Psalm 102 (101 w Wulgacie): Panie, wysłuchaj modlitwę moją

Psalm 102 czy psalm 101?

Ten psalm ma dwa numery, zależnie od Biblii, którą otworzysz. Biblia Tysiąclecia i współczesne przekłady idą za numeracją hebrajską i nazywają go psalmem 102. Łacińska Wulgata i grecka Septuaginta, którymi Kościół modlił się w mszale i brewiarzu, a za nimi ks. Wujek, liczą go jako psalm 101. Powód leży na początku Psałterza: Wulgata łączy w jeden psalmy 9 i 10 hebrajskie i odtąd jej numer jest o jeden niższy. Po łacinie psalm zaczyna się od słów Domine, exaudi orationem meam. Pełna tabela jest na stronie Księgi Psalmów.

Właśnie tutaj podwójna numeracja rodzi najczęstszą pomyłkę, bo najbardziej znany psalm o tych numerach jest inny:

• psalm 102 (hebrajski) = psalm 101 (Wulgata): Domine, exaudi, modlitwa ubogiego, opisana na tej stronie;
• psalm 103 (hebrajski) = psalm 102 (Wulgata): Benedic, anima mea, Domino, „Błogosław, duszo moja, Panu, i wszystko, co we mnie jest, imieniu świętemu jego!”, wielki hymn o miłosierdziu Boga, który przebacza i leczy (psalm 103 (102 w Wulgacie)).

Dawny modlitewnik czy komentarz Ojców, który mówi o „psalmie 102”, ma prawie zawsze na myśli Benedic, anima mea; współczesna Biblia pod tym samym numerem podaje nasz psalm.

Psalm 102 — interpretacja

Tytuł należy do najpiękniejszych w Psałterzu: „Modlitwa ubogiego, kiedy jest w ucisku, a wylewa przed Panem prośbę swoją” (w. 1). Nie wymienia autora, tylko sytuację, w której każdy człowiek może się odnaleźć. Ruch psalmu jest wyraźny: skarga, zwrot, nadzieja, która obejmuje cały świat.

Skarga strapionego (w. 2-12)

„Panie, wysłuchaj modlitwę moją, a wołanie moje niech do ciebie przyjdzie!” (w. 2). Proszący chce najpierw być wysłuchany, i to szybko: „któregokolwiek dnia wzywać cię będę, prędko wysłuchaj mię!” (w. 3). Potem opisuje swój stan obrazami, które należą do najbardziej przejmujących w Biblii: „Albowiem jak dym ustały dni moje, a kości moje jak chrust wyschły” (w. 4). Zwiędł jak trawa, „ponieważ zapomniałem pożywać chleba mego” (w. 5): ból odbiera nawet głód.

Przychodzą ptaki samotności: „Stałem się podobnym pelikanowi na puszczy, i stałem się jak sowa w pustkowiach” (w. 7). I jeszcze: „Nie spałem, i stałem się jak wróbel sam jeden na dachu” (w. 8). Nieprzyjaciele urągają mu cały dzień, a nawet jego pokarm stał się żałobą: „Bo popiół jako chleb jadałem, a napój mój mieszałem z płaczem” (w. 10).

Na dnie skargi ukazuje się przyczyna: „dla gniewu i oburzenia twego, albowiem podniósłszy powaliłeś mię” (w. 11). To właśnie czyni go psalmem pokutnym: próba zostaje przyjęta jako przychodząca od Boga, w związku z grzechem, a ubogi uniża się, zamiast się buntować. Popiół jedzony jak chleb to znak pokuty, ten sam, który Kościół kładzie na głowy w Środę Popielcową.

Zwrot: „Ale ty, Panie” (w. 13-23)

W wersecie 13 wszystko zmienia jedno słowo: „Ale ty, Panie, trwasz na wieki, a pamięć o tobie od pokolenia w pokolenie” (w. 13). Człowiek przemija jak cień, Bóg trwa. Patrząc na tę wieczność, a nie na własną nędzę, ubogi odzyskuje nadzieję.

