Psalm 90 (89 w Wulgacie): Panie, stałeś się nam ucieczką

Psalm 90 czy psalm 89?

Pod numerem 90 krzyżują się dwa różne psalmy i stąd bierze się wiele nieporozumień. W Biblii Tysiąclecia i innych nowszych przekładach, które liczą psalmy według tekstu hebrajskiego, psalm 90 to modlitwa Mojżesza omówiona na tej stronie. W Wulgacie i w Septuagincie, którymi Kościół posługiwał się w liturgii, ten sam psalm ma numer 89: Domine, refugium factus es nobis.

Natomiast w numeracji Wulgaty, a więc u ks. Wujka, w brewiarzu i w dawnych modlitewnikach, «psalm 90» to Qui habitat, modlitwa o Bożą opiekę, którą nowsze Biblie nazywają psalmem 91. Tak samo liczy Cerkiew prawosławna, która trzyma się Septuaginty: kto szuka «psalm 90 prawosławny tekst», szuka zwykle właśnie Qui habitat, „Kto mieszka we wspomożeniu Najwyższego” (Ps 90 (91), 1). Zapamiętaj więc:

• psalm 90 (hebr.) = psalm 89 (Wulgata): modlitwa Mojżesza, na tej stronie;
• psalm 91 (hebr.) = psalm 90 (Wulgata i prawosławni): Qui habitat, psalm o Bożej opiece.

Podobnie psalm 89 nowszych Biblii to Misericordias Domini, psalm 88 Wulgaty. Pełna tabela odpowiedników jest na stronie Księgi Psalmów. Psalmy 89 i 90 Wulgaty idą po sobie i odpowiadają sobie: pierwszy wyznaje kruchość człowieka przed Bogiem, drugi śpiewa o bezpieczeństwie tego, kto się w Nim schronił.

Psalm 90 — interpretacja

Psalm zestawia dwie miary czasu: wieczność Boga i krótkość człowieka. Między nimi jest jedno schronienie i jest nim pierwsze słowo psalmu: „Panie, stałeś się nam ucieczką z pokolenia na pokolenie” (w. 1).

Bóg, który jest przed górami (w. 1-5)

Przed wszelkim stworzeniem Bóg jest: „Pierwej niźli stanęły góry, albo ziemia i świat był stworzony, od wieku do wieku ty jesteś, Boże!” (w. 2). Czasownik stoi w czasie teraźniejszym: Bóg nie „był” przed światem, On „jest”. Psalmista prosi: „Nie obracaj w poniżenie człowieka, i rzekłeś: «Nawracajcie się, synowie człowieczy!»” (w. 3). Wezwanie do nawrócenia jest już obietnicą. Dla Boga cała historia mieści się w chwili: „Albowiem tysiąc lat przed oczyma twymi - to jak dzień wczorajszy, który przeminął, i straż nocna” (w. 4). Straż nocna to kilka godzin jednej warty, które mijają niepostrzeżenie.

Człowiek, trawa jednego dnia (w. 6-10)

Wobec tej wieczności człowiek przemija: „Rano niech przeminie jak trawa, rano niech kwitnie i przeminie, wieczorem niech upadnie, stwardnieje i uschnie!” (w. 6). Psalmista nie poprzestaje na stwierdzeniu śmierci, lecz podaje jej przyczynę: „Położyłeś nieprawości nasze przed oczyma swymi, wiek nasz przed jasnością oblicza twego” (w. 8). Krótkość życia wiąże się z grzechem, jak uczy Księga Rodzaju. Obraz Wulgaty jest uderzający: „Lata nasze jak pajęczyna będą poczytane” (w. 9), sieć tkana bez wytchnienia i zrywana najlżejszym podmuchem. Potem przychodzi rachunek dni: „Dni życia naszego jest siedemdziesiąt lat, a jeśli u mocnych, osiemdziesiąt lat, a co nadto więcej, to trud i boleść” (w. 10).

Nauczyć się mądrości (w. 11-12)

Z tego stwierdzenia rodzi się modlitwa, nie rozpacz: „Prawicę twoją daj tedy poznać i wyćwiczonych sercem w mądrości!” (w. 12). Miara życia staje się szkołą.

Poranek miłosierdzia (w. 13-17)

Psalm kończy się nadzieją. Mojżesz błaga: „Zwróć się, o Panie! Dokądże? I daj się ubłagać sługom twoim!” (w. 13). Potem prosi o poranek: „Rano byliśmy napełnieni miłosierdziem twoim i radowaliśmy się, i weseliliśmy się po wszystkie dni nasze” (w. 14). Ostatnia prośba uświęca ludzką pracę: „A niech będzie jasność Pana, Boga naszego, nad nami, i dziełami rąk naszych kieruj nad nami, i dziełem rąk naszych kieruj!” (w. 17). Człowiek przemija, ale dzieło, które Bóg prowadzi, zostaje.

