkie kości moje” (w. 15); „język mój przysechł do podniebienia mego, i doprowadziłeś mię do prochu śmierci” (w. 16). Wtedy przychodzą wersety, których chrześcijanie nigdy nie umieli czytać, nie widząc Kalwarii: „Przebodli ręce moje i nogi moje” (w. 17), „policzyli wszystkie kości moje” (w. 18), „rozdzielili sobie szaty moje, a o suknię moją los rzucali” (w. 19).

Uwaga o wersecie 17. Septuaginta i Wulgata czytają w tym miejscu czasownik „przebodli”, po łacinie foderunt. Tekst hebrajski masoretów ma w tym miejscu słowo, które daje zdanie bez czasownika, jak lew ręce moje i nogi moje, oddawane we współczesnych przekładach na różne sposoby. Septuaginta, przetłumaczona przez Żydów przed narodzeniem Chrystusa, czytała więc już czasownik, a tym jej odczytaniem, przyjętym przez Wulgatę, Kościół zawsze się modlił.

Prośba o ratunek (w. 20-22)

Skarga staje się modlitwą: „Ale ty, Panie, nie oddalaj ode mnie wspomożenia twego, wejrzyj ku obronie mojej!” (w. 20). Sprawiedliwy prosi, by wyrwano go od miecza, z łapy psa, z paszczęki lwa i od rogów jednorożców (w. 21-22).

Uwielbienie w wielkim zgromadzeniu (w. 23-32)

Bez żadnego przejścia wszystko się zmienia: „Będę opowiadał imię twe braciom moim, wpośród kościoła będę cię chwalił” (w. 23). Ten, który wołał o opuszczeniu, głosi teraz, że Bóg „nie wzgardził ani odrzucił prośby ubogiego” (w. 25). Uwielbienie staje się ucztą: „Będą jedli ubodzy, i najedzą się” (w. 27). Potem horyzont otwiera się na cały świat: „Wspomną i nawrócą się do Pana wszystkie krańce ziemi” (w. 28), „Albowiem Pańskie jest królestwo” (w. 29). Ostatni werset patrzy na przyszłe pokolenia, na lud, „który się narodzi, który uczynił Pan” (w. 32).

Psalm Chrystusa na krzyżu

Ewangelie nie zostawiają wątpliwości, jak czytać ten psalm: „A około dziewiątej godziny zawołał Jezus głosem wielkim, mówiąc: «Eli, Eli, lamma sabakthani?» to znaczy: «Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?»” (Mt 27, 46). Wypowiadając pierwszy werset, Pan wskazywał cały psalm, który każdy pobożny Izraelita znał na pamięć, i ogłaszał, że to, co dzieje się na oczach tłumu, było w nim zapisane.

Zbieżności są dosłowne. Przechodnie kiwają głowami, szydercy mówią: „Ufał w Bogu, niech go teraz wybawi, jeżeli chce” (Mt 27, 43), ręce i nogi są przebite, jest pragnienie. Święty Jan, świadek stojący pod krzyżem, wprost przedstawia podział szat jako wypełnienie Pisma: „żeby się wypełniło Pismo, które mówi: «Podzielili sobie szaty moje, a o suknię moją los rzucili.»” (J 19, 24).

Do Chrystusa należy także druga część psalmu. List do Hebrajczyków wkłada w Jego usta werset 23, o imieniu Bożym opowiadanym braciom (Hbr 2, 12). Bracia to ci, których odkupił; zgromadzenie, które Wujek oddaje słowem „kościół”, to Kościół. W uczcie ubogich Ojcowie widzieli Eucharystię, a w nawróceniu krańców ziemi wejście narodów do Kościoła.

Psalm tworzy z psalmem 69 (68 w Wulgacie), Salvum me fac, wielki prorocki dyptyk Męki w Psałterzu; tam czytamy: „w pragnieniu moim napoili mię octem” (Ps 68, 22). Także ostatnie słowo Chrystusa na krzyżu pochodzi z psalmu: „W ręce twe polecam ducha mego”, z psalmu 31 (30 w Wulgacie).

Co mówią o nim Ojcowie Kościoła?

Święty Augustyn, który objaśniał ten psalm w Enarrationes in Psalmos, słyszy w nim głos całego Chrystusa, Głowy i Ciała. Zatrzymuje go werset 2, „Daleko od zbawienia mego słowa grzechów moich”: jak Święty nad świętymi może mówić o swoich grzechach? Odpowiada, że Chrystus uczynił swoimi grzechy swoich członków, by je ponieść i zgładzić; mówi w naszym imieniu i to nasz głos woła w Nim. Wołanie o opuszczeniu nie jest więc rozpaczą ani rzeczywistym oddzieleniem od Ojca: to Syn, który w swojej ludzkiej naturze bierze na siebie udrękę grzesznika oddalonego od Boga.

Tytuł Wulgaty, pro susceptione matutina, „o pomoc poranną”, Augustyn odnosi do zmartwychwstania Pana, które nastąpiło o świcie: psalm, który zaczyna się w nocy Golgoty, jest napisany na jutrzenkę Wielkanocy. Wielu Ojców i komentatorów, aż po św. Roberta Bellarmina, uważa, że psalm mówi o Chrystusie nawet w sensie dosłownym, tak dokładne są w nim szczegóły Męki.