Modlitwa rozszerza się wtedy z osoby na lud: „Ty powstaniesz i zmiłujesz się nad Syjonem, bo czas zmiłować się nad nim, bo przyszedł czas!” (w. 14). Ruiny Jerozolimy są kochane: „Albowiem upodobali sobie słudzy twoi kamienie jego i użalą się nad ziemią jego” (w. 15). Psalmista widzi już narody, które przychodzą oddać pokłon: „I będą się bały narody imienia twego, Panie, i wszyscy królowie ziemi chwały twojej” (w. 16). Powodem jest dobroć Boga wobec małych: „Wejrzał na modlitwę poniżonych i nie wzgardził ich prośbą” (w. 18). I chce, by to zostało zapisane: „Niech to zapiszą dla pokolenia przyszłego, a lud, który zostanie stworzony, będzie chwalił Pana” (w. 19).

Wieczność Boga (w. 24-29)

Ostatnia część wraca do kruchości proszącego, „Nie zabieraj mnie w połowie dni moich!” (w. 25), by zestawić ją po raz ostatni z wiecznością Boga. To najbardziej uroczyste wersety psalmu: „Ty, Panie, na początku ziemię założyłeś i dziełem rąk twoich są niebiosa” (w. 26).

Psalm 102 27: „One poginą, ale ty zostajesz”

Werset, o który często się pyta, mówi o przemijaniu samego nieba: „One poginą, ale ty zostajesz; i wszystkie jak szata zwiotczeją, i jak odzienie odmienisz je i odmienią się” (w. 27). Nawet niebiosa zestarzeją się jak ubranie, a Bóg zmieni je jak płaszcz, „ale ty ten sam jesteś i lata twoje nie ustaną” (w. 28). Ostatnie słowo należy do dzieci: „Synowie sług twoich mieszkać będą, a potomstwo ich szczęśliwie trwać będzie na wieki” (w. 29).

List do Żydów (Hebrajczyków) przytacza wersety 26-28 i odnosi je wprost do Syna: „Ty, Panie, na początku utwierdziłeś ziemię i niebo jest dziełem rąk twoich. One zginą, ty zaś trwać będziesz” (Hbr 1,10-11). Wieczny Bóg, którego wzywa ubogi, to więc Chrystus, Stwórca świata, niezmienny.

Ojcowie Kościoła: ubogim jest Chrystus

Św. Augustyn, który objaśnił ten psalm w Enarrationes in Psalmos, idzie dalej: ubogim, który się modli, jest sam Chrystus, Głowa i Ciało razem. Pan wziął na siebie słabość i trwogę swoich członków; a w Nim jęczy Kościół, wygnaniec i cierpiący, ku górnemu Jeruzalem, którego kamienie już kocha.

Pelikan z wersetu 7 miał w symbolice chrześcijańskiej długie dzieje. Średniowiecze uczyniło z niego obraz Chrystusa, który karmi swoje pisklęta własną krwią, a hymn Adoro te devote, przypisywany św. Tomaszowi z Akwinu, wzywa Pana tym imieniem: Pie pellicane, Jesu Domine.

Psalm 101 w liturgii 1962 roku

Piąty psalm pokutny. Domine, exaudi jest piątym z siedmiu psalmów pokutnych: w numeracji Wulgaty 6, 31, 37, 50, 101, 129 i 142, w Biblii Tysiąclecia 6, 32, 38, 51, 102, 130 i 143. Brewiarz zbiera je pod antyfoną Ne reminiscaris, Domine, delicta nostra, vel parentum nostrorum, a po nich podaje Litanię do Wszystkich Świętych. Odmawianie ich pozostało klasycznym nabożeństwem Wielkiego Postu i dni pokuty. Do tej samej serii należą Miserere (50 w Wulgacie), psalm 38 (37 w Wulgacie) i De profundis (129 w Wulgacie).

Tercja soboty. W psałterzu brewiarza rzymskiego 1962 roku psalm śpiewa się co tydzień w tercji soboty, podzielony na trzy części (wersety 2-13, 14-23, 24-29), z antyfoną Clamor meus, Domine, ad te perveniat: non avertas faciem tuam a me, wziętą z wersetów 2 i 3. Tę godzinę odmówisz w brewiarzu.

Wielka Środa. Mszał 1962 roku czyni z niego niemal osnowę Mszy środy Wielkiego Tygodnia. Werset 2 jest wersetem psalmu w introicie In nomine Jesu; traktus Domine, exaudi orationem meam śpiewa wersety 2-5 i 14; offertorium powtarza wersety 2 i 3; komunia Potum meum cum fletu temperabam podejmuje wersety 10-14, napój zmieszany ze łzami. W przeddzień Triduum Kościół użycza Chrystusowi głosu ubogiego.

Niedziele. Wersety 16 i 17, Timebunt gentes nomen tuum, Domine, tworzą graduał III niedzieli po Objawieniu i XVI niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego oraz werset alleluja XVIII niedzieli; werset 2 jest wersetem alleluja XVII niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego.

Werset każdego dnia. Pierwszy werset stał się jednym z najczęstszych w modlitwie Kościoła: Domine, exaudi orationem meam, z odpowiedzią Et clamor meus ad te veniat, wciąż wprowadza modlitwy Oficjum.

Jak się modlić psalmem 102?

W próbie, w chorobie, w zniechęceniu. Psalm daje słowa przygnębieniu, nigdy nie odchodząc od Boga. Można się nim modlić po kawałku, choćby werset dziennie, obok modlitwy za chorych.

W samotności. Wróbel sam jeden na dachu to modlitwa wdów, chorych odciętych od ludzi, starszych. Kto ją odmawia, nie jest już sam: modli się z Ciałem Chrystusa.

W czasie pokuty. Z pozostałymi psalmami pokutnymi, w piątek albo przed spowiedzią. Werset 11 pomaga przyjąć próbę jako wezwanie, a nie jako ślepą karę.

Wobec śmierci. Wersety 24-28 są rozmyślaniem o krótkości życia: nasze dni są nieliczne, lata Boga nie ustaną. Pasują też do modlitwy za zmarłych. Kończy się go doksologią Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Dlaczego psalm 102 nazywa się też psalmem 101?

Bo Wulgata i Septuaginta, a za nimi liturgia łacińska i ks. Wujek, łączą w jeden psalmy 9 i 10 hebrajskie. Psalm 102 współczesnych Biblii, Domine, exaudi orationem meam, jest więc psalmem 101 Wulgaty.

Czy psalm 102 to «Błogosław, duszo moja, Panu»?

Nie. «Błogosław, duszo moja, Panu» to psalm 103 współczesnych Biblii, Benedic, anima mea, który w Wulgacie nosi numer 102. Dlatego w książkach używających numeracji łacińskiej psalm 102 to Benedic, a w książkach używających numeracji hebrajskiej to nasz psalm, modlitwa ubogiego.

Dlaczego to psalm pokutny?

Bo proszący przyjmuje swoją próbę jako przychodzącą z gniewu Boga na grzech i uniża się, zamiast się buntować. Je popiół jak chleb, tradycyjny znak pokuty, i całą nadzieję pokłada w miłosierdziu Tego, który trwa na wieki.

Kto napisał psalm 102?

Tytuł nie wymienia autora: przedstawia psalm jako „Modlitwa ubogiego” w ucisku. Wielu komentatorów umieszcza go w czasach niewoli, z powodu ruin Syjonu, ale data jest niepewna. Głównym autorem, jak całego Pisma, jest Duch Święty.

Co znaczy pelikan na puszczy?

W psalmie to ptak ruin i samotności, obraz człowieka opuszczonego. Średniowieczna symbolika chrześcijańska uczyniła z niego obraz Chrystusa, bo wierzono, że pelikan karmi pisklęta własną krwią; stąd wezwanie Pie pellicane w hymnie Adoro te devote.

Kiedy Kościół modli się psalmem 102?

W brewiarzu 1962 roku w tercji soboty; wśród siedmiu psalmów pokutnych, odmawianych z Litanią do Wszystkich Świętych; i we Mszy środy Wielkiego Tygodnia, która śpiewa go w introicie, traktusie, offertorium i komunii.