Psalm 90, 12: naucz nas liczyć dni nasze

Werset 12 jest najczęściej szukanym wersetem psalmu i występuje w dwóch postaciach. Przekłady z hebrajskiego podają sens znany wszystkim: naucz nas liczyć dni nasze, abyśmy zdobyli mądre serce. Wulgata, którą tłumaczy ks. Wujek, ma Dexteram tuam sic notam fac, et eruditos corde in sapientia: „Prawicę twoją daj tedy poznać i wyćwiczonych sercem w mądrości!” (w. 12).

Obie lekcje prowadzą do tego samego. Liczyć swoje dni znaczy wiedzieć, że są policzone, i wyciągnąć z tego jedyny rozumny wniosek: uporządkować je ku Bogu. Poznać prawicę Boga znaczy zobaczyć Jego rękę w mierze, jaką dał naszemu życiu. Wielu Ojców rozumiało prawicę Boga jako samego Chrystusa, przez którego Ojciec działa i zbawia: poznać tę prawicę to poznać Zbawiciela. Mądrość, o którą się tu prosi, nie jest więc stoicką rezygnacją wobec śmierci, lecz wiedzą o zbawieniu.

To ta sama modlitwa co w psalmie 39 (38 w Wulgacie), gdzie Dawid prosi: „Oznajmij mi, Panie, koniec mój i jaka jest liczba dni moich”.

„Tysiąc lat przed oczyma twymi to jak dzień wczorajszy”

Werset 4 przeszedł do Nowego Testamentu. Św. Piotr podejmuje go, odpowiadając tym, którzy niecierpliwili się, że Chrystus zwleka z powrotem: „jeden dzień u Pana jak tysiąc lat” (2 P 3, 8). Pozorna powolność Boga nie jest zapomnieniem: to wieczność patrzy na czas, a cierpliwość zostawia ludziom czas na nawrócenie.

Św. Jakub dotyka drugiej strony psalmu, kruchości człowieka: „Czymże bowiem jest życie wasze? Parą jest, która na krótko się ukazuje, a potem zniknie” (Jk 4, 15). I wyciąga z tego tę samą naukę co Mojżesz: niczego nie planować, nie mówiąc „Jeśli Pan zechce”.

Kto napisał psalm 90? Mojżesz, człowiek Boży

Tytuł psalmu brzmi u ks. Wujka: „Modlitwa Mojżesza, człowieka Bożego” (w. 1). To jedyny psalm Psałterza, który nosi imię Mojżesza, i tradycja przyjmuje to przypisanie. Ten sam tytuł, „człowiek Boży”, nadaje mu Księga Powtórzonego Prawa na początku jego ostatniego błogosławieństwa: „To jest błogosławieństwo, którym pobłogosławił Mojżesz, człowiek Boży, synom Izraelowym przed śmiercią swą” (Pwt 33, 1).

Chętnie odnosi się psalm do końca wędrówki przez pustynię, gdy Mojżesz widział, jak umiera całe pokolenie wyprowadzone z Egiptu, skazane na to, by nie wejść do Ziemi Obiecanej: „Na tej pustyni będą leżeć trupy wasze”, mówi Pan w Księdze Liczb. Kto widział tyle grobów na pustyni, wiedział, ile ważą dni człowieka. Niektórzy nowsi egzegeci datują psalm później; tradycja Kościoła i Ojców czytała go zawsze jako głos Mojżesza.

Psalm jest w ten sposób biblijnym źródłem chrześcijańskiego memento mori: pamiętać o śmierci nie po to, by rozpaczać, lecz by stać się mądrym. Bliski mu jest psalm 103 (102 w Wulgacie): „Człowiek, jak trawa dni jego, jak kwiat polny, tak przekwitnie”, który jednak zaraz przeciwstawia temu wieczne miłosierdzie Boga. Więcej o tym w artykule o rzeczach ostatecznych.

Psalm 90 w liturgii 1962 roku

Laudesy czwartkowe. W psałterzu Brewiarza rzymskiego z 1962 roku psalm 89 Wulgaty odmawia się w czwartek na Laudesach, porannej modlitwie Kościoła, w obu układach: w zwykłym, z antyfoną Domine, refugium factus es nobis, i w pokutnym, z antyfoną Convertere, Domine, et deprecabilis esto super servos tuos. To miejsce mówi samo za siebie: o świcie Kościół każe wierzącemu prosić o miłosierdzie na poranek, a psalm o krótkości dni staje się poświęceniem rozpoczynającego się dnia. Zwyczaj jest bardzo dawny: już Reguła św. Benedykta przeznaczała ten psalm na czwartkowe Laudesy. Psalmy dnia znajdziesz w brewiarzu.

W mszale. Mszał z 1962 roku sięga po niego wielokrotnie:

• introit wtorku po I niedzieli Wielkiego Postu, Domine, refugium factus es nobis, z wersetem 2 jako psalmem;
• graduał VI niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego i jeden z graduałów soboty Suchych Dni Wielkiego Postu: Convertere, Domine, aliquantulum (w. 13), z wersetem 1;
• werset alleluja XIII niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego (w. 1) i graduał XXI niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego (w. 1-2), Domine, refugium;
• offertorium święta św. Józefa Robotnika (1 maja), Bonitas Domini Dei nostri sit super nos, wzięte z wersetu 17 w innej łacińskiej wersji, bliższej hebrajskiej: prośba o dzieło rąk staje się modlitwą chrześcijańskich robotników.

Jak się modlić psalmem 90?

• Rano. To jego liturgiczna pora. Jest dobrą modlitwą poranną: prosić o miłosierdzie na początek dnia i o to, by dzieło naszych rąk było prowadzone z góry.
• Przed pracą. Ostatni werset to modlitwa chrześcijańskiego robotnika, ucznia i każdego, kto zaczyna jakieś dzieło; dobrze łączy się z modlitwą przed pracą.
• Gdy mijają lata. Koniec roku, urodziny, wejście w starość: kiedy czas daje się odczuć, ten psalm uczy patrzeć na niego po chrześcijańsku.
• W żałobie. Nie ukrywa śmierci, ale opiera ją na schronieniu, które nie przemija, „z pokolenia na pokolenie”.
• Do rozważania o śmierci. Czytaj go powoli, werset po wersecie, zatrzymując się przy obrazach trawy i pajęczyny, a zakończ, jak w Oficjum, słowami Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Czy psalm 90 i psalm 91 to ten sam psalm?

Nie. Psalm 90 nowszych Biblii to modlitwa Mojżesza, Domine, refugium; psalm 91 to Qui habitat, modlitwa o Bożą opiekę. Zamieszanie bierze się z Wulgaty, która pierwszy liczy jako 89, a drugi jako 90. Dawny modlitewnik katolicki albo prawosławny, który odsyła do «psalmu 90», ma więc zwykle na myśli Qui habitat.

Który psalm 90 jest psalmem o Bożej opiece?

To, czego wielu szuka jako «psalm 90 o opiece» albo «psalm 90 prawosławny», to Qui habitat, psalm 90 Wulgaty i psalm 91 nowszych Biblii, zaczynający się od słów „Kto mieszka we wspomożeniu Najwyższego”. Jego tekst i objaśnienie znajdziesz na stronie psalmu 91.

Kto napisał psalm 90?

Mówi to tytuł: „Modlitwa Mojżesza, człowieka Bożego”. To jedyny psalm, którego tytuł wymienia Mojżesza, i tradycja Kościoła przyjmuje to przypisanie. Głównym autorem jest Duch Święty, który natchnął całe Pismo.

Co znaczy werset 12 psalmu 90?

Według tekstu hebrajskiego prosi Boga, by nauczył nas liczyć nasze dni, abyśmy zdobyli mądre serce. Wulgata, za którą idzie ks. Wujek, mówi: „Prawicę twoją daj tedy poznać i wyćwiczonych sercem w mądrości!”. W obu wypadkach jest to modlitwa kogoś, kto chce żyć w świetle śmierci i wieczności.

Co psalm 90 mówi o długości życia?

Werset 10 podaje zwykłą miarę: siedemdziesiąt lat, osiemdziesiąt u mocnych, a co ponad to, „to trud i boleść”. Nie jest to granica wyznaczona każdemu przez Boga, lecz stwierdzenie ludzkiej kondycji. Psalm wyprowadza z niego wezwanie do mądrości, nie do smutku.

Co znaczy «tysiąc lat jak dzień wczorajszy»?

Werset 4 uczy, że czas nie mierzy Boga: cała historia jest przed Nim jak dzień, który minął. Św. Piotr podejmuje tę myśl w drugim liście, by wyjaśnić cierpliwość Boga, który odkłada sąd, zostawiając ludziom czas na pokutę.

Kiedy modlić się psalmem 90?

Przede wszystkim rano: Brewiarz z 1962 roku odmawia go w czwartek na Laudesach. Pasuje też na koniec roku, na urodziny, w żałobie i przed każdą pracą, z prośbą, by Bóg kierował dziełem naszych rąk.