Psalm 22 w liturgii 1962 roku

W Brewiarzu rzymskim z 1962 roku, który zachowuje tygodniowy psałterz św. Piusa X (1911), psalm 21 odmawia się w Prymie piątkowej, podzielony na trzy części. Co tydzień Kościół zaczyna więc piątek, dzień Męki, modlitwą samego Ukrzyżowanego. Możesz go odmówić o właściwej Godzinie w brewiarzu na dziś.

Liturgia Wielkiego Tygodnia daje mu miejsce szczególne:

• Niedziela Palmowa. Introit Mszy pochodzi z tego psalmu: Domine, ne longe facias auxilium tuum a me, ad defensionem meam aspice: libera me de ore leonis (w. 20 i 22), z wersetem Deus, Deus meus, respice in me. Długi traktus zaczyna się od słów Deus, Deus meus, respice in me: quare me dereliquisti? i przechodzi przez znaczną część psalmu. Więcej o tym dniu w artykule o Niedzieli Palmowej.
• Wielki Czwartek. Po Mszy Wieczerzy Pańskiej obnaża się ołtarze, odmawiając ten psalm z antyfoną Diviserunt sibi vestimenta mea: et super vestem meam miserunt sortem: ogołocone prezbiterium przedstawia Chrystusa odartego z szat.
• Wielki Piątek. W Jutrzni Ciemnej (Tenebrae) psalm 21 jest drugim psalmem pierwszego nokturnu, z tą samą antyfoną Diviserunt sibi vestimenta mea. O tym dniu przeczytasz w artykule o Wielkim Piątku.

Jak się modlić psalmem 22?

Przed krzyżem. Odmawiany powoli, werset po wersecie, ten psalm jest Drogą krzyżową wziętą z Pisma. Można się zatrzymać przy każdym obrazie, przebodzonych rękach, policzonych kościach, losie rzucanym o suknię, i adorować Tego, który to wszystko wycierpiał za nas.

W piątek. To dzień, który daje mu Oficjum. Odmawiać go w piątek, a zwłaszcza w Wielki Piątek, to łączyć się z modlitwą Kościoła w dniu śmierci Pana.

W opuszczeniu. Kiedy modlitwa zdaje się nie wznosić, kiedy Bóg wydaje się nieobecny, ten psalm daje duszy słowa: „Boże mój, będę wołał we dnie, a nie wysłuchasz” (w. 3). Uczy wypowiedzieć całą swoją udrękę, nie przestając mówić „Boże mój”. Dusza doświadczona nie modli się sama: modli się z Chrystusem, który poznał tę noc przed nią.

Do końca. Nie wolno zatrzymać się na pierwszym okrzyku. Psalm nie kończy się w grobie, tylko uwielbieniem w wielkim zgromadzeniu i nawróceniem narodów. Modlić się nim w całości to wyznać Krzyż i Zmartwychwstanie w jednym akcie wiary.

Często zadawane pytania

Czy psalm 22 to psalm o pasterzu (Pan jest moim pasterzem)?

To zależy od numeracji. W Biblii Tysiąclecia i we współczesnych przekładach psalm 22 to psalm Męki, a psalm o pasterzu ma numer 23. W Wulgacie, u ks. Wujka i w tradycyjnych księgach liturgicznych psalm o pasterzu ma numer 22 i zaczyna się od słów „Pan mną rządzi” (Ps 22, 1); psalm Męki jest tam psalmem 21.

Dlaczego Jezus zawołał na krzyżu: Boże mój, czemuś mnie opuścił?

Wypowiadając pierwszy werset tego psalmu, Pan pokazywał, że Jego Męka wypełnia Pismo, i wskazywał cały psalm, który kończy się zwycięstwem. Święty Augustyn uczy, że mówił w imieniu swoich członków, biorąc na siebie ich udrękę grzeszników, choć Jego Bóstwo nigdy Go nie opuściło. To nie okrzyk rozpaczy, tylko modlitwa Syna, który nie przestaje mówić „Boże mój”.

Kto napisał psalm 22?

Tytuł przypisuje go Dawidowi: „Psalm Dawidowy”. Tradycja widzi w nim Dawida mówiącego jako prorok, z natchnienia Ducha Świętego, o cierpieniach i chwale Mesjasza. Żadne wydarzenie z życia Dawida nie wyjaśnia samo takich szczegółów jak przebodzone ręce czy los rzucany o suknię.

Co mówi werset 17 psalmu 22?

U Wujka, w przekładzie z Wulgaty: „Przebodli ręce moje i nogi moje”. Tak czytają Septuaginta i Wulgata, a tradycja chrześcijańska odnosi ten werset do ukrzyżowania. Tekst hebrajski masoretów ma w tym miejscu zdanie bez czasownika, jak lew ręce moje i nogi moje, stąd różnice we współczesnych przekładach; Septuaginta, starsza od Chrystusa, czytała już „przebodli”.

Kiedy psalm 22 odmawia się w liturgii?

W rycie rzymskim 1962 roku odmawia się go w każdy piątek w Prymie. Daje introit i traktus Mszy Niedzieli Palmowej, odmawia się go w Wielki Czwartek przy obnażaniu ołtarzy i należy do pierwszego nokturnu Jutrzni Ciemnej Wielkiego Piątku. To liturgiczny psalm Męki Pańskiej.

Gdzie przeczytać psalm 22 w katolickiej Biblii?

Pełny tekst jest na górze tej strony, w przekładzie ks. Jakuba Wujka obok łacińskiej Wulgaty. Biblie idące za Wulgatą, jak Biblia Wujka, numerują go jako psalm 21; Biblie idące za tekstem hebrajskim, jak Biblia Tysiąclecia, jako psalm 